DẠ DU THẦN TRÊN NÓC PHỦ THÁI NGUYÊN - Chương 31: Người Của Đỗ Kim Sơn Lên Mỏ

Sáng mười lăm tháng mười, khi sương còn đọng trên mái ngói huyện nha, Triệu Tiểu Sơn đã theo đoàn bộ đầu lên đường tới mỏ than núi Tây Sơn. Lệnh đi được…

Nội dung chương

Sáng mười lăm tháng mười, khi sương còn đọng trên mái ngói huyện nha, Triệu Tiểu Sơn đã theo đoàn bộ đầu lên đường tới mỏ than núi Tây Sơn. Lệnh đi được truyền xuống từ chiều hôm trước, ngắn gọn và không có một lời giải thích nào đi kèm: nhà họ Đỗ hôm nay cho người lên tiếp quản mỏ. Huyện nha cử một đoàn bộ khoái đi giữ trật tự, đội canh góp hai người đi theo, trong đó có anh. Bộ đầu Lôi Chấn Hải đi đầu đoàn, lưng đeo đao, tay cầm cuộn giấy lệnh có triện đỏ của tri huyện. Mấy người đi sau là gia nhân và quản sự của nhà họ Đỗ, người nào cũng mặc áo dày, đi giày vải mới. Có người còn mang theo một chiếc khóa sắt lớn và một tấm biển gỗ sơn chữ đen, gói trong vải, khiêng trên vai như khiêng một thứ đồ lễ. Nhìn chiếc khóa và tấm biển ấy, Tiểu Sơn hiểu việc hôm nay không phải một chuyến đi xem xét như chuyến đo đạc cuối tháng chín. Người ta mang khóa mới và biển mới lên một quả núi, nghĩa là người ta định đổi chủ cho quả núi ấy ngay trong ngày hôm nay, trước mặt những người thợ đã đào than ở đó mấy chục năm.

Đường lên mỏ sau mấy ngày mưa thu trơn và lầy. Đoàn đi qua chân núi khi nắng vừa lên khỏi rặng tre, qua con suối mà đầu tháng trước thợ mỏ từng lội xuống vớt hai cọc mốc đá bị nhổ trong đêm. Tiểu Sơn đi ở gần cuối đoàn, mắt vô thức tìm về phía hõm nước sâu dưới chân cầu gỗ, nơi mặt đá khắc họ Quách từng hiện ra dưới làn nước trong. Nước suối hôm nay đục hơn, chảy xiết hơn, hõm sâu chỉ còn là một vùng nước xoáy sẫm màu. Anh không dừng lại. Đoàn bộ đầu đi giữ trật tự thì không được rớt lại phía sau vì một ý nghĩ riêng, và trên lưng núi phía trước, tiếng cuốc xẻng của ca thợ buổi sáng đã vang lên đều đều. Chưa biết rằng đó là ca làm cuối cùng của họ dưới người chủ cũ.

Sân mỏ hiện ra sau khúc quanh cuối của đường mòn. Lán thợ, kho than, bãi sàng than và miệng hầm chính đều như anh đã thấy trong chuyến đo đạc, chỉ khác một điều: hôm nay sân mỏ đông người hơn thường lệ. Vì tin người của nhà họ Đỗ lên tiếp quản đã lan xuống các xóm thợ từ đêm qua. Thợ mỏ đứng thành từng đám quanh sân, tay còn cầm đồ nghề, mặt người nào cũng sạm khói than và lặng đi. Quách Thừa Ân không có mặt trên mỏ sáng nay; ở nhà họ Quách, hôm nay là ngày đưa tang cha cậu, chuyện ấy cả sân mỏ đều biết, và có lẽ chính vì biết nên đám thợ càng lặng. Người quản mỏ cũ của nhà họ Quách, một người đàn ông ngoài năm mươi, tóc đã bạc quá nửa, đứng trước cửa kho than, hai tay buông thõng, chờ đoàn bộ đầu như chờ nghe một bản án đã viết sẵn ở nơi nào khác.

Lôi Chấn Hải cho đoàn dừng ở giữa sân, mở cuộn giấy ra và đọc to. Tiểu Sơn đứng ở phía sau bên trái của bộ đầu, nghe rõ từng chữ trong sự im lặng của cả sân mỏ. Tờ giấy mang triện của huyện nha, do thư phòng thảo, nội dung nói đại ý rằng mỏ than núi Tây Sơn từ nay do nhà họ Đỗ tiếp quản khai thác, mọi việc giao nhận sổ sách. Kho than và lán thợ phải hoàn tất trong ngày, thợ cũ ai muốn ở lại làm cho chủ mới thì đăng ký với quản sự mới. Ai không muốn thì thu dọn đồ nghề và rời mỏ ngay hôm nay, không ai được mang theo than, dụng cụ của mỏ và không ai được gây rối. Trong tờ giấy có nhắc tới một tờ chuyển nhượng làm căn cứ cho việc đổi chủ. Nó được đọc lướt qua như một việc đã xong, không ai đọc tên người chuyển nhượng, không ai đọc ngày tháng của tờ chuyển nhượng ấy, và cũng không có ai trên sân này được phép hỏi về nó. Tiểu Sơn nghe tới đoạn ấy thì nhớ rất rõ một buổi chiều ở hộ phòng, khi Tần Vĩnh Niên mở trang cuối của cuốn sổ thuế mỏ cho anh xem: trang chuyển nhượng còn trống, chưa từng có một tờ giấy chuyển nhượng nào vào sổ. Anh cũng nhớ buổi thăm tù, khi người tù ở buồng cuối dãy tây dặn con trai rằng khế gốc vẫn do người vợ ở nhà giữ, chỉ trình khi phủ gọi đối chiếu trước công đường. Tờ khế gốc ấy, theo những gì anh biết, chưa từng rời khỏi căn nhà ở ngõ tây thành. Vậy mà sáng nay, trên sân mỏ này, một tờ giấy có triện đỏ đang nói rằng quả núi đã đổi chủ.

Anh không nói gì. Việc của một người lính canh đi theo đoàn bộ đầu là đứng cho có mặt, giữ cho đám đông không xô đẩy, và ghi lại việc mắt thấy vào sổ khi trở về. Anh nhìn quanh sân và ghi nhớ từng việc đang diễn ra trước mắt mình, theo đúng cái lệ mà đội trưởng đã dạy từ ngày đầu tiên: chỉ ghi điều thấy, không ghi điều đoán. Quản sự mới của nhà họ Đỗ bước lên, tay cầm một cuốn sổ mới tinh, đọc tên từng người thợ, hỏi ở lại hay ra đi. Phần lớn đám thợ nhìn nhau rồi lặng lẽ bước sang phía đăng ký ở lại, vì dưới chân núi là nhà của họ, là vợ con họ, và một người thợ mỏ mất việc giữa mùa thu thì không biết lấy gì nuôi nhà qua mùa đông. Một số ít người đứng yên không bước. Trong số ấy có người thợ già nhất mỏ, chính là người trong chuyến đo đạc từng chống tay lên mặt đá cọc mốc mà nói rằng mốc đá này lâu hơn tuổi tri huyện. Sáng nay ông không nói một câu nào như thế nữa.

Khoảng cuối giờ Thìn, Đỗ Kim Sơn tới mỏ. Ông ta đi kiệu nhỏ lên tới khúc quanh thì xuống đi bộ đoạn cuối, áo gấm sẫm màu, tay cầm chuỗi hạt, dáng vẻ của một người chủ mới lên xem cơ nghiệp chứ không phải của một người vừa giành được cái gì từ tay ai. Ông ta đi một vòng quanh sân, xem kho than, xem miệng hầm, gật đầu với quản sự của mình, rồi đứng trước đám thợ nói mấy lời êm thấm: mỏ đổi chủ nhưng việc làm vẫn nguyên. Tiền công trả theo lệ cũ, ai ở lại thì cứ yên tâm làm, nhà họ Đỗ làm ăn lấy chữ tín làm đầu, không để thợ thuyền thiệt thòi. Mấy lời ấy rơi xuống sân mỏ lặng như rơi xuống mặt nước sâu. Không một tiếng đáp, không một tiếng xì xào. Đỗ Kim Sơn dường như cũng không chờ ai đáp. Ông ta dặn quản sự treo tấm biển mới lên cổng mỏ ngay trong buổi sáng và thay khóa kho than bằng khóa mới mang theo. Rồi quay sang nói với Lôi Chấn Hải rằng việc giao nhận hôm nay nhờ bộ đầu làm chứng, để sau này khỏi có chuyện tranh cãi lôi thôi.

Tấm biển gỗ được khiêng ra, gỡ lớp vải bọc, treo lên thay cho tấm biển cũ đã bạc màu trên cổng mỏ. Tấm biển cũ bị tháo xuống, dựng dựa vào chân cột, mặt chữ úp vào trong. Khóa kho than được thay, chìa khóa cũ thu về, chìa khóa mới trao tận tay quản sự mới trước mặt cả sân. Tiểu Sơn đứng nhìn những việc ấy và chợt thấy chúng giống một cách kỳ lạ với những việc giấy tờ anh vẫn làm ở cổng phủ: một dòng ghi vào sổ, một dấu đóng xuống giấy. Một ổ khóa thay ra, thế là một việc lớn đã thành, dù không một người nào trên sân này từng được nhìn thấy tờ khế gốc của quả núi. Và người chủ cũ theo khế gốc thì vừa được chôn xuống đất ở sườn đồi phía tây thành sáng nay. Anh nghĩ tới đám tang vội vã trong mưa nhỏ mà đội canh vừa theo giữ trật tự, nghĩ tới tảng đá thô dựng làm bia tạm ở đầu nấm mộ. Và thấy hai việc của cùng một buổi sáng ở hai đầu thành phố khớp vào nhau khít đến lạnh người: một nơi người ta lấp đất lên người chủ cũ của quả núi. Một nơi người ta treo biển mới lên cổng quả núi của ông.

Người thợ già nhất mỏ là người cuối cùng rời sân. Ông vào lán thợ của mình, ở trong đó một lúc lâu, rồi bước ra với một bọc đồ nghề gói trong tấm vải đã sờn: một chiếc cuốc chim cán gỗ mòn nhẵn, một cây đục. Một chiếc đèn đất nhỏ và một gói cơm nắm bọc lá, phần cơm nhà gói cho ông ăn trưa mà hôm nay ông không ăn trên mỏ nữa. Ông đi qua sân, đi qua trước mặt quản sự mới mà không dừng lại đăng ký, đi qua cổng mỏ nơi tấm biển mới còn thơm mùi sơn, và bắt đầu xuống con đường mòn về phía chân núi. Không ai gọi ông lại. Không ai tiễn. Tiểu Sơn đứng ở cổng mỏ nhìn theo: người thợ già ôm bọc đồ nghề trước ngực, bước từng bước chậm và chắc xuống dốc, lưng hơi còng. Và cho tới khi bóng ông khuất hẳn sau khúc quanh có rặng tre, ông không ngoảnh lại nhìn quả núi của mình một lần nào.

Đoàn bộ đầu rời mỏ vào đầu buổi chiều, sau khi biên bản giao nhận được lập ngay tại sân, ghi đủ việc thay biển, thay khóa, số than tồn trong kho và danh sách thợ đăng ký ở lại. Lôi Chấn Hải ký tên làm chứng vào biên bản, Tiểu Sơn đứng bên cạnh nhìn nét chữ của bộ đầu đi xuống giấy, và một lần nữa anh lại thấy cái lệ quen thuộc của phủ huyện này. Việc gì có giấy, có chữ ký, có người làm chứng thì việc ấy đứng vững, bất kể phía sau tờ giấy là một câu chuyện như thế nào. Trên đường xuống núi, không ai trong đoàn nói chuyện gì về nhà họ Quách. Chỉ khi qua con suối ở chân núi, một bộ khoái trẻ mới buột miệng nói rằng từ nay than của núi Tây Sơn vào thành sẽ mang dấu của nhà họ Đỗ, rồi cũng im bặt khi Lôi Chấn Hải quay lại nhìn.

Tối hôm ấy, trở về huyện nha, Tiểu Sơn ghi việc lên mỏ vào sổ canh của mình, ngắn gọn và đúng lệ: ngày mười lăm tháng mười. Theo đoàn bộ đầu lên mỏ than núi Tây Sơn giữ trật tự; người của nhà họ Đỗ mang giấy của huyện lên tiếp quản mỏ, đọc to trước sân; biển cũ tháo xuống, biển mới treo lên. Khóa kho than thay mới; thợ mỏ cũ phần lớn đăng ký ở lại, một số ít thu dọn đồ nghề rời mỏ ngay trong ngày. Anh ghi xong, đọc lại một lượt, rồi ngồi rất lâu bên ngọn đèn nhà trực. Ngoài những dòng chữ ngay ngắn ấy, còn một điều không nằm trong sổ mà anh không sao gạt ra khỏi đầu được: tờ giấy đọc trên sân mỏ hôm nay nói mỏ đã chuyển nhượng. Trong khi trang chuyển nhượng trong cuốn sổ thuế ở hộ phòng, theo lời người giữ sổ, vẫn còn trống. Và tờ khế gốc của quả núi vẫn nằm trong tay một người đàn bà góa vừa chôn chồng trong buổi sáng cùng ngày.

Chương khác

Xem thêm