HUYẾT THẦN ĐA Ở ĐÌNH LÀNG - Chương 31: Chốt gỗ dâu ngâm nước gừng
Sáng ba mươi tháng sáu, làng Đông Các thức dậy trong cái nóng hầm hập quen thuộc của những ngày cuối tháng. Nắng chưa lên cao mà sân đình đã trắng loá,…
Nội dung chương
Sáng ba mươi tháng sáu, làng Đông Các thức dậy trong cái nóng hầm hập quen thuộc của những ngày cuối tháng. Nắng chưa lên cao mà sân đình đã trắng loá, mặt gạch cũ bốc hơi nóng lên tận ống chân người đi qua. Cụ từ Phạm Văn Hiển dậy từ lúc trời còn mờ đất. Ông chống gậy ra giếng đình múc một gáo nước, rửa mặt, rồi chậm rãi đi vòng ra vườn sau đình, nơi cây dâu tằm cổ đứng lặng ở góc vườn, thân xù xì, tán không lớn nhưng lá xanh dày và mát.
Cây dâu này không ai nhớ rõ trồng từ năm nào. Người già trong làng chỉ nói nó có từ đời các cụ giữ đình trước nữa. Nó đứng sau đình như một người nhà ít nói, năm nào cũng cho lá, cho quả, và chưa từng bị ai chặt phá. Cụ Hiển vẫn thường bảo, đình có cây đa giữ mặt tiền thì sau vườn có cây dâu giữ phần lặng. Một cây để làng nhìn lên, một cây để lúc cần thì có cái mà dùng, không phải đi vay mượn ở đâu xa.
Sáng nay ông ra vườn không phải để hái lá. Trên chiếc chõng tre kê dưới gốc dâu, ông đã để sẵn từ hôm qua một bó cành khô, một con dao rựa nhỏ mài sáng, một chiếc rổ tre và một tấm khăn vải trắng đã giặt sạch. Anh cháu họ của ông trong ban quản lý đình, tên là Thịnh, cũng tới sớm. Thịnh mới ngoài ba mươi, làm nghề thợ mộc ở làng bên, tay nghề chắc, tính ít nói. Cụ Hiển gọi anh tới không phải để làm thay, mà để anh nhìn cho rõ lệ cũ làm thế nào, sau này nếu ông không còn thì đình vẫn có người biết việc.
- Bác định đẽo chốt hôm nay thật à? - Thịnh hỏi, tay đỡ bó cành từ trên chõng xuống đất. - Bên nhà ông Trường đã có tin gì đâu. Hôm qua cháu nghe người ta nói ông ấy còn cho thợ đo lại phía cổng.
Cụ Hiển ngồi xuống chõng, đặt cây gậy tựa vào thân dâu, đáp chậm rãi:
- Người ta chưa chịu thì việc của đình vẫn phải làm cho sẵn. Chốt gỗ không phải thứ tới lúc cần mới chạy đi đẽo được. Gỗ phải chọn cành già, đẽo xong còn ngâm nước gừng cho ấm, cho gỗ ngấm, đóng vào lỗ đinh mới khít và mới lành. Đợi người ta gật đầu rồi mới bắt đầu thì cây đợi không kịp.
Thịnh gật đầu, không hỏi thêm. Anh trải tấm khăn vải xuống chõng, rồi cùng cụ chọn cành. Lệ cũ dặn rõ, chỉ lấy cành già đã khô tự nhiên trên cây hoặc cành tỉa xuống từ những mùa trước còn cất trong kho đình, không chặt cành tươi đang sống. Cụ Hiển lật từng đoạn cành lên xem. Cành nào xốp ruột, có vết sâu ăn thì ông bỏ sang một bên. Cành nào thớ gỗ chắc, cầm nặng tay, gõ vào nghe tiếng đanh thì ông gật đầu giữ lại. Ông chọn rất chậm, như người chọn thuốc cho người bệnh lâu năm.
- Gỗ dâu là gỗ lành. - Ông vừa chọn vừa nói, giọng đều đều như đang dạy một bài thuộc lòng. - Ngày xưa làng mình có lệ, nhà nào có người ốm lâu, người ta lấy lá dâu nấu nước. Cây cũng vậy. Thân đa bị sắt lạnh đóng vào, vết thương đang rỉ nhựa như người sốt. Chốt sắt thì tuyệt đối không được đóng thêm nữa. Chỉ có gỗ dâu già, tính ấm, ngâm nước gừng, đóng khít vào lỗ, cây mới chịu, vết thương mới khép miệng được.
Thịnh nghe, tay vẫn làm. Anh dùng dao rựa chặt đoạn, rồi dùng dao nhỏ đẽo từng chiếc chốt. Mỗi chiếc chốt dài chừng một gang tay út, đầu hơi thuôn, thân tròn đều, đẽo sao cho vừa khít miệng lỗ đinh trên thân đa. Cụ Hiển cầm từng chiếc lên, xoay dưới nắng xem thớ gỗ, có chiếc ông bảo đẽo lại một chút ở đầu, có chiếc ông gật đầu cho qua. Công việc nhỏ mà tỉ mỉ, làm từ sáng sớm tới gần trưa mới xong đủ mười hai chiếc.
Mười hai chiếc, không thừa, không thiếu. Cụ Hiển đếm đi đếm lại hai lần, lần nào cũng lầm rầm thành tiếng, như đếm một món nợ phải trả cho đủ. Thịnh nhìn số chốt nằm ngay ngắn trên khăn trắng, bỗng thấy sống lưng lạnh đi một chút. Mười hai chiếc chốt tương ứng với mười hai chiếc đinh sắt còn cắm trên thân cây đa ngoài sân đình. Con số ấy nửa tháng nay cả làng đều biết, nhưng chỉ khi nhìn chúng nằm cạnh nhau thành hàng, người ta mới thấy việc đã làm với cây nặng đến mức nào.
Đẽo xong, cụ Hiển sai Thịnh mang chiếc chum sành nhỏ từ trong kho đình ra. Chum đã được rửa sạch từ hôm trước, phơi khô. Ông tự tay thái gừng già thành lát, đập dập, cho vào chum, rồi đổ nước mưa hứng trong bể đình vào, khuấy đều. Mùi gừng cay nồng bốc lên trong nắng trưa, hăng hắc mà ấm. Từng chiếc chốt gỗ được ông thả nhẹ vào chum, ngâm chìm hẳn trong nước gừng. Ông lấy một chiếc đĩa sành đậy lên miệng chum, rồi đặt chum vào góc mát dưới hiên sau đình, nơi không có nắng gắt chiếu thẳng vào.
- Ngâm mấy ngày thì được, thưa bác? - Thịnh hỏi.
- Ngâm từ hôm nay. - Cụ Hiển đáp. - Ngày nào nhà bên kia chịu tạ, ngày ấy vớt ra dùng, gỗ vừa ngấm tới. Ngâm lâu hơn cũng không hỏng, chỉ cần thay nước gừng nếu thấy nổi váng. Việc này cháu nhớ lấy. Sau này có ai hỏi, cứ nói đúng như thế, đừng thêm bớt.
Buổi chiều, cụ Hiển lại ra gốc đa. Ông đi một mình, không gọi Thịnh theo. Sân đình vắng, chỉ có tiếng ve kêu râm ran trong tán cây và mùi nhựa cây ngai ngái thoang thoảng trong không khí nóng. Ông đứng dưới gốc, ngẩng lên nhìn cành lớn phía đông vươn qua khu đất bên cạnh. Phía trên vết cưa, hai mảng lá đã héo rõ rệt, màu xanh sẫm chuyển sang úa vàng, lá rủ xuống khác hẳn phần tán còn tươi. Ông nhìn lâu, lòng nặng trĩu. Ông biết rõ hơn ai hết cái giá của mỗi đợt cây giận. Mỗi mảng héo là một phần sinh khí của cây mất đi. Nếu thêm một đợt lớn nữa, mảng thứ ba sẽ hiện. Mà nếu sau đó vẫn không ai chữa, đợt thứ tư sẽ làm cả phía cành bị cưa chết khô, và phần linh khí tích hai trăm năm cũng tan theo cành chết ấy.
Ông đặt tay lên lớp vỏ sần sùi của thân cây, tránh đúng những chỗ có đinh sắt và vết nhựa khô. Bàn tay già nua, gân xanh nổi rõ, chạm vào thân cây mát lạnh khác thường so với nắng xung quanh. Ông không khấn thành tiếng. Người giữ đình lâu năm như ông hiểu rằng cây không cần nghe lời cầu xin suông. Cây cần người ta làm đúng việc, vào đúng lúc, bằng đúng vật liệu. Lời nói chỉ để người với người nghe nhau. Còn với cây, chỉ có việc làm mới tính.
Từ phía bên kia hàng rào tạm của công trường, tiếng người nói chuyện và tiếng kim loại va nhau vẫn vọng sang thưa thớt. Công trình đã chậm lại nhiều so với nửa tháng trước, nhưng chưa dừng hẳn. Cụ Hiển biết xã đang làm thủ tục, biết văn bản rồi sẽ tới, nhưng ông cũng biết giấy tờ đi đường của giấy tờ, còn lòng người thì quanh co hơn nhiều. Ông không trách ai trong buổi chiều lặng ấy. Ông chỉ quay về đình, kiểm tra lại chum nước gừng một lần nữa, rồi dặn Thịnh thêm một việc.
- Còn bùn nữa. - Ông nói. - Tới ngày làm lễ, phải có bùn phù sa ở bãi sông Hồng, lấy chỗ bùn mịn gần mép nước, trộn với nước lá dâu tằm giã ra. Việc ấy không làm trước được, bùn phải tươi. Cháu nhớ đường ra bãi, tới hôm đó dẫn người đi lấy từ sớm. Đắp kín vết cưa và các lỗ chốt, chỉ một công thức ấy thôi, đừng nghe ai bày thêm thứ lá khác vào.
Thịnh ghi nhớ từng lời. Anh nhìn cụ từ ngồi bên hiên đình, lưng đã còng, tay vẫn lần từng chiếc chốt trong chum như sợ thiếu một chiếc. Anh bỗng hiểu vì sao cả làng, dù có người sợ, có người ngờ vực, vẫn tìm tới ông mỗi khi có việc liên quan tới đình và cây. Ông không hứa hẹn điều gì lớn lao. Ông chỉ chuẩn bị mọi thứ cho sẵn, lặng lẽ và đúng lệ, như người chèo đò đợi khách ở bến, không gọi, không kéo, chỉ để thuyền sẵn đó cho người nào chịu bước xuống.
Trước khi trời tối hẳn, có hai bà trong làng ghé đình thắp hương. Các bà đứng dưới gốc đa một lúc, chỉ lên những lỗ đinh và vết nhựa đã khô sẫm lại trên vỏ cây, nói chuyện với nhau bằng giọng nhỏ. Một bà hỏi cụ Hiển rằng liệu cây có qua được mùa hè này không. Cụ không đáp ngay. Ông chỉ nói cây sống được hai trăm năm không phải vì nó mạnh hơn mọi thứ, mà vì người làng đời này qua đời khác biết giữ tay mình lại trước khi làm nó đau. Giờ tay người đã lỡ làm đau rồi, thì cũng phải là tay người chữa lại, không ai khác làm thay được. Hai bà nghe xong lặng lẽ ra về. Thịnh đứng ở hiên đình nghe hết, càng thấy mười hai chiếc chốt trong chum không còn là mấy mẩu gỗ bình thường nữa. Chúng là phần việc mà đình làng đã làm xong trước, phần còn lại thuộc về người bên kia hàng rào.
Tối hôm ấy, khi sân đình đã tắt nắng, cụ Hiển xếp mười hai chiếc chốt đã ngâm xong một lượt nước đầu lên chiếc khăn sạch để kiểm tra lại lần cuối trước khi thả lại vào chum. Những chiếc chốt nằm ngay ngắn, thớ gỗ dâu ngấm nước gừng chuyển màu sẫm hơn, mùi ấm lan nhẹ trong gian đình mát rượi. Cụ nhìn chúng rất lâu rồi nói, như nói cho Thịnh nghe, cũng như nói cho chính mình:
- Người ta chưa chịu, nhưng cây thì đợi được ít ngày nữa thôi.
Ngoài sân, tán đa tối sẫm lại trong hoàng hôn. Mười hai chiếc đinh sắt vẫn còn trên thân cây, và mười hai chiếc chốt gỗ đã sẵn sàng trong chum. Chỉ còn thiếu một điều duy nhất, là cái gật đầu của người đã ra lệnh đóng chúng vào.