ÂM BINH BÊN THÁC BẢN GIỐC - Chương 4: Chiếc áo thầy may sẵn
Buổi chiều ngày tang thứ hai, khi khách viếng đã thưa, bà Miên vào buồng trong để lấy thêm áo tang và khăn cho người nhà. Buồng của ông bà ở phía trong…
Nội dung chương
Buổi chiều ngày tang thứ hai, khi khách viếng đã thưa, bà Miên vào buồng trong để lấy thêm áo tang và khăn cho người nhà.
Buồng của ông bà ở phía trong cùng của nhà sàn, ngăn bằng vách gỗ, cửa buồng quanh năm chỉ khép hờ. Trong buồng có chiếc giường gỗ, chiếc tủ nhỏ, và ở góc trong cùng, kê sát vách, là chiếc rương gỗ gia bảo của họ Triệu. Rương không lớn hơn một chiếc hòm đựng quần áo là bao, nhưng gỗ dày, nắp nặng, hai ổ khóa đồng đã xanh màu theo thời gian. Suốt mấy chục năm làm dâu rồi làm vợ thầy Triệu, bà Miên là người giữ chìa khóa của rương ấy, nhưng rất ít khi bà mở nó một mình. Lệ nhà này là vậy: rương chỉ mở khi có việc của nghề, và phải mở trước bàn thờ tổ sư, có người nối dõi đứng bên.
Hôm nay bà mở rương không phải vì việc nghề. Bà cần lấy mấy chiếc áo tang cất ở ngăn trên cùng và tìm lại chiếc khăn đội đầu màu chàm mà chồng bà vẫn dùng trong những ngày lễ lớn, để đặt bên quan tài theo lệ của họ.
Bà đứng trước rương một lúc mới cúi xuống. Sống trong căn buồng này mấy chục năm, bà thuộc từng vết xước trên nắp rương, thuộc cả tiếng kêu riêng của từng ổ khóa khi tra chìa. Hôm nay những âm thanh quen thuộc ấy nghe khác hẳn, vì người vẫn thường mở rương cùng bà không còn ngồi ở gian giữa nữa.
Bà tra chìa vào ổ khóa thứ nhất, rồi ổ khóa thứ hai. Tiếng khóa mở khô và nhỏ trong căn buồng yên tĩnh. Ngoài sàn, tiếng người nói chuyện viếng tang vẫn vọng vào mơ hồ, cách một lớp vách gỗ như ở một thế giới khác.
Nắp rương mở ra. Mùi gỗ cũ, mùi long não và mùi vải mới quyện vào nhau bốc lên.
Ngăn trên cùng là áo tang và khăn, bà lấy ra đặt lên giường. Dưới lớp áo tang, xếp ngay ngắn trong một bọc vải sạch, là chiếc áo thầy mới may.
Bà Miên đưa tay chạm vào mép áo. Vải còn thơm mùi vải mới, đường kim thẳng và chắc, cổ áo và tay áo thêu những đường chỉ sẫm theo mẫu áo thầy của họ Triệu mà bà đã nhìn thấy suốt đời trên người chồng. Đây là chiếc áo chồng bà cho người may từ đầu tháng, đo theo vóc người của Văn, để dành cho lễ Cấp sắc dự định vào rằm tháng Chạp.
Bà cầm chiếc áo lên một lúc lâu. Áo may vừa cho một người đàn ông ba mươi bốn tuổi, vai rộng, lưng thẳng. Người thợ may ở thị trấn không biết mình đang may áo cho ai, chỉ làm theo số đo ông cụ mang xuống và theo mẫu áo cũ ông cụ cho mượn. Ông cụ đã mang mẫu áo về từ lâu, cất kỹ, dặn bà đừng nói trước với Văn, sợ con nó ngại, sợ nó lại viện cớ công tác mà từ chối về.
Bên dưới chiếc áo là những thứ ông đã chuẩn bị dần cho buổi lễ: mấy gói lễ vật đã dặn người mua. Danh sách khách mời viết bằng nét chữ run nhưng ngay ngắn trên giấy vở, và một tờ giấy ghi những việc phải làm trong ba ngày trước lễ. Nét chữ của ông những năm cuối đã không còn vững như xưa, nhưng chữ nào ra chữ ấy, việc nào ra việc ấy. Người già tính việc truyền ngôi như tính một vụ mùa, chuẩn bị từ khi trời còn nắng, không chờ tới lúc mưa xuống mới lo.
Bà Miên đặt chiếc áo trở lại chỗ cũ, tay vuốt phẳng từng nếp gấp. Trong đầu bà, câu nói của chồng cách đây đúng một tuần hiện về rõ ràng, rõ tới mức bà như nghe thấy giọng ông ngay trong buồng.
Hôm ấy là một buổi tối rất thường. Cơm nước xong, Hường sang nhà hàng xóm, nhà chỉ còn hai ông bà. Ông ngồi ở gian giữa uống nước chè, bà ngồi vá lại chiếc áo bông ở gần đèn. Ông nhìn ra cửa sổ hướng thác một lúc lâu rồi bỗng nói, giọng bình thường như dặn dò việc nhà.
- Rương này, sau này để cho thằng Văn. Nó sẽ về.
Bà lúc ấy ngẩng lên, cười bảo ông nói chuyện xa xôi, người còn khỏe thế này, rương nào chẳng là của con. Ông không cười theo. Ông chỉ nói thêm rằng việc trong rương không phải của cải chia chác, ai muốn giữ cũng được. Đó là đồ nghề của họ Triệu, chỉ truyền cho người được chọn, và người được chọn trong đời này là Văn, ông đã chọn từ lâu rồi, không đổi nữa.
Bà không hỏi thêm. Sống với một người làm thầy gần hết đời, bà học được rằng có những câu chồng nói ra không phải để bàn, mà để người nghe nhớ lấy, phòng khi có ngày ông không còn kịp nói lại lần thứ hai.
Ngày ấy đã tới sớm hơn bà tưởng rất nhiều. Chỉ một tuần sau câu nói ấy, ông ngồi thiền buổi sáng và không dậy nữa.
Bà Miên ngồi xuống mép giường, nhìn chiếc rương đang mở. Ký ức về việc chồng chọn Văn nối dõi không phải bắt đầu từ chiếc áo này, mà bắt đầu từ khi Văn mới lên mười tuổi.
Mùa hè năm ấy, ông bắt đầu dạy con trai thổi còi ở bờ sông dưới chân thác. Mỗi buổi chiều mát, hai cha con đi bộ xuống bờ sông Quây Sơn, ông mang theo chiếc còi, đứng sau lưng con, dạy con cách ngậm miệng còi, cách giữ hơi, cách thổi thành nhịp dài ngắn khác nhau. Văn hồi ấy là đứa trẻ gầy và sáng dạ, học rất nhanh. Mùa hè đầu tiên, nó đã thổi được hồi gọi quân nghe rõ tiếng. Mùa hè thứ hai, nó thuộc thêm nhịp điểm danh. Mùa hè thứ ba, ông bắt đầu cho con đứng xem mình làm lễ ở nhà người ta, đứng ở góc sân, không được nói, chỉ được nhìn.
Bà Miên nhớ có lần bà hỏi chồng, sao không dạy cả Hường, con gái cũng là con trong nhà. Ông bảo nghề này của họ Triệu truyền theo người được tổ sư chọn, ông nhìn thấy cái duyên ấy ở thằng Văn từ khi nó còn bé, không phải đứa nào học thuộc nhịp còi cũng gánh được đoàn binh theo sau nhịp còi ấy.
Rồi Văn lớn lên. Nó học giỏi, thi đỗ, đi học xa nhà, rồi ra trường làm kiểm lâm ở huyện. Mỗi năm nó về nhà ít dần. Những mùa hè thổi còi ở bờ sông trở thành chuyện cũ mà cả cha lẫn con đều ít nhắc lại. Ông không trách con, bà biết. Có những đêm ông ngồi ở gian giữa rất lâu, nhìn chiếc còi treo trên vách, rồi lại quay sang hỏi bà chuyện mùa màng, chuyện học hành của Hường. Như thể việc con trai không nối nghề là một điều ông đã chấp nhận trong lặng lẽ, dù ông vẫn may áo, vẫn chuẩn bị lễ, vẫn tin rằng tới một ngày nào đó nó sẽ về.
Bà Miên gấp lại bọc vải bọc chiếc áo thầy. Bà lấy phần áo tang cần dùng, rồi đóng nắp rương xuống. Hai ổ khóa được tra lại, khóa chặt như cũ. Bà không lấy ra thêm thứ gì, không cho ai xem thêm thứ gì trong buổi chiều hôm ấy, kể cả khi chú họ Bế có ghé vào buồng hỏi thăm về đồ nghề của ông cụ. Bà chỉ đáp rằng mọi thứ vẫn nguyên trong rương, chờ người có phận sự mở, và bà nói câu ấy bằng giọng rất bình tĩnh, bình tĩnh hơn chính bà tưởng.
Bà ngồi lại trong buồng thêm một lúc nữa, không vội ra ngoài. Ở tuổi bảy mươi mốt, bà đã đi qua nhiều đám tang trong bản, đã tiễn cha mẹ mình, tiễn cha mẹ chồng, tiễn không ít người cùng thế hệ. Bà biết việc tang có trình tự của nó: khóc, khâm liệm, cúng cơm, đưa lên đồi, rồi những ngày sau đó nhà sẽ vắng dần khách và nỗi mất mát mới thật sự ở lại. Nhưng đám tang lần này khác. Nó không chỉ là việc tiễn một người chồng. Nó còn là việc một dòng thầy mất đi người gánh việc mà chưa kịp bàn giao. Bà không hiểu hết những điều chồng làm trong bốn mươi năm cầm binh, nhưng bà hiểu một điều rất rõ: ông đã sống thận trọng cả đời với đoàn binh ấy. Chưa một ngày lơ là việc cúng cơm và điểm danh, và một người thận trọng như vậy sẽ không bao giờ muốn đoàn binh của mình ở lại trong tình cảnh không chủ, không người gọi tên.
Bà cũng nhớ những đêm chồng đi làm lễ xa về muộn. Có đêm ông về tới nhà lúc gà gáy đầu, áo còn ướt sương, ngồi ở gian giữa uống bát nước gừng bà nấu sẵn rồi mới đi nằm, không kể một lời về việc vừa làm. Có đêm bản bên có người mất đuối ở sông, ông đi hộ tang qua suối lũ, về nhà tay chân lạnh buốt, bảo bà rằng nhờ đoàn binh mở đường mà quan tài qua suối không hề hấn gì. Những chuyện ấy, trong nhà này, không ai nói to, không ai khoe khoang. Nó là việc của nghề, làm xong thì thôi, như người nông dân gặt xong một ruộng lúa thì về nhà ăn cơm.
Vì vậy bà càng không chịu nổi ý nghĩ rằng sau khi ông đi, người ta lại muốn mở chiếc rương này ra như mở một rương của cải, chia nhau mỗi người giữ một món cho yên lòng họ tộc. Đồ trong rương không phải của cải. Bà biết rõ hơn ai hết.
Ngoài sàn, tiếng khóc tang lại nổi lên khi một đoàn khách mới tới viếng. Bà Miên đứng dậy, ôm chồng áo tang trên tay, nhưng trước khi ra khỏi buồng, bà quay lại, đặt bàn tay mình lên nắp rương lạnh và khép kín.
Bà nhìn về phía di ảnh của chồng vừa được người nhà mang vào đặt tạm trên tủ nhỏ trong lúc chờ treo lên gian giữa, và nói rất khẽ, như nói cho một người vẫn còn nghe thấy mình ở đâu đó trong căn nhà này.
- Ông đi gấp quá, áo may rồi mà người mặc chưa về kịp.
---