CHẰN TINH GÁC CỔNG CHÙA TRÀ VINH - Chương 6: Giờ Ngọ Điểm Nhãn
Trưa ngày bảy tháng chín, khi nắng đứng bóng và đội thợ nghỉ tay tránh nắng gắt, Sư Cả Kim Muni gọi Sư phó Kim Sóc Khênh và Thạch Văn Sang vào chánh điện…
Nội dung chương
Trưa ngày bảy tháng chín, khi nắng đứng bóng và đội thợ nghỉ tay tránh nắng gắt, Sư Cả Kim Muni gọi Sư phó Kim Sóc Khênh và Thạch Văn Sang vào chánh điện chùa Đầm Chằn. Trên chiếc bàn gỗ thấp trước bàn thờ, ông đặt một cuốn sổ cũ bìa đã sờn, giấy bên trong ngả màu vàng đậm vì tuổi tác. Đây là cuốn sổ chùa ghi lại nhiều lệ riêng của chùa qua các đời trụ trì, và hôm nay ông mở nó ra để Khênh xem lại phần ghi về lệ khai quang điểm nhãn của pho tượng Chằn ở cổng.
Sang ngồi ở phía dưới, cách bàn một khoảng vừa đủ để nhìn thấy trang sổ mà không phải cúi sát vào. Anh không ngờ mình được gọi vào nghe phần việc này, vì anh chỉ là thợ nề trong đội trùng tu. Sư Cả dường như hiểu ý nghĩ ấy, ông nói thợ làm việc sát tượng thì cần biết tượng đã được điểm nhãn ra sao, để trong lòng có sự kính trọng đúng mức khi đứng làm việc quanh bệ tượng trong những ngày tới. Biết rõ nền tín ngưỡng của pho tượng sẽ giúp tay thợ tự giữ mình cẩn thận hơn bất kỳ lời răn đe nào.
Sư Cả lật từng trang sổ một cách chậm rãi, ngón tay ông dừng lại ở một trang có nét chữ cũ hơn hẳn các trang xung quanh. Ông đọc thành tiếng phần ghi trong sổ chùa về lệ khai quang điểm nhãn của chùa này. Theo sổ chùa ghi, lễ chỉ làm vào giờ Ngọ, tức khoảng giữa trưa khi nắng đứng bóng, do chính vị Sư Cả trụ trì đương nhiệm đích thân thực hiện, không giao cho sư phó hay bất kỳ ai khác thay mặt. Sang nghe tới đó thì ghi nhớ ngay chi tiết về giờ Ngọ, vì đó là một mốc thời gian rất cụ thể và khác hẳn các buổi lễ sáng chiều anh từng dự ở chùa.
Vẫn theo lời Sư Cả đọc từ sổ chùa, người trụ trì cầm một cây bút lông nhỏ, chấm vào thứ mực đặc biệt được pha từ tro lá bồ đề hòa với nước tịnh thủy của chùa. Mực ấy có màu đen xám, sệt vừa đủ để nét bút bám được lên bề mặt đá của tượng. Bằng cây bút ấy, Sư Cả trụ trì điểm vào hai mắt lồi của tượng trước, rồi điểm tiếp vào chóp của hai chiếc nanh ngược, trong tiếng tụng kinh Phạn gia trì vang đều khắp gian chánh điện và khoảng sân trước cổng. Sổ chùa ghi rõ thứ tự điểm mắt trước, điểm chóp nanh sau, không được đảo ngược thứ tự ấy.
Khênh ngồi bên cạnh, lắng nghe với vẻ mặt của người đã từng nghe phần ghi này nhiều lần nhưng vẫn giữ sự tập trung như lần đầu. Ông hỏi Sư Cả một câu về việc chuẩn bị mực tro lá bồ đề, rằng lá dùng để đốt lấy tro phải là lá rụng tự nhiên trong sân chùa hay lá hái trực tiếp từ cây. Sư Cả đáp theo sổ chùa ghi thì chỉ dùng lá bồ đề rụng tự nhiên, được các sư nhặt giữ lại trong mùa lá rụng, phơi khô và đốt trong một chiếc bát sành riêng. Chi tiết nhỏ ấy cho thấy lệ của chùa này tỉ mỉ tới mức nào trong từng công đoạn chuẩn bị.
Sư Cả nói tiếp rằng, theo lời các đời trụ trì trước truyền lại và ghi trong sổ chùa, pho tượng Chằn ở cổng đã được điểm nhãn từ đời Sư Cả đầu tiên lập chùa. Từ buổi điểm nhãn giờ Ngọ năm ấy, pho tượng không còn chỉ là một khối đá tạc hình hộ pháp, mà đã kết nối với cõi Hộ Pháp theo niềm tin được ghi lại trong sổ của chùa này. Ông nhấn mạnh đó là lệ riêng được ghi trong sổ chùa Đầm Chằn và được các đời sư của chùa này giữ gìn, kể lại cho nhau nghe mỗi khi có đợt trùng tu lớn ở cổng.
Sang nghe rất chăm chú, trong đầu anh hiện lên hình ảnh một vị sư đời trước đứng trên thang cao giữa trưa nắng, tay cầm bút lông chấm mực tro, điểm từng nét lên đôi mắt đá lồi trợn ngược. Hình ảnh ấy làm pho tượng ngoài cổng trong mắt anh thêm một lớp ý nghĩa mới. Anh hiểu vì sao sư phó dặn thợ không được tự ý chạm vào mặt tượng, vì khuôn mặt ấy, theo lệ của chùa, đã được điểm nhãn bằng một nghi thức trang trọng nhất mà sổ chùa còn ghi lại được.
Khênh lật thêm một trang sổ nữa theo chỉ dẫn của Sư Cả. Trang này ghi về việc bảo quản cuốn sổ và về những dịp được mở sổ ra xem lại. Sổ chỉ được mở khi chùa có việc lớn liên quan tới tượng, như tạc tượng mới, đại trùng tu toàn phần ở cổng, hoặc khi một vị sư phó mới cần học lại các lệ riêng của chùa. Đợt trùng tu lần này thuộc diện việc lớn ở cổng, nên việc mở sổ cho Khênh xem lại và cho Sang nghe cùng được Sư Cả coi là hợp lệ và cần thiết.
Sang tranh thủ lúc Sư Cả nghỉ tay uống nước để hỏi một câu anh đã giữ trong lòng từ khi nghe tới đoạn điểm vào chóp nanh. Anh hỏi mực tro lá bồ đề sau khi điểm lên đá thì giữ được bao lâu, và qua ba trăm năm mưa nắng, những nét điểm nhãn đầu tiên có còn dấu vết gì trên mặt tượng hay không. Sư Cả đáp nét mực trên đá ngoài trời không thể giữ nguyên qua hàng trăm năm mưa nắng, Nhưng theo sổ chùa ghi, điều quan trọng của lễ điểm nhãn không nằm ở vết mực còn hay mất. Nó nằm ở buổi lễ đã được thực hiện đúng giờ, đúng người và đúng thứ tự vào ngày tượng bắt đầu gác cổng.
Câu trả lời ấy khiến Sang suy nghĩ rất lâu trong lúc ngồi yên ở chánh điện nghe tiếng nắng trưa rơi trên mái ngói và tiếng lá bồ đề khẽ động ngoài sân chùa yên tĩnh. Anh làm nghề thợ nề, quen với việc đánh giá mọi thứ bằng độ bền vật chất, viên đá này còn chắc hay đã mủn, lớp vữa này giữ được mấy năm. Nhưng ở đây, Sư Cả đang nói về một thứ bền vững khác, không nằm ở bề mặt đá, mà nằm ở việc các thế hệ trong chùa cùng nhau giữ một lệ và cùng nhau tin vào ý nghĩa của lệ ấy qua nhiều đời. Anh cảm thấy mình vừa chạm tới một cách hiểu hoàn toàn mới về pho tượng mà anh sẽ làm việc quanh nó mỗi ngày.
Khênh ghi lại vào một tờ giấy riêng mấy điểm chính của buổi xem sổ trưa nay, Tờ giấy gồm nhiều điểm chính. Đó là giờ Ngọ, người thực hiện là Sư Cả trụ trì, mực tro lá bồ đề hòa nước tịnh thủy. Đó còn là thứ tự điểm mắt rồi điểm chóp nanh, và tiếng kinh Phạn gia trì đi kèm. Ông ghi xong thì đưa cho Sư Cả xem lại, chờ ông gật đầu mới kẹp tờ giấy vào bìa cuốn sổ cũ. Sang nhìn cách hai thầy trò nhà chùa làm việc với một cuốn sổ cũ. Sự cẩn thận ấy không kém cách đội thợ của anh đo đạc pho tượng. Anh nhận ra sự cẩn thận là điểm chung của mọi công việc tử tế, dù là việc thợ hay việc chùa.
Sư Cả kể thêm rằng vào trưa ngày điểm nhãn theo sổ chùa ghi lại, sân chùa phải được quét sạch từ sớm, phật tử đứng dự ở khoảng sân phía dưới, không ai đứng cao hơn vị sư đang cầm bút trên thang. Tiếng kinh Phạn gia trì trong buổi lễ ấy tụng chậm hơn hẳn các buổi lễ thường ngày, để mỗi nét bút điểm xuống đều khớp với một đoạn kinh trọn vẹn. Ông nói những chi tiết ấy đều là lời ghi trong sổ chùa của các đời trước, ông chỉ là người đọc lại và giữ lại cho đời sau, không thêm bớt ý riêng của mình vào đó.
Khênh hỏi thêm về cây bút lông dùng trong lễ theo sổ chùa ghi. Sư Cả cho biết bút phải là bút lông mềm cỡ nhỏ, cán tre, được giữ riêng trong một chiếc hộp gỗ cùng với bát sành đốt lá, hai vật ấy chỉ dùng cho việc điểm nhãn và không dùng vào bất kỳ việc viết lách nào khác trong chùa. Sau buổi xem sổ hôm nay, Khênh sẽ kiểm tra lại chiếc hộp ấy trong tủ đồ lễ, xem lông bút còn tốt hay đã xơ, để ghi vào danh mục những vật lễ cần bảo dưỡng trong năm nay. Việc kiểm tra ấy không có nghĩa chùa sắp làm lễ điểm nhãn, mà chỉ là lệ giữ gìn đồ lễ của chùa qua các đời.
Sang nghe tới đó thì càng thấm thía sự khác nhau giữa việc giữ gìn một pho tượng và việc sửa chữa một pho tượng. Đội thợ của anh tới chùa để sửa phần cổng đã hư, để mái hết dột và cột hết nứt. Còn nhà chùa giữ pho tượng bằng một hệ thống lệ, sổ sách và đồ lễ đi kèm, trong đó mỗi vật nhỏ đều có vị trí và cách bảo quản riêng. Hai cách giữ gìn ấy gặp nhau ở đợt trùng tu này, và anh là một trong những người đứng ở đúng điểm gặp nhau đó mỗi ngày.
Sư Cả gấp cuốn sổ lại, vuốt nhẹ lên bìa sổ đã sờn trước khi đứng dậy. Ông nói với Khênh rằng phần ghi về điểm nhãn hôm nay xem tới đây là đủ, những phần khác trong sổ sẽ được mở ra vào đúng dịp của chúng, không nên đọc tràn lan một lúc cho hết cả cuốn. Khênh gật đầu, hai tay nâng cuốn sổ đặt lại vào ngăn tủ gỗ có khóa trong chánh điện, rồi cài khóa lại cẩn thận. Tiếng khóa kêu nhỏ trong gian thờ yên tĩnh nghe rõ như một lời kết thúc cho buổi xem sổ giữa trưa.
Khi Khênh vừa cài khóa tủ xong và quay lại bàn, Sang lấy hết can đảm hỏi Sư Cả câu hỏi cuối cùng của buổi trưa. Anh hỏi lễ điểm nhãn có làm lại khi trùng tu không, nhất là khi đợt trùng tu lần này chạm tới phần cổng và khu vực quanh tượng. Sư Cả nhìn anh một lúc, rồi đáp rõ ràng rằng lễ ấy chỉ làm lại khi tạc tượng mới hoặc khi đại trùng tu toàn phần làm thay đổi hẳn pho tượng, còn đợt này tượng vẫn nguyên vẹn tại vị nên không làm lại lễ điểm nhãn. Ông nói:
- Chỉ khi tạc tượng mới hoặc đại trùng tu toàn phần, chùa mới điểm nhãn lại theo đúng lệ riêng ghi trong sổ chùa này.