BÙA LỖ BAN ẾM NHÀ KINH BẮC - Chương 44: Trước Bàn Thờ Người Thợ Cả
Mười giờ rưỡi sáng ngày chín tháng năm, Đạt bước ra sân nhà thờ họ Phạm và mời cả nhà họ Trần vào trong. Suốt hai giờ chờ đợi trước đó, họ hàng bên họ…
Nội dung chương
Mười giờ rưỡi sáng ngày chín tháng năm, Đạt bước ra sân nhà thờ họ Phạm và mời cả nhà họ Trần vào trong. Suốt hai giờ chờ đợi trước đó, họ hàng bên họ Phạm đã lần lượt tề tựu đông đủ trong nhà thờ. Quân theo đoàn người bước qua bậc thềm và vào gian giữa nhà thờ. Gian nhà gỗ cũ mát và trang nghiêm. Bàn thờ họ Phạm đặt ở chính giữa, trên bàn thờ là di ảnh của thợ cả Phạm Văn Kính cùng bài vị của các đời trước. Khói hương bay lên thành từng vệt mỏng trong nắng sớm.
Ông trưởng họ Phạm ngồi ở chiếc ghế phía bên trái bàn thờ. Ông là người cao tuổi nhất trong nhà thờ sáng nay. Đạt đứng bên cạnh ông trưởng họ và giới thiệu từng người trong đoàn nhà họ Trần. Ông Lộc đứng ở phía trước, đối diện trực tiếp với bàn thờ. Bà Nhàn đứng bên tay phải chồng. Bảo và Hằng đứng ở phía sau cha mẹ. Quân đứng ở phía ngoài cùng, cạnh cột nhà, ghi nhận toàn bộ buổi lễ bằng mắt và bằng trí nhớ nghề nghiệp của mình.
- Thưa bác trưởng họ và gia đình họ Phạm, ông Lộc cất tiếng trước tiên. Tôi là Trần Văn Lộc, gia chủ căn biệt phủ gỗ lim bên kia sông. Hôm nay tôi đưa vợ con sang đây để thắp hương cho ông Kính và để nói một việc mà tôi đã nợ gia đình mình sáu năm nay.
- Ông cứ nói đi, ông trưởng họ đáp bằng giọng chậm rãi. Nhà thờ này hôm nay mở cửa đón gia đình ông là để nghe ông nói. Anh Đạt đã thưa lại với họ nhà tôi mọi chuyện rồi. Ông nói tới đâu, chúng tôi nghe tới đó.
Đạt bước tới bàn thờ và đưa cho ông Lộc ba nén hương đã châm lửa. Ông Lộc đón lấy bằng cả hai tay. Ông bước lên đứng trước di ảnh của thợ cả Kính. Tấm di ảnh chụp người thợ cả ở những năm cuối đời, khuôn mặt gầy và nghiêm, đôi mắt nhìn thẳng ra phía người đối diện. Ông Lộc cắm hương vào bát hương rồi chắp tay vái ba vái thật sâu. Bà Nhàn và các con cũng chắp tay vái theo ở phía sau. Xong phần thắp hương, ông Lộc không lui xuống ngay. Ông đứng yên trước bàn thờ một lúc lâu, như người đang gom hết can đảm cho phần việc khó nhất.
Rồi ông lấy tờ giấy trong túi áo ngực ra. Ông mở tờ giấy, nhìn vào nó một lúc, rồi gấp lại và bỏ trở vào túi áo. Quân nhận ra ngay quyết định ấy của gia chủ. Ông Lộc sẽ nói bằng lời thật của mình, như buổi tập nói chiều qua ở gian giữa biệt phủ. Ông hít một hơi dài và bắt đầu nói, giọng ông chậm và rõ, hướng thẳng về phía bàn thờ.
- Thưa ông Kính, tôi là Lộc đây, ông nói. Năm hai nghìn mười chín, ông cầm trịch toán thợ mười hai người dựng căn biệt phủ cho nhà tôi. Tổng tiền công khoán là chín trăm sáu mươi triệu đồng. Tôi đã trả cho toán thợ bốn trăm tám mươi triệu đồng. Phần còn lại, tôi giữ lại bốn trăm tám mươi triệu đồng với lý do trừ hao gỗ. Lý do ấy là do tôi bịa ra để che cho lòng tham và tính keo kiệt của chính mình.
Gian nhà thờ lặng tới mức Quân nghe rõ tiếng hương cháy lách tách rất khẽ. Ông Lộc nói tiếp mà không dừng lại lâu. Ông nói ông biết vào đúng những ngày ấy, mẹ già của thợ cả Kính đang bệnh nặng ở quê nhà. Ông nói người thợ cả đã từng ngỏ lời xin ứng phần tiền còn lại để lo thuốc thang cho mẹ. Ông nói chính ông là người đã từ chối lời ngỏ ấy. Ông nói tới tận bây giờ, ông vẫn chưa từng biết mặt người mẹ già ấy. Ông chỉ biết bà là người mẹ đã chờ tiền thuốc từ tiền công của con trai mình mà không chờ được.
- Tôi xin lỗi ông, và tôi xin lỗi bà cụ, ông Lộc nói, giọng ông nghẹn lại đúng ở đoạn này. Tôi xin lỗi anh em toán thợ năm xưa. Vì tôi mà ông phải ra về trong lặng lẽ vào cuối năm ấy. Vì tôi mà nỗi uất ấy theo ông tới tận những năm cuối đời. Lỗi này là của một mình tôi. Không đổ cho ai khác được cả.
Ông Lộc dừng lại và cúi đầu rất thấp trước bàn thờ. Bà Nhàn bước lên đứng sát bên chồng và đặt tay lên cánh tay ông. Ông trưởng họ Phạm ngồi yên, đôi mắt ông nhìn xuống mặt bàn. Đạt đứng ở phía bên kia bàn thờ, hai tay anh nắm chặt vào nhau. Quân đứng ở cột nhà và quan sát toàn bộ gian nhà thờ trong im lặng. Không một ai trong căn nhà này ngắt lời người gia chủ đang nhận lỗi. Sự im lặng ấy là phần tôn trọng lớn nhất mà gia đình họ Phạm dành cho lời xin lỗi muộn màng này.
Khi ông Lộc ngẩng lên, Bảo bước tới và đặt chiếc cặp da lên chiếc bàn nhỏ kê trước bàn thờ. Anh mở khóa cặp ngay trước mặt mọi người. Bên trong cặp là những cọc tiền mới được xếp ngay ngắn theo từng bó. Bảo lấy bản tính tiền trong bìa cứng ra và đặt cạnh chiếc cặp. Ông Lộc cầm bản tính tiền lên và trình bày cách tính cho cả nhà thờ cùng nghe.
- Phần nợ gốc là bốn trăm tám mươi triệu đồng, ông Lộc nói. Nhà tôi đã tính lại theo giá ngày công của thợ mộc vùng này. Giá công năm xưa là bốn trăm nghìn đồng một ngày cho thợ chính. Giá công hôm nay là bảy trăm nghìn đồng một ngày. Theo tỉ lệ ấy, số tiền tôi phải trả hôm nay là tám trăm bốn mươi triệu đồng. Cách tính ghi rõ trong tờ giấy này. Tôi trao cả tiền lẫn tờ giấy tính cho gia đình mình xem xét.
Bảo và một người cháu họ Phạm cùng đếm lại tiền ngay tại bàn. Từng bó tiền được đếm chậm rãi và xếp sang một phía. Con số cuối cùng khớp đúng tám trăm bốn mươi triệu đồng, không thiếu một tờ nào. Ông trưởng họ xem bản tính tiền một lượt rồi gật đầu. Ông bảo cách tính theo giá ngày công là cách tính của người trong nghề, rõ ràng và sòng phẳng. Đạt ký tên vào hai bản giấy biên nhận. Ông Lộc cũng ký tên vào cả hai bản. Một bản biên nhận được trao cho gia đình họ Phạm giữ. Bản còn lại Bảo cất vào bìa cứng để mang về biệt phủ.
- Thưa bác, Đạt lên tiếng sau khi phần tiền nong đã xong. Cháu thay mặt gia đình họ Phạm nhận phần tiền này và nhận lời xin lỗi của bác. Số tiền này, cháu sẽ bàn với họ hàng để chia phần cho gia đình các bác thợ trong toán năm xưa theo đúng danh sách ông nội cháu ghi trong sổ. Phần của ông nội cháu, cháu xin phép được dùng một phần nhỏ để sửa lại mái nhà thờ họ này cho kín đáo.
- Anh Đạt, tôi không dám mong gì hơn thế, ông Lộc đáp. Tiền về được tới tay anh em toán thợ là tôi nhẹ lòng được một phần lớn rồi. Còn lời xin lỗi của tôi, anh và gia đình có nhận cho hay không là quyền của nhà mình. Tôi nói ra được hết sự thật là tôi đã làm trọn phần việc của mình.
- Bác đã sang tận nơi, đứng trước bàn thờ ông nội cháu mà nói hết như vậy là đủ rồi, Đạt nói. Ông nội cháu lúc còn sống từng dặn cháu một câu. Ông bảo nếu nhà họ Trần tự sang nhận lỗi thì hãy mở cuốn sổ ra cho họ xem và nghe họ nói cho hết. Hôm nay bác đã làm đúng điều ông nội cháu chờ đợi. Cháu tin ông nội cháu có thể yên lòng được rồi.
Bà Nhàn lúc này mới xin phép được đặt giỏ lễ của nhà mình lên bàn thờ. Đạt gật đầu và tự tay đỡ giỏ lễ từ tay bà. Bà Nhàn chắp tay vái trước bàn thờ và nói mấy lời ngắn gọn. Bà nói bà là vợ của ông Lộc, bao năm nay bà chỉ biết lo hương khói trong nhà mình mà không biết món nợ này. Bà xin được thắp thêm một nén hương tạ lỗi với người thợ cả và với gia đình họ Phạm. Hằng đứng sau mẹ, nước mắt cô rơi lặng lẽ trên má. Bảo đứng cạnh cha, một tay anh đỡ hờ sau lưng ông như sợ ông xúc động quá mà đứng không vững.
Trước khi phần việc buổi sáng khép lại, ông trưởng họ Phạm đứng dậy và bước tới trước bàn thờ. Ông thắp thêm một nén hương rồi quay xuống nhìn cả hai gia đình. Ông nói họ Phạm giữ nghề mộc trong làng này đã mấy đời người. Chuyện tiền công năm xưa, người làng ai cũng biết ít nhiều, nhưng họ nhà ông chưa từng sang bên kia sông đòi một đồng nào. Họ chờ vì người thợ cả lúc còn sống đã dặn con cháu phải chờ. Hôm nay người bên ấy đã tự sang, nói hết và trả đủ, ông thay mặt họ nhà nhận cho việc này được khép lại từ đây.
Đạt nghe ông trưởng họ nói xong thì mở chiếc tủ nhỏ ở gian bên nhà thờ. Anh lấy cuốn sổ tay nghề của ông nội ra bằng cả hai tay. Anh đặt cuốn sổ lên chiếc bàn nhỏ trước bàn thờ, ngay cạnh bản tính tiền mà ông Lộc vừa trao. Anh nói cuốn sổ này từ hôm nay sẽ được cất lại vào tủ thờ của nhà họ Phạm. Trang cuối của phần công trình biệt phủ, anh sẽ ghi thêm một dòng về buổi sáng hôm nay trước mặt họ hàng hai bên. Dòng chữ ấy ghi ngày gia chủ họ Trần sang trả đủ tiền và xin lỗi trước bàn thờ thợ cả. Quân nghe Đạt nói mà thấy mối nợ sáu năm vừa có được dấu chấm hết bằng chính nét chữ của thế hệ con cháu hai nhà.
Buổi trưa hôm ấy, gia đình họ Phạm giữ đoàn nhà họ Trần ở lại dùng bữa cơm thân mật trong nhà thờ họ. Mâm cơm dọn ra ở gian bên, đơn giản mà ấm cúng. Ông trưởng họ ngồi cùng bàn với ông Lộc. Hai người đàn ông lớn tuổi nói với nhau những câu chuyện làng quê và chuyện nghề mộc xưa bằng giọng đã nhẹ nhõm. Quân ngồi ở cuối bàn và quan sát hai gia đình ăn chung một bữa cơm sau sáu năm ngăn cách bởi một con sông và một món nợ. Món nợ tiền bạc đã được trả xong ngay trong buổi sáng nay. Phần việc còn lại của chuyến hóa giải này giờ nằm ở thanh đòn dông của căn biệt phủ bên kia sông.