HÌNH THIÊN KHÔNG ĐẦU NÚI THƯỜNG DƯƠNG - Chương 4: Mảnh Gốm Trong Hố Thăm Dò
Chiều ngày 7 tháng 10, sau khi khóa tủ hiện vật, Lý Thừa Ân theo Hồ Mỹ Lệ và Dương Khai Sơn ra khu vực hố thăm dò nằm rải rác trên sườn đất phía đông…
Nội dung chương
Chiều ngày 7 tháng 10, sau khi khóa tủ hiện vật, Lý Thừa Ân theo Hồ Mỹ Lệ và Dương Khai Sơn ra khu vực hố thăm dò nằm rải rác trên sườn đất phía đông miệng hầm. Đó là những hố nông do đội khảo sát địa chất đào từ giai đoạn trinh sát tuyến, mỗi hố sâu chừng một mét rưỡi, miệng vuông vức, được đánh số sơn trắng trên cọc gỗ đóng ở góc hố. Phần lớn hố đã được lấp lại sau khi lấy mẫu. Chỉ còn ba hố còn mở, che bằng tấm bạt sọc xanh trắng để chờ đoàn khảo cổ cứu hộ tới xem xét lần cuối trước khi san phẳng làm bãi chứa vật liệu.
Dương Khai Sơn đi đầu, tay cầm xẻng cán ngắn, vừa đi vừa nói về lịch sử của từng hố như người ta kể về những đứa con đã lớn. Ông năm mươi bảy tuổi, nhà địa chất trưởng của đoàn khảo sát tuyến, tóc bạc quá nửa, và có thói quen ngắt lời người khác bằng một cái hắng giọng khi nghe thấy điều gì không đúng chuyên môn của mình. Hố số một lấy mẫu đất tầng mặt. Hố số hai chạm mạch nước ngầm nhỏ nên bỏ dở. Hố số ba, hố mà cả đoàn đang hướng tới, là hố duy nhất cho mẫu đất có lẫn nhiều hạt đỏ lạ mà phòng thí nghiệm tỉnh chưa kết luận được thành phần.
Hố thăm dò số 3 nằm cách miệng hầm chừng sáu mươi mét, dưới một gốc cây dẻ già tán rộng. Tấm bạt che hố được ghim bằng bốn cọc sắt đã gỉ. Hồ Mỹ Lệ lật bạt lên, ánh nắng chiều rọi xiên xuống đáy hố. Các lớp đất cắt ngang thành hố hiện rõ như những trang sách xếp chồng. Trên cùng là đất mùn nâu mỏng. Dưới là đất sét vàng. Rồi tới một lớp đất xám tro mỏng. Dưới cùng là lớp đất nâu đỏ chứa những hạt đỏ mà Dương Khai Sơn vừa nhắc.
- Mẫu đất hôm trước đội địa chất lấy ở lớp dưới cùng này. - Dương Khai Sơn chỉ xẻng vào thành hố. - Hạt đỏ lẫn trong đất chiếm gần một phần năm thể tích mẫu. Phòng thí nghiệm nói thành phần chủ yếu là oxit sắt, nhưng tỉ lệ cao bất thường so với đất núi quanh đây.
Lý Thừa Ân không xuống hố ngay. Anh đi một vòng quanh miệng hố, nhìn hướng nắng, nhìn vị trí gốc cây, nhìn đường nước mưa chảy trên mặt đất dốc. Thói quen của người làm khảo sát cứu hộ là đọc mặt đất trước khi đọc lòng đất. Rồi anh mới bước xuống đáy hố bằng chiếc thang nhôm dựng sẵn, ủng dẫm lên lớp đất nâu đỏ khô và giòn. Anh quỳ xuống, dùng bay khảo cổ nhỏ gạt nhẹ từng lớp đất mỏng ở góc hố phía bắc, nơi thành hố còn nguyên chưa bị lấy mẫu.
Hồ Mỹ Lệ đứng trên miệng hố, mở sổ ghi chép hiện trường, sẵn sàng ghi tọa độ và độ sâu của bất cứ thứ gì được lấy lên. Cô đọc to độ sâu từng nấc thang đất theo thước dây thả xuống hố, giọng vang xuống đáy hố nghe rất rõ.
Lưỡi bay của Lý Thừa Ân chạm phải một vật cứng ở độ sâu chừng một mét hai, dưới lớp đất nâu đỏ. Tiếng chạm rất khẽ, không vang như chạm đá, mà đục và ngắn, như gõ vào một mảnh sành dày. Anh dừng tay ngay, đổi từ bay sang chổi lông mềm, quét từng chút đất bám quanh vật thể lộ dần ra. Một cạnh cong bằng gốm hiện lên, dày hơn hẳn gốm sinh hoạt thông thường, màu nâu xám, bề mặt có những đường cong uốn lượn đã bị mài mòn gần phẳng.
- Có hiện vật. - Anh nói vọng lên. - Cô Lệ chuẩn bị túi niêm phong và thẻ hiện vật. Anh Sơn xuống đây xem cùng tôi, nhưng đừng chạm tay không vào.
Dương Khai Sơn xuống hố, ngồi xổm ở phía đối diện, lấy kính lúp cán gỗ từ túi áo ra soi vào bề mặt mảnh gốm đang còn nằm yên trong đất. Đường cong uốn lượn trên mặt gốm dù mòn vẫn nhận ra được quy luật lặp lại đều đặn, uốn theo một chiều nhất định, gợi tới hoa văn mây cuộn thường thấy trên đồ gốm nghi lễ thời cổ. Ông hắng giọng theo thói quen, nhưng lần này không phải để ngắt lời ai, mà để giấu một thoáng bất ngờ.
- Độ cong này lạ. - Ông nói chậm. - Mảnh gốm dày gần hai phân, cong theo một cung tròn khá lớn. Nếu đây là miệng nồi hay viền chum thì cung phải nhỏ hơn nhiều. Cung lớn thế này nghĩa là vật gốc có đường kính không nhỏ. Có thể là một tấm gì đó phẳng mà cong, như một cái khiên, hoặc nắp một vật chứa lớn.
- Tôi cũng nghĩ tới khiên. - Lý Thừa Ân nói. - Nhưng nghĩ trong đầu khác với ghi vào giấy. Trong giấy hôm nay, chúng ta chỉ ghi là mảnh gốm cong chưa rõ loại hình. Phần còn lại để giám định niên đại lên tiếng.
Anh còn lật mặt dưới của mảnh gốm lên soi dưới ánh nắng xiên. Mặt dưới không có hoa văn, chỉ có những vết xước song song rất mờ, như từng bị kéo lê trên một bề mặt cứng nào đó từ rất lâu trước khi chìm vào đất. Anh không bình luận gì về những vết xước ấy. Anh chỉ bảo Hồ Mỹ Lệ ghi thêm một dòng mô tả vào thẻ, để người giám định sau này khỏi bỏ sót.
Anh cẩn thận tách mảnh gốm khỏi lớp đất ôm quanh nó. Khi mảnh gốm rời khỏi thành hố, cả ba người đều nhìn thấy điều bất thường thứ hai. Lớp đất ngay sát mặt dưới của mảnh gốm không có màu nâu đỏ như đất xung quanh. Nó thẫm lại thành một vệt đỏ sẫm gần như màu máu khô, lan rộng chừng hai gang tay, mép vệt loang không đều. Dương Khai Sơn lấy dao lấy mẫu cạo một ít đất ở vệt đỏ ấy cho vào ống nghiệm riêng, ghi nhãn tại chỗ. Ông nói vệt màu này không giống vệt oxit sắt tự nhiên mà ông từng gặp. Oxit sắt trong đất thường loang theo mạch nước. Còn vệt này ôm sát theo hình dáng của mảnh gốm. Như thể màu đã thấm ra từ chính vật nằm trên nó qua thời gian rất dài.
Hồ Mỹ Lệ tiếp nhận mảnh gốm bằng hai tay đeo găng, đặt nó lên khay nhựa có lót giấy mềm, chụp ảnh bốn phía ngay tại miệng hố trước khi cho vào túi. Cô ghi thẻ hiện vật bằng chữ viết tay quen thuộc: hố thăm dò số 3, góc bắc, độ sâu một mét hai, lớp đất nâu đỏ, hiện vật là mảnh gốm cong có hoa văn mây cuộn mòn, kèm một mẫu đất vệt đỏ sẫm lấy riêng. Sau đó cô cho mảnh gốm vào túi niêm phong trong suốt, dán băng niêm phong đỏ ngang miệng túi, và yêu cầu cả Lý Thừa Ân lẫn Dương Khai Sơn cùng ký tên lên mép dán.
- Mảnh này em niêm phong riêng, không gộp chung với đống gốm thường của các hố khác. - Cô nói, tay vẫn giữ chặt miệng túi. - Gốm thường em để khay chung ngoài phòng mẫu. Còn mảnh này vào hộp riêng, chờ anh Ân quyết định gửi giám định ở đâu.
- Gửi giám định niên đại bằng phương pháp nhiệt phát quang, kèm phân tích thành phần đất vệt đỏ. - Lý Thừa Ân quyết ngay. - Nhưng trước khi gửi, nó nằm trong tủ sắt phòng mẫu, cùng ngăn với bộ đồ nghề của tôi thì không hợp quy chế. Cô cứ lập một hộp riêng, khóa riêng, ghi rõ là hiện vật chưa giám định.
Dương Khai Sơn đứng dậy phủi đất ở đầu gối, nhìn xuống cái hốc nhỏ vừa lấy mảnh gốm lên ở góc hố. Ông đề nghị chưa lấp hố số 3 vội, giữ nguyên hiện trạng thêm vài ngày, vì biết đâu quanh độ sâu ấy còn những mảnh khác thuộc cùng một vật thể. Đề nghị ấy được Lý Thừa Ân đồng ý ngay, và cả hai thống nhất sẽ cắm lại bốn cọc sắt, phủ bạt như cũ, đồng thời cắm thêm một biển nhỏ ghi dòng chữ cấm đào bới, chờ quyết định của ban điều hành.
Trước khi rời hố, Lý Thừa Ân còn làm một việc mà chỉ người trong nghề khảo cổ mới coi là bắt buộc. Anh lấy thước cuộn đo khoảng cách từ góc hố tới gốc cây dẻ, rồi đo tiếp từ gốc cây tới mép miệng hầm theo đường thẳng. Anh ghi cả hai con số vào sổ, kèm hướng la bàn của trục hố. Anh giải thích cho Hồ Mỹ Lệ nghe rằng hiện vật tách khỏi vị trí của nó thì mất đi một nửa giá trị. Mảnh gốm nằm ở đâu, sâu bao nhiêu, gần cái gì, đều là một phần của bằng chứng. Mai này giám định có kết luận gì đi nữa, người ta vẫn phải quay lại đúng cái góc hố này mà đối chiếu.
Dương Khai Sơn nghe vậy thì gật đầu, hiếm hoi không hắng giọng chen ngang. Ông nói bên địa chất của ông cũng giữ nguyên tắc tương tự với lõi khoan. Một lõi mẫu không ghi độ sâu thì chỉ là một cục đá vô danh. Ông đề nghị từ nay mọi mẫu đất quanh khu vực hố số 3 đều ghi thêm ký hiệu riêng để phân biệt với mẫu của các hố khác. Hồ Mỹ Lệ nhận lời và ghi quyết định phối hợp ấy vào cuối trang sổ hiện trường, dưới chữ ký của cả ba người.
Mặt trời đã xuống thấp sau rặng núi phía tây khi đoàn ba người quay về phòng mẫu. Hồ Mỹ Lệ ôm hộp niêm phong trước ngực như ôm một vật dễ vỡ nhất đời, dù mảnh gốm trong hộp dày và cứng hơn nhiều món đồ cô từng quản lý. Lý Thừa Ân đi sau cùng, ngoái lại nhìn hố thăm dò số 3 đã phủ bạt nằm im dưới gốc cây dẻ già. Một mảnh gốm cong chưa rõ là gì. Một vệt đất đỏ sẫm ôm sát hình dáng của nó. Một câu hỏi vừa nhú lên trong hồ sơ của anh. Vật gốc của mảnh gốm này, nếu quả thật là một tấm khiên, thì ai đã mang nó tới sườn núi Thường Dương này, và từ bao giờ.