HUYẾT THẦN ĐA Ở ĐÌNH LÀNG - Chương 19: Sổ đình năm 1978
Chiều ngày hai mươi hai tháng sáu, đình Đông Các mát lạnh và yên tĩnh, khác hẳn cái nóng hầm hập ngoài sân. Phạm Văn Hiển bảo người cháu họ trong ban…
Nội dung chương
Chiều ngày hai mươi hai tháng sáu, đình Đông Các mát lạnh và yên tĩnh, khác hẳn cái nóng hầm hập ngoài sân. Phạm Văn Hiển bảo người cháu họ trong ban quản lý đình đóng bớt cửa phía tây cho đỡ nắng xiên, rồi tự tay mở chiếc tủ gỗ lim ở gian trong, nơi để sổ sách của đình qua các đời. Tủ khóa bằng ổ khóa đồng đã cũ, chìa khóa ông giữ trong túi áo ngực, lúc nào cũng mang theo người như một phần của chức phận cụ từ. Người cháu họ tên là Tự, ngoài ba mươi tuổi, làm nghề sửa điện trong làng, mới vào ban quản lý đình được hai năm, tính tình nhanh nhẹn nhưng ít khi được động vào những cuốn sổ cũ nhất.
Hiển lấy ra một cuốn sổ bọc vải đã sờn, gáy khâu chỉ, giấy bên trong ngả vàng và giòn. Đây là cuốn sổ đình ghi việc từ những năm sau hòa bình, nét chữ của hai đời cụ từ trước và của chính ông nối nhau qua từng trang. Ông đặt sổ lên bàn gỗ, phủi lớp bụi mỏng trên bìa bằng lòng bàn tay, rồi mở tới trang đã đánh dấu bằng một sợi chỉ đỏ từ lâu.
- Cháu ngồi xuống đây, nghe cho rõ. - Ông nói. - Việc cây đa lần này, cháu phải biết việc cũ thì mới hiểu việc mới. Ban quản lý đình không thể chỉ biết thắp hương ngày rằm. Phải biết sổ.
Trang sổ mở ra, nét chữ nâu đã nhạt ghi việc năm một nghìn chín trăm bảy mươi tám. Hiển đọc chậm rãi, thỉnh thoảng dừng lại giải thích bằng lời thường cho người cháu nghe. Năm ấy, làng còn nghèo, đình còn là nơi để nhờ nhiều việc chung. Một người đàn ông trong làng, nhà ở xóm dưới, vì tiện tay đã đóng đinh sắt vào thân cây đa để treo võng nằm trưa và treo thêm mấy thứ đồ đạc lặt vặt của nhà mình. Chỉ là những chiếc đinh nhỏ, việc nhỏ, không ai nghĩ là to tát. Người làng nhắc, ông ta cười, bảo cây to thế này, mấy chiếc đinh ăn thua gì. Ít lâu sau, nhựa bắt đầu rỉ quanh những lỗ đinh, ít thôi, không phun như bây giờ. Rồi người ấy bắt đầu đau đầu. Ban đầu là những cơn đau âm ỉ, sau thành đau dữ dội, đêm không ngủ được, tính tình thay đổi, lúc tỉnh lúc mê sảng, người nhà kể ông ta cứ nói nghe thấy tiếng cây kêu ngoài sân dù trời lặng gió. Thầy lang trong vùng cắt thuốc không đỡ, bệnh viện huyện thời ấy cũng không tìm ra bệnh rõ ràng. Tình trạng kéo dài nhiều tháng, gia đình kiệt quệ, cuối cùng người ấy bỏ xứ ra đi, không ai trong làng biết ông ta đi đâu, sống chết ra sao. Sổ đình ghi tới đó thì dừng, không một dòng nào khẳng định ông ta đã chết. Hiển nhấn mạnh điều này, gõ ngón tay lên trang giấy.
- Nghe cho kỹ. - Ông nói. - Sổ không ghi ông ta chết. Không ai biết kết cục của ông ta. Người làng sau này kể lại hay thêm vào rằng ông ta chết tha hương, đó là miệng người ta thêm, không phải sổ. Việc của người giữ sổ là phân biệt được đâu là ghi chép, đâu là lời đồn. Ông ta đau đầu điên loạn nhiều tháng rồi bỏ xứ, làng phải làm lễ rút đinh, đắp đất vào lỗ mới yên. Chỉ ghi thế thôi.
Người cháu họ nuốt nước bọt, hỏi lễ năm ấy làm thế nào. Hiển lật thêm vài trang, đọc đoạn ghi về việc làng xử lý khi ấy. Ban hội làng họp ở đình. Người nhà của kẻ đóng đinh tới xin lỗi trước đình. Đinh sắt được rút ra từng chiếc. Lỗ đinh được đắp bằng đất sạch lấy ở bãi sông trộn với nước lá dâu vò nát. Từ đó lệ về cây được nhắc lại trước cả làng trong một buổi họp. Sổ ghi thêm một dòng đỏ vào trang lệ ở đầu sổ. Sau lễ ấy, cây thôi rỉ nhựa, làng yên dần, nhưng người đã bỏ xứ thì không bao giờ quay về nữa. Hiển đọc xong, khép hờ cuốn sổ, hai bàn tay già đặt lên bìa vải, mắt nhìn ra sân đình qua khe cửa.
Ông đọc tiếp cho người cháu nghe đoạn lệ cũ ghi ở những trang đầu, phần chữ đã rất mờ mà ông thuộc lòng từ ngày mới nối nghiệp giữ đình. Đoạn lệ dặn về cái giá của cây: cây che làng thì làng phải che cây. Cây đa ở góc đình không phải cây dại mọc hoang, nó uống nước đất làng, hưởng hương khói đình làng hai trăm năm, tán nó che cho đình, cho sân, cho người làng tránh nắng, rễ nó giữ đất bờ sân khỏi lở. Làng hưởng cái che chở ấy thì làng có trách nhiệm giữ cho cây lành lặn. Cây bị thương mà người không chữa, vết thương sẽ làm cây yếu dần đúng phía bị thương. Lá phía ấy héo trước. Cành phía ấy khô trước. Và cơn giận của cây, nếu gọi là giận, sẽ càng để lâu càng nặng. Vì vết thương càng để lâu càng khó cứu. Ông giải thích thêm bằng lời của mình: đó là lý do hôm qua và hôm nay, người tinh mắt đã thấy một mảng lá phía trên vết cưa bắt đầu héo. Không phải cây dọa ai bằng lá héo. Lá héo là cây đang tự yếu đi sau khi phải dồn sức lên tiếng trong đêm đầu tiên. Mỗi lần cây phải lên tiếng lớn như thế, nó tự trả giá bằng chính tán lá của mình.
Người cháu họ nghe tới đó thì im lặng rất lâu. Anh ta là người trẻ, quen với điện đóm và máy móc, nửa tin nửa ngờ chuyện lệ làng. Nhưng cuốn sổ cũ nằm trên bàn trước mặt anh ta. Nét chữ của mấy đời người đã khuất và giọng đọc đều đều của cụ từ làm anh ta không cười được như lớp thanh niên ngoài quán nước. Anh ta hỏi, giọng nhỏ đi: vậy lần này thì sao, thưa cụ. Lần này mười hai chiếc đinh, lại thêm một nhát cưa, người thợ đã ngã, cậu con trai nhà ông Trường đã mộng du, liệu làng có phải làm lễ như năm xưa không, và làm thì ai phải là người đứng ra.
Hiển không đáp ngay câu hỏi về lễ. Ông chỉ nói việc chưa xong, và nó sẽ không tự xong bằng cách để mặc. Ông dặn ban quản lý chuẩn bị sẵn tinh thần. Đình phải giữ sạch sẽ. Sổ sách phải sẵn sàng. Cây dâu sau đình phải có người trông nom tưới nước trong những ngày nắng gắt này. Không được để ai tự ý chặt cành hay lấy gỗ khi chưa có lời của ông. Ông cũng dặn người cháu không được kể lại chuyện sổ năm xưa ra ngoài quán nước thành chuyện dọa ma, vì càng đồn sai, người làng càng hoang mang, mà nhà ông Trường càng có cớ bảo làng mê tín thêu dệt. Sự thật trong sổ đã đủ nặng, không cần ai tô thêm. Người cháu vâng dạ, đỡ ông cất sổ vào tủ, khóa lại cẩn thận.
Trước khi ra về, người cháu họ còn ngập ngừng hỏi thêm một điều mà anh ta đã nghe người làng bàn tán ngoài chợ: có người nói dưới gốc đa có mồ, có người nói cây này có hồn người chết ngự vào nên mới linh như thế. Hiển nghe xong, nét mặt ông nghiêm lại. Ông bảo người cháu ghi nhớ cho kỹ để sau này còn biết đường mà cãi lại những lời sai: dưới gốc đa này không có mồ mả nào, không có hài cốt ai, không có hồn người nào ngự trong cây hết. Sổ đình ghi việc trồng cây từ thời các cụ mở đất dựng đình, ghi từng lần tu sửa đình, từng lần cây bị sét đánh, bị bão quật gãy cành, không hề có một dòng nào về người chết chôn dưới gốc. Cây linh là linh khí của chính cây sống hai trăm năm tích lại, không phải chuyện ma chết mượn cây. Ai kể khác đi là kể sai, dù kể với ý tốt muốn dọa người ta đừng động vào cây cũng là sai, vì sự thật sai thì sớm muộn cũng bị người ta lật lại, và khi ấy cả phần đúng cũng bị nghi ngờ theo. Người cháu gật đầu, hứa sẽ nhớ. Ông còn dặn thêm rằng từ nay, nếu có người ngoài làng, phóng viên hay người trên huyện về hỏi, ban quản lý chỉ nói những gì có trong sổ. Họ chỉ nói những gì mắt thấy ở hiện trường. Đó là đinh, vết cưa, nhựa rỉ ở vết thương. Ngoài ra không thêm một chữ nào. Giữ được sự thật cho sạch cũng là một cách giữ đình, giữ cây.
Khi người cháu đã về, Hiển ngồi lại một mình trong đình một lúc lâu. Ánh nắng chiều lọt qua khe cửa thành một vệt dài trên nền gạch, bụi bay lấp lánh trong vệt sáng. Ông nghĩ về người đàn ông năm một nghìn chín trăm bảy mươi tám. Ông chỉ biết người ấy qua nét chữ của đời cụ từ trước. Ông nghĩ về mấy chiếc đinh treo võng ngày xưa và mười hai chiếc đinh treo biển dự án ngày nay. Ông nghĩ về sự khác nhau giữa một người làng nghèo tiện tay và một công ty có bản vẽ, có giàn giáo, có cưa máy. Tỉ lệ ấy làm ông thấy nặng lòng hơn bất cứ lời đồn nào. Mấy chiếc đinh đã làm cả làng lao đao một thời gian dài, làm một người phải bỏ xứ không rõ kết cục. Lần này con số lớn gấp nhiều lần, vết thương lại sâu hơn, và người ra lệnh lại là con trai của người từng quét sân đình này.
Ông đứng dậy, chống gậy ra cửa đình, nhìn lên tán đa đang phủ bóng xuống sân trong nắng chiều. Mảng lá héo ở phía trên vết cưa nhìn từ đây rõ hơn hôm qua, úa vàng và quắt lại giữa biển lá xanh. Ông nói một mình, giọng vừa đủ cho chính ông nghe, nhưng người cháu họ vừa quay lại lấy mũ ở bậc thềm cũng nghe thấy rõ từng chữ.
- Năm 1978 có mấy chiếc đinh mà làng còn lao đao. Lần này mười hai chiếc, lại thêm một nhát cưa.