DẠ DU THẦN TRÊN NÓC PHỦ THÁI NGUYÊN - Chương 23: Công Văn Kiểm Tra Của Phủ

Sáng mồng sáu tháng mười, công văn chính thức của phủ Thái Nguyên về tới huyện nha Dương Khúc khi Triệu Tiểu Sơn đang trực ở cổng phủ. Người đưa tin hôm…

Nội dung chương

Sáng mồng sáu tháng mười, công văn chính thức của phủ Thái Nguyên về tới huyện nha Dương Khúc khi Triệu Tiểu Sơn đang trực ở cổng phủ. Người đưa tin hôm nay không phải người lính chạy ngựa hôm trước, mà là một viên thư lại của phủ, cưỡi ngựa có cắm cờ hiệu nhỏ của phủ doãn, mang theo một ống tre đựng công văn buộc dây đỏ. Tiểu Sơn theo lệ kiểm triện ngoài ống tre còn nguyên, ghi vào sổ cổng giờ công văn tới, tên người đưa và số hiệu ghi trên dây buộc. Rồi tự tay bưng ống tre đi qua sân vào dãy nhà trong, hai tay nâng ngang ngực như bưng một vật dễ vỡ. Trong phủ huyện, công văn của cấp trên không bao giờ được đặt lẫn với giấy tờ thường, và người lính canh đưa công văn cũng không được phép dừng lại trò chuyện dọc đường. Anh đi thẳng một mạch tới trước công đường, nơi tri huyện Cao Thiệu Minh vừa thăng đường xong buổi xử việc buổi sáng.

Công văn được mở ngay trên công đường, trước mặt sư gia, người của các phòng và lính canh trực buổi ấy. Tri huyện tự tay gỡ dây, rút tờ công văn trong ống tre ra, trải lên mặt bàn, lấy chiếc chặn giấy bằng đá đè lên hai mép rồi mới đọc. Tiểu Sơn đứng gác ở bậc thềm dưới, nghe rõ từng tiếng trong khoảng sân im phăng phắc. Công văn mang ấn của phủ doãn phủ Thái Nguyên Vương Sĩ Kiệt, viết theo lối văn thư nghiêm ngắn của phủ: cuối tháng này, phủ mở đợt kiểm tra sổ án và sổ thuế của các huyện trực thuộc. Mỗi huyện phải trình đủ hồ sơ các vụ án đang xét chưa khép, sổ thuế thu trong năm, sổ điểm danh và sổ tù của huyện. Huyện nào hồ sơ dang dở không có lý do ghi rõ trong biên bản, tri huyện huyện ấy phải thân tới phủ trình bày. Đọc tới đoạn cuối, giọng tri huyện chậm lại hẳn ở mấy chữ: vụ việc kéo dài qua hai đợt thu thuế mà chưa định đoạt, phủ sẽ cho người xuống tận huyện đối chiếu tại chỗ.

Đọc xong một lượt, tri huyện không cho thu công văn ngay. Ông đứng yên sau bàn, mắt vẫn đặt trên tờ giấy, rồi đọc lại từ đầu một lần thứ hai, chậm hơn lần đầu rất nhiều, lần này vừa đọc vừa lấy ngón tay rà theo từng dòng. Cả công đường không ai dám động đậy. Tiểu Sơn đứng dưới thềm nhìn lên, thấy rõ sự khác nhau giữa hai lần đọc ấy: lần thứ nhất là một vị quan nhận văn thư của cấp trên như mọi văn thư khác trong tháng. Lần thứ hai là một người đang đếm lại trong đầu xem trong phủ huyện của mình có bao nhiêu cuốn sổ. Bao nhiêu tập hồ sơ chưa thể bày ra trước mặt phủ doãn mà không bị hỏi tới nơi. Khi đọc hết lần thứ hai, tri huyện mới gấp công văn lại, tự tay đặt vào chiếc hộp gỗ trên bàn, rồi ngẩng lên nhìn khắp các phòng một lượt.

- Từ hôm nay tới ngày phủ xuống kiểm tra, mọi hồ sơ trong huyện này phải khép cho xong, - tri huyện nói, giọng không lớn nhưng rõ từng chữ. - Sổ án, phòng hình danh rà lại từng vụ; vụ nào chưa lấy được cung thì ghi rõ lý do chưa lấy được, không được để một trang trắng nào không lời giải thích. Sổ thuế, hộ phòng đối chiếu lại từ đầu năm, xe nào, mỏ nào, hiệu buôn nào cũng phải khớp giữa sổ của huyện và biên lai của người nộp. Sổ tù và sổ điểm danh, ngục và đội canh tự kiểm trước, sai một dòng thì sửa ngay trong tuần này, có ghi chú sửa đàng hoàng. Ta không muốn tới ngày phủ mở sổ ra, trong huyện này có một người nào phải đứng lên nói câu chưa kịp.

Các phòng lần lượt nhận lệnh. Sư gia Ngô Kính Văn bước lên lĩnh phần sổ án, hai tay nhận tập danh mục hồ sơ, mặt vẫn vẻ bình thản như mọi ngày. Chỉ có điều ông ta hỏi thêm một câu rất nhỏ về việc những vụ chưa lấy được cung thì trình bày theo mẫu nào, và tri huyện đáp ngay: trình bày đúng như biên bản đã ghi. Chưa lấy được cung thì ghi chưa lấy được cung, nhưng phải có buổi thẩm tiếp theo đã định ngày. Người của hộ phòng lĩnh phần sổ thuế, cúi đầu nói sổ thuế năm nay dài, xin thêm hai người thư lại phụ việc rà soát, được tri huyện gật đầu cho ngay. Tiểu Sơn đứng nghe mà trong lòng tự sắp lại những việc mình biết: sổ thuế của mỏ than núi Tây Sơn là cuốn sổ sạch nhất phủ này, chính miệng nha lại hộ phòng từng nói thế. Hồ sơ vụ mỏ là hồ sơ chưa lấy được cung duy nhất mà cả phủ đang bàn tán; và buổi thẩm tiếp theo của vụ ấy, theo lời tri huyện vừa nói, phải được định ngày.

Tan buổi thăng đường, Tiểu Sơn được phân việc mang các bản sao của công văn tới từng phòng trong phủ để các phòng biết lệnh mà chuẩn bị. Phủ huyện Dương Khúc thường ngày vốn đã là một nơi vận hành bằng giấy, nhưng buổi sáng hôm ấy anh mới thấy hết thế nào là cả một bộ máy cùng lúc chuyển động vì một tờ giấy từ cấp trên gửi xuống. Ở kho hồ sơ, hai người thư lại đã bắt đầu lôi từng chồng sổ án buộc dây gai xuống khỏi kệ, phủi bụi, xếp theo từng năm. Ở hộ phòng, chồng sổ thuế được bày kín mặt bàn dài, người đọc, người chấm bút đối chiếu, tiếng lật giấy rào rào không ngớt. Ở nhà trực của ngục tốt phía cuối dãy tây, anh đi ngang qua thấy cửa mở, bên trong có người đang giở cuốn sổ điểm danh tù ra xem lại từng trang dưới ánh đèn dầu dù trời còn sáng. Đi hết một vòng các phòng rồi quay lại, Tiểu Sơn có một cảm giác rất lạ: tờ công văn anh bưng trên tay lúc sáng chỉ nặng bằng một tờ giấy, nhưng tới trưa. Nó đã đè xuống mọi căn phòng trong phủ này một sức nặng mà ai cũng đang cố gánh cho xong trước cuối tháng. Và ở giữa tất cả những chồng sổ ấy, tập hồ sơ mỏng nhất, nhẹ nhất, lại là tập hồ sơ của vụ án đang làm cả phủ mất ngủ nhất: vụ mỏ than núi Tây Sơn. Với biên bản thẩm mới nhất chỉ có mấy dòng chưa lấy được cung.

Buổi trưa, khi Tiểu Sơn trực ở cổng phủ, có hai người thợ mỏ từ dưới chân núi Tây Sơn lên huyện hỏi tin vụ án của chủ mỏ. Đứng ngoài cổng nói vọng vào rằng thợ mỏ dưới núi đang chờ xem phủ xử thế nào, chủ mỏ còn ở trong ngục thì mỏ không ai dám xuống hầm. Tiểu Sơn chỉ đáp theo lệ rằng vụ án đang xét, người nhà và người liên quan chờ giấy gọi của phủ, không được tụ tập trước cổng. Hai người thợ mỏ đứng lặng một lúc rồi quay về, bóng họ khuất dần trên con đường đất về phía tây thành. Anh nhìn theo, nghĩ tới câu nói của tri huyện buổi sáng về những hồ sơ phải khép trước cuối tháng. Một vụ án mà dưới chân núi có mấy xóm thợ đang ngóng, trong ngục có một người không chịu điểm chỉ, trên bàn sư gia có một tờ chuyển nhượng chưa hề qua tay chủ mỏ. Và giờ đây trên hết thảy lại có thêm một cái hạn của phủ doãn treo lơ lửng: cuối tháng, sổ phải mở ra trước mặt cấp trên.

Chiều hôm ấy, Mã Thiết Trụ cho gọi cả đội canh lại nhà trực, phổ biến phần việc của đội trong đợt chuẩn bị kiểm tra. Ông nói sổ canh đêm, sổ cổng và sổ điểm danh của đội cũng nằm trong số sổ phủ có thể hỏi tới, nên từ nay tới cuối tháng, ca nào ghi ca ấy, không ai được ghi hộ. Ghi muộn hay ghi bổ sung mà không ghi rõ lý do sửa. Ông lật giở cuốn sổ điểm danh, đọc lại dòng lỗi của Tiểu Sơn ở ca cổng sau ngày mồng hai, rồi nói trước mặt cả đội rằng dòng lỗi ấy cứ để nguyên như vậy. Sổ có lỗi mà ghi rõ lỗi, còn hơn sổ sạch bong mà không thật. Kiểm tra của phủ sợ nhất không phải là sổ có lỗi, mà là sổ không khớp nhau giữa các phòng. Tiểu Sơn nghe đội trưởng nói mà nhớ tới hai cuốn sổ từng đặt cạnh nhau trên bàn nhà trực: sổ canh ghi việc, sổ điểm danh ghi người, hai cuốn khớp nhau mới thành một đêm canh hoàn chỉnh. Anh tự nhủ từ nay mỗi dòng mình ghi xuống đều phải đứng vững được trước một con mắt lạ mở ra xem vào cuối tháng này.

Tối đến, Tiểu Sơn đổi ca lên hành lang phía thư phòng. Đèn thư phòng sáng sớm hơn thường lệ. Qua khung cửa để mở một nửa, anh thấy tri huyện ngồi một mình sau bàn, chiếc hộp gỗ đựng công văn đặt ngay trước mặt, và ông đang mở tờ công văn ra đọc lại. Đó là lần đọc thứ hai trong ngày mà Tiểu Sơn tận mắt chứng kiến, sau lần đọc chậm rãi trên công đường buổi sáng. Ông đọc rất lâu, có đoạn ngừng lại, ngẩng lên nhìn vào khoảng tối ngoài cửa sổ như đang tính một việc gì trong đầu, rồi lại cúi xuống. Cuối cùng, ông cho gọi sư gia vào. Tiểu Sơn đứng ngoài hành lang nghe không rõ hết, chỉ bắt được mấy câu cuối khi sư gia đã đứng dậy chuẩn bị ra. Tri huyện nói vụ mỏ không thể mang nguyên trạng chưa lấy được cung tới ngày kiểm tra, việc gì cần làm thì làm trong những ngày này, đừng để tới lúc phủ xuống người mới bắt đầu chạy. Sư gia đáp một tiếng vâng ngắn rồi bước ra, đi ngang qua Tiểu Sơn, gật đầu như lệ thường và đi thẳng về phía phòng giấy của mình, tay áo phất nhẹ trong gió tối hành lang.

Đêm ấy ghi sổ canh, Tiểu Sơn viết: ngày mồng sáu tháng mười, công văn của phủ doãn Vương Sĩ Kiệt về huyện, báo đợt kiểm tra sổ án và sổ thuế vào cuối tháng; tri huyện hạ lệnh mọi hồ sơ phải khép trước ngày kiểm tra. Anh viết xong, ngòi bút dừng lại một lúc trên trang giấy. Ngoài kia, phủ huyện Dương Khúc vẫn yên tĩnh như mọi đêm thu, nhưng Tiểu Sơn có cảm giác từ hôm nay, trong cái yên tĩnh ấy đã có một chiếc đồng hồ vô hình bắt đầu chạy. Và tiếng chạy của nó chỉ những người trong cuộc mới nghe thấy: người trong ngục chờ buổi thẩm tiếp theo, người giữ sổ chờ ngày mở sổ. Còn người ngồi trong thư phòng sáng đèn kia thì vừa đọc một tờ công văn tới hai lần trong một ngày.

Chương khác

Xem thêm