ÂM BINH BÊN THÁC BẢN GIỐC - Chương 17: Ba mùa hè học còi
Đêm hai mươi hai tháng chạp là đêm yên thứ hai sau lễ cúng cơm của thầy Slấn. Và trong nhà sàn họ Triệu, bà Hoàng Thị Miên nhận ra sự yên lặng ấy khác…
Nội dung chương
Đêm hai mươi hai tháng chạp là đêm yên thứ hai sau lễ cúng cơm của thầy Slấn. Và trong nhà sàn họ Triệu, bà Hoàng Thị Miên nhận ra sự yên lặng ấy khác hẳn mọi sự yên lặng mà bà đã sống qua trong hơn bảy mươi năm đời mình. Yên lặng của những đêm bình thường là yên lặng không ai để ý. Còn yên lặng của đêm nay là thứ cả nhà cùng lắng nghe, cùng đếm, cùng biết rõ nó chỉ kéo dài tới hết đêm mai, như một người nằm dưỡng thương biết rõ ngày thuốc hết tác dụng. Ngoài sân, tổ trực vẫn đi lại, nhưng tiếng chân của họ nghe thong thả, tiếng gọi nhau qua bộ đàm cũng nhỏ và ngắn. Trong nhà, bếp lửa cháy đều, nồi nước chè đặt trên bếp tỏa hơi ấm, và lần đầu tiên sau nhiều đêm, bà Miên mới ngồi được bên bếp với con trai trưởng của mình. Mà không bị tiếng đập cửa hay tiếng chân trên mái nhà chen vào giữa câu chuyện.
Văn ngồi đối diện mẹ, tay ôm cốc nước nóng, áo bông còn khoác nguyên như người sẵn sàng đứng dậy đi trực bất cứ lúc nào. Bà nhìn con trai một lúc lâu rồi bắt đầu kể, không theo một thứ tự nào của người kể chuyện có chuẩn bị, mà theo cách của một người vợ già nhớ lại đời chồng mình qua những việc nhỏ nhất còn đọng lại trong trí nhớ.
Bà kể những năm ông Triệu Văn Ca còn sung sức, có những đêm mưa lũ lớn, nước sông Quây Sơn dâng lên đục ngầu. Suối trên đường đi các bản xa chảy xiết qua mặt đường đất, mà trong vùng lại có người chết đuối hoặc chết rừng vừa được tìm thấy. Những đêm ấy ông khoác áo thầy, đội khăn, mang theo chiếc còi sừng trâu và cuốn sổ, ra bờ thác làm lễ mở đường đưa hồn. Đoàn binh của ông đi trước, người nhà khiêng linh cữu hoặc cáng thi thể đi sau, qua những đoạn suối mà bình thường không ai dám lội khi nước đang lên. Về tới nhà, áo ông ướt sũng tới tận vai, chân lấm bùn đỏ, ông ngồi xuống gian giữa, tự tay cúng một bữa cơm cho đoàn binh, điểm danh lại từng tướng trong sổ, rồi mới chịu thay áo khô và ăn cơm nguội với vợ.
Bà kể những đám tang ở bản xa, đường đi phải qua hai con suối và một đoạn rừng già, gia đình người chết lo nhất là lúc trời đổ mưa giữa đường đưa tang. Những lần ấy người ta lại sang nhà họ Triệu xin ông cho binh hộ tống đàn tràng. Ông không bao giờ từ chối một đám tang nào, dù nhà người ta nghèo tới mức lễ vật chỉ có một con gà và một chai rượu ngô. Ông bảo với vợ, binh của nhà mình làm việc nghĩa thì không được chọn việc, hồn nào cần đưa cũng là một con người đã sống trọn một đời như mình. Có đám tang về tới nơi an táng an toàn trong mưa lớn, người nhà quay lại cảm ơn, ông chỉ nhận một bát cơm nóng ăn ngay tại sân nhà người ta rồi về, không ở lại nhận thêm thứ gì.
- Cha con giữ kỷ luật với đoàn binh bằng sự đều đặn, bà Miên nói, mắt nhìn vào bếp lửa. Không phải bằng tiếng quát, cũng không phải bằng đàn lễ linh đình. Tháng nào ông ấy cũng cúng cơm đúng ngày, dù nhà mình đang túng hay đang bận việc nương rẫy. Lần nào binh đi việc về, ông ấy cũng điểm danh lại, đọc tên mười hai vị tướng, ghi vào sổ một dòng ngắn, hôm nay đi đâu, đưa ai, có việc gì lạ không. Bốn mươi năm, cuốn sổ ấy chưa bỏ sót một tháng nào.
Bà đứng dậy, đi vào buồng trong, nơi chiếc rương gỗ gia bảo khóa hai lớp vẫn đặt ở đầu giường của vợ chồng bà ngày trước. Bà không mở rương. Bà chỉ lấy từ trong chiếc tráp gỗ nhỏ kê bên cạnh rương ra một cuốn sổ bìa vải đã sờn, giấy bên trong ngả vàng, nét chữ của chồng bà nắn nót và đều đặn qua từng trang. Đó là cuốn sổ điểm danh binh mà ông ghi tay suốt bốn mươi năm, từ năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu tới tận tháng mười một năm nay, trước khi ông mất chưa đầy một tháng. Bà giữ riêng cuốn sổ này trong buồng, không để trong rương, vì những ngày cuối đời ông vẫn còn mang ra ghi chép và dặn vợ cất ở chỗ dễ lấy nhất.
Bà đặt cuốn sổ lên mặt bàn thấp giữa hai mẹ con, nhưng chưa mở ra. Văn nhìn cuốn sổ rất lâu, không đưa tay chạm vào.
- Trong này là tên mười hai vị tướng và quân số của đoàn binh, bà nói. Cả những việc chúng đã làm cho các bản quanh thác trong bốn mươi năm. Cha con bảo, người cầm binh mà không có sổ thì như người chăn trâu không nhớ mặt trâu của nhà mình. Sổ này rồi sẽ là của con, khi tới lúc con chịu nhận. Mẹ giữ nó ở đây, con biết nó ở đây là đủ cho đêm nay.
Rồi bà chuyển sang chuyện những mùa hè xa xưa, khi Văn còn là một đứa trẻ lên mười, gầy và đen nhẻm vì nắng gió vùng biên. Ba mùa hè liên tiếp, ông Triệu đưa con trai ra bờ thác vào những buổi sớm tinh mơ, lúc sương còn phủ trắng mặt sông, dạy con thổi chiếc còi sừng trâu của dòng họ. Bà đứng ở nhà sàn nhìn theo hai cha con đi trong sương, thằng bé đeo chiếc còi to gần bằng cánh tay mình, háo hức những buổi đầu rồi dần dần chán nản khi phải luyện đi luyện lại một nhịp còi tới hàng trăm lần.
- Cha con dạy con ba hồi còi, bà nhắc lại chậm rãi. Hồi thứ nhất gọi quân, một tiếng dài. Hồi thứ hai điểm danh, ba tiếng ngắn, một tiếng dài. Hồi thứ ba lệnh quỳ và thu quân, hai tiếng dài. Con học thuộc được nhịp trong mùa hè đầu tiên, thổi được gần đúng trong mùa hè thứ hai, sang mùa hè thứ ba thì con bắt đầu hỏi cha vì sao phải học thứ này trong khi bạn bè con ở thị trấn được học những thứ khác. Cha con không giận, chỉ bảo con cứ học cho thuộc nhịp, sau này lớn lên dù con có làm nghề gì, ở đâu, nhịp còi của nhà mình cũng phải nằm trong người con như một câu hát ru, tới lúc cần tự nó sẽ trở về.
- Rồi con đi học xa, Văn nói khẽ, mắt vẫn nhìn cuốn sổ trên bàn. Con bỏ dần. Lên cấp ba, vào đại học, ra trường đi làm kiểm lâm, có năm con về nhà được hai lần, mỗi lần mấy ngày. Nhịp còi cũng quên dần theo.
- Cha con biết con quên, bà gật đầu, giọng không một lời trách móc. Có lần ông ấy ngồi ở gian giữa, nghe radio nói về thanh niên vùng cao đi học đại học, ông ấy bảo với mẹ, thằng Văn nó có đường của nó, nghề thầy không ép được như ép trâu đi cày. Ông ấy chỉ buồn một điều, là nếu một ngày nhà mình có việc gấp mà ông ấy không còn nữa, người trong nhà sẽ không có ai thổi được một hồi còi cho ra hồn để gọi binh về. Rồi ông ấy may sẵn chiếc áo thầy cho lễ Cấp sắc cuối năm nay, như một người vẫn tin rằng tới lúc cần, con trai mình sẽ về.
Bà còn kể thêm một chuyện mà bà chưa từng kể cho đứa con nào nghe trọn vẹn. Có một năm mất mùa, nhà họ Triệu thiếu gạo tới mức bữa cơm cúng binh tháng ấy chỉ có cơm độn sắn và một quả trứng gà so của con gà mái duy nhất còn đẻ trong vườn. Ông Triệu vẫn bày mâm cúng cơm lên gian giữa như thường lệ, điểm danh đủ mười hai tướng, ghi sổ cẩn thận, rồi cả nhà mới ăn phần cơm còn lại trong im lặng. Bà hỏi chồng, nhà mình còn chẳng đủ ăn, sao ông không khất bữa cúng này sang tháng sau. Ông đáp một câu mà bà nhớ suốt mấy chục năm qua. Ông bảo binh cũng như người, lúc chủ giàu có thì dễ giữ nhau, lúc chủ nghèo khó mà vẫn giữ đủ lễ thì quân mới biết chủ không bỏ mình, sau này lúc hoạn nạn chúng mới không bỏ lại chủ và bản làng. Bà kể tới đó thì mỉm cười rất nhẹ, nụ cười của một người vợ già vừa tự hào vừa xót xa, rồi nói với Văn rằng cha con chưa bao giờ coi đoàn binh là một thứ quyền phép để hù dọa ai. Ông coi chúng như một đàn em đông đúc và thiệt thòi mà tổ tiên giao cho nhà mình phải nuôi nấng cho tử tế.
Văn nghe những lời ấy mà thấy cổ họng mình nghẹn lại. Bao nhiêu năm đi xa, anh đã quen nghĩ về nghề của cha như một phần đời sống cũ kỹ của bản làng, sẽ tự lùi lại khi đường sá, trường học và biên bản của nhà nước về tới nơi. Ngồi bên bếp lửa đêm nay, nghe mẹ kể về bữa cơm độn sắn vẫn cúng đủ cho đoàn binh, anh mới hiểu rằng với cha mình. Đó không phải một nghề để làm khi rảnh rỗi, mà là một lời hứa phải giữ từng tháng, từng năm, không bỏ sót, kể cả khi nhà mình thiếu ăn. Một lời hứa như thế không tự nhiên mất đi khi người hứa nằm xuống. Nó nằm lại trong căn nhà này, trên bàn thờ này, trong cuốn sổ trên bàn này, chờ một người trong nhà đứng lên giữ tiếp, hoặc nhìn nó tan ra theo từng đêm bản làng mất ngủ.
Ngoài nhà, đêm yên thứ hai trôi qua trong tiếng thác đều đều và tiếng gió thường thổi qua vườn chuối sau nhà, xào xạc như mọi đêm đông bình thường của bản Nà Lũng. Không tiếng chân trên mái. Không tiếng đập cửa. Bà Miên rót thêm nước chè cho con trai, hai mẹ con ngồi thêm một lúc lâu nữa bên bếp lửa đã tàn bớt, nói những chuyện nhỏ nhặt của nhà cửa, của nương ngô năm nay. Của mấy đứa cháu họ sắp tới tuổi đi học, như cố ý để cho một đêm yên hiếm hoi được làm một đêm bình thường trọn vẹn trong căn nhà vừa có tang này.
Tới lúc Văn đứng dậy chuẩn bị ra sân thay ca trực với tổ của bản, bà gọi con lại. Hỏi một câu duy nhất mà bà đã giữ trong lòng suốt buổi tối kể chuyện, giọng bà nhẹ như hỏi về một bài học cũ của con trẻ trong nhà.
- Con còn nhớ nhịp còi cha dạy không.
Văn đứng ở ngưỡng cửa gian giữa, quay lại nhìn mẹ, nhìn cuốn sổ điểm danh bìa vải sờn còn nằm trên mặt bàn thấp bên bếp lửa. Và đáp thật, không giấu, không tránh, như lần đầu tiên trong những ngày này anh trả lời một câu hỏi về nghề của cha mình bằng sự thật nguyên vẹn.
- Con nhớ được nửa đầu.
---