ÂM BINH BÊN THÁC BẢN GIỐC - Chương 33: Thầy Slấn xem đàn
Chập tối ngày ba mươi, thầy Slấn chống gậy xuống bờ thác một mình. Ông đi chậm qua con đường bản đã vắng người. Nhà nào nhà nấy đã bắt đầu khép cửa theo…
Nội dung chương
Chập tối ngày ba mươi, thầy Slấn chống gậy xuống bờ thác một mình.
Ông đi chậm qua con đường bản đã vắng người. Nhà nào nhà nấy đã bắt đầu khép cửa theo lời dặn từ buổi trưa, chỉ còn những nhà sàn lớn giữa bản là sáng đèn và có tiếng người nói khẽ bên trong. Tiếng kẻng của trưởng bản chưa vang, nhưng dân bản đã tự biết việc mình phải làm đêm nay, không cần ai nhắc đến lần thứ hai. Ông già đi qua cổng bản, gật đầu với hai thanh niên trực ở đó, rồi rẽ xuống lối mòn ra bờ sông.
Đàn lễ hiện ra trong sương chiều. Tấm bạt nhỏ căng trên bốn cọc tre đã đọng đầy hơi nước, nhỏ giọt xuống mép mâm lễ. Chiếc hòm gỗ sơn son đặt trên hai thanh gỗ kê cao, nắp hòm hướng ra mặt nước, trông lặng lẽ mà nặng nề hơn cả lúc còn nằm dưới bàn thờ. Ông đứng nhìn đàn lễ một hồi lâu không nói gì, chỉ nghe tiếng thác. Suốt sáu mươi năm làm nghề, ông đã đứng trước không biết bao nhiêu đàn lễ, của nhà mình và của nhà người khác, nhưng đàn lễ đêm nay khác hẳn. Đây là đàn của một đoàn binh mất chủ đã mười tám ngày, của một người nối dõi mới hôm qua còn chưa thuộc hết tên tướng, và của cả một bản đang nín thở chờ sau cánh cửa đóng kín.
Ông bắt đầu kiểm tra từ thứ nhỏ nhất.
Đầu tiên là bát gạo rang. Người nhà họ Triệu đặt bát hơi lệch về phía tay trái. Ông cúi xuống, hai tay nâng bát lên, đặt lại sang phía tay phải của chỗ đứng lễ, xoay miệng bát cho vành bát thẳng với hướng mặt nước. Ông nói, lúc đọc lệnh thu binh, người đứng lễ vung kiếm bằng tay phải, bát gạo phải nằm đúng tầm kiếm chém xuống, lệch một gang tay là kiếm chạm vào khoảng không, lệnh thu binh sẽ hụt. Việc nhỏ như vậy, trong đêm sương dày và lòng người đang căng, rất dễ thành việc lớn.
Tiếp đó là chiếc hòm. Ông đi vòng quanh hòm một vòng, gõ nhẹ đốt ngón tay lên từng mặt gỗ, nghe tiếng gỗ đáp lại trầm và đặc. Ông bảo thanh niên trực đàn lúc chiều kê thêm một hòn đá phẳng dưới thanh gỗ phía trong, vì đất bờ sông mềm, sương xuống cả đêm sẽ làm thanh kê lún dần, hòm lệch đi thì nắp hòm không còn thẳng hướng nước nữa. Mấy người trẻ làm theo ngay, không ai hỏi lại.
Rồi tới mười hai lá bùa lệnh. Chúng được xếp trên một chiếc khay tre đặt bên trái mâm lễ, theo thứ tự Văn đã đánh dấu. Ông Slấn đeo kính lão, nhờ người cầm đèn pin soi gần, đọc từng lá một bằng giọng rất nhỏ, chỉ đủ cho mình ông nghe. Đọc tới lá thứ bảy, ông dừng lại, bảo lá này đặt nhầm chồng lên lá thứ tám, nếu đêm nay người đứng lễ bốc vội trong sương thì sẽ đọc sai thứ tự hai vị tướng ở giữa đội hình. Ông tự tay xếp lại cả chồng bùa, lá đầu tiên ở trên cùng, mỗi lá lệch nhau một đốt ngón tay như bậc thang, để tay người cầm cứ lần xuống là đúng thứ tự, không cần nhìn.
Cuối cùng là chỗ đứng của người thổi còi. Ông ra đứng thử ngay vị trí ấy, quay mặt về phía mặt nước, hai chân dang bằng vai, rồi lắc đầu. Chỗ này hơi gần mép đất ẩm, đứng lâu sẽ trượt. Ông bảo dịch vào trong hai bước, và lấy một tảng đá phẳng đặt làm dấu chỗ đặt chân, để giữa đêm, dù sương có dày tới mức không nhìn thấy mâm lễ, người đứng lễ chỉ cần chạm chân vào tảng đá là biết mình đang đứng đúng chỗ.
Ông còn kiểm tra cả những thứ không nằm trên mâm lễ. Ông xem lại bó hương, đếm đủ số nén cho ba lần thắp. Ông xem chai rượu, đĩa muối, chén nước sạch đặt ở góc đàn, và bảo bỏ bớt những thứ dân bản bày thêm vì lòng tốt, như đĩa bánh và gói thuốc lá. Vì đàn điểm danh không phải đàn cúng thường, bày thừa thứ không có trong sách chỉ làm người đứng lễ rối mắt khi cần tìm đúng vật trong sương. Ông cầm thanh kiếm đồng lên, lau lớp sương đọng trên lưỡi kiếm bằng vạt áo của mình, rồi đặt lại nằm ngang sau mâm lễ, chuôi kiếm hướng đúng về tảng đá chỗ đứng. Ông bảo kiếm này đời cụ Triệu đã dùng trong lễ thu binh đầu tiên ở chính bờ thác này, lưỡi kiếm không sắc để chém vật cứng, mà nặng để tiếng chém xuống bát gạo nghe được rõ trong tiếng thác.
Ông cũng kể thêm cho Văn nghe, trong lúc chờ Văn tới, một điều ông chưa từng kể ở nhà họ Triệu. Năm tám mươi sáu, đêm thứ ba của lễ quy phục, cụ Triệu đứng ở đúng khoảnh đất này, thổi tới hồi thứ hai thì trời đổ mưa lớn, nước sông dâng lên mấp mé đàn lễ. Người trong bản khi ấy đứng vòng ngoài ai cũng tưởng lễ sẽ hỏng. Nhưng cụ Triệu không rời tảng đá chỗ đứng một bước nào, cứ thổi hết ba hồi trong mưa, và đoàn binh quỳ xuống trong nước. Ông Slấn nói ông kể chuyện ấy không phải để dọa, mà để Văn hiểu tảng đá chỗ đứng không phải là vật trang trí. Nó là chỗ người chủ binh phải giữ, dù lạnh, dù sợ, dù sương có dày tới đâu.
Văn tới đàn lễ khi trời vừa tối hẳn. Anh mang theo túi vải đựng còi và ấn, tay cầm tờ giấy ghi trình tự đã gấp tư. Thấy thầy Slấn đã ở đó, anh hơi khựng lại.
- Thầy xuống từ lúc nào ạ? Cháu tưởng thầy chỉ ra lúc gần giờ lễ.
- Đàn của người ta, ta xem sớm mới kịp sửa. Đàn của nhà cháu đêm nay, ta càng phải xem sớm.
Ông chỉ cho Văn từng chỗ ông vừa chỉnh, nói rõ vì sao phải chỉnh, và bắt Văn tự tay đặt lại một lần cho nhớ. Văn đặt lại bát gạo, xếp lại chồng bùa, đứng thử lên tảng đá phẳng. Ông đứng bên gật đầu chậm rãi.
- Giờ điểm danh là nửa đêm, ông nói. Không sớm hơn, không muộn hơn. Lúc ấy sương xuống dày nhất, mặt nước lạnh nhất, và đoàn binh tụ đủ quân số ở đúng nơi quy phục này. Ban ngày chúng tản trong sương và trong rừng, ban đêm mới về đủ. Thổi sớm, quân chưa đủ, điểm danh sẽ thiếu. Thổi muộn quá nửa đêm, quân đói chờ lâu sẽ nhao lên. Cha cháu năm xưa cũng chọn đúng giờ ấy trong cả ba đêm.
Ông dặn thêm một việc quan trọng nhất, và ông bắt Văn nhắc lại thành tiếng.
- Đêm nay ta đứng ở vòng ngoài của đàn, phía sau hàng cọc tre kia. Ta khấn phần việc của người ngoài vòng, xin tổ sư các đời chứng cho, xin đất nước nơi này giữ cho đàn yên. Nhưng ta tuyệt đối không xen vào lệnh của cháu. Binh chỉ nghe một chủ trong một đêm. Nếu giữa chừng ta cất tiếng ra lệnh, dù là lệnh giúp cháu, đội hình sẽ rối vì nghe hai tiếng gọi khác nhau. Dù có chuyện gì, cháu cũng phải tự đứng vững. Ta ở đây để cháu biết sau lưng mình không trống, chứ không phải để cháu dựa vào.
Văn nhắc lại từng ý, không sót một chữ. Anh nói rằng dù toán cuối có chao đảo, anh cũng sẽ tự dừng nhịp và thổi lại theo lời dặn trong sách, không nhìn ra vòng ngoài cầu cứu, không chờ ai nhắc.
Trước khi tiếng kẻng vang, ông Slấn còn làm một việc chót. Ông đi một vòng chậm quanh đàn lễ, vừa đi vừa khấn nhỏ, tay trái vịn gậy, tay phải rắc từng nắm muối quanh ranh giới của đàn, thành một vòng trắng mờ trên nền đất ẩm. Ông nói vòng muối không giữ được binh, cũng không thay được lễ, nó chỉ đánh dấu cho người sống biết đâu là đất của đàn, để không ai trong lúc hoảng hốt bước nhầm vào giữa lễ. Xong vòng muối, ông đứng thẳng dậy, nhìn ra mặt nước một lúc lâu, rồi mới quay sang Văn và bảo rằng phần chuẩn bị đã xong hết. Từ giờ tới nửa đêm là phần chờ, và chờ cũng là một phần của lễ mà người trẻ thường chịu không nổi.
Từ phía bản, tiếng kẻng của trưởng bản bắt đầu vang lên. Ba hồi kẻng chậm, đều, lan qua những mái nhà sàn và dội xuống bờ sông. Đó là hiệu lệnh đóng cửa. Ông Slấn và Văn cùng quay đầu nhìn về phía bản. Lần lượt, những ô sáng nhỏ trong các nhà lẻ tắt đi hoặc được che kín, chỉ còn khu nhà sàn lớn giữa bản là giữ ánh đèn vàng ấm sau những tấm cửa khép chặt. Tiếng trẻ con khóc một lúc rồi nhỏ dần. Tiếng chó sủa vài tiếng rồi im, như chúng cũng hiểu đêm nay không phải đêm để sủa bậy.
Dân bản đã vào hết trong nhà. Bờ thác chỉ còn hai ông cháu và đàn lễ trong sương.
Ông Slấn chống gậy, đi về phía vòng ngoài đã định, ngồi xuống chiếc ghế tre nhỏ mà thanh niên đã đặt sẵn cho ông từ chiều, quấn thêm chiếc khăn len quanh cổ. Văn trở về chỗ đứng lễ của mình, đặt túi vải xuống cạnh tảng đá phẳng, lấy còi và ấn ra bày lên mâm lễ theo đúng thứ tự sẽ dùng.
Khoảng hai mươi ba giờ, dù chưa có một tiếng còi nào vang lên, nhiệt độ ở bờ thác bắt đầu tụt nhanh, lạnh thấm qua lớp áo khoác dày và chui vào tận kẽ tay. Hơi thở của hai người hóa thành khói trắng rõ rệt. Ông Slấn ở vòng ngoài kéo cao cổ áo, ngồi yên không nói thêm một lời nào nữa. Và mặt nước dưới chân thác, vốn cuộn sóng trắng xóa suốt ngày đêm, bỗng phẳng dần một cách bất thường, phẳng như một tấm gương sẫm đang chờ người đầu tiên bước lên đó.
---