Họa Linh Tỳ Bà - Chương 23: Tin Đồn Tranh Giả
Tin đồn bắt đầu từ những quán trà quanh phố Liễu Ly Xưởng, nơi giới buôn đồ cổ Bắc Kinh vẫn ngồi lại với nhau mỗi sáng để nghe ngóng giá cả và chuyện nhà…
Nội dung chương
Tin đồn bắt đầu từ những quán trà quanh phố Liễu Ly Xưởng, nơi giới buôn đồ cổ Bắc Kinh vẫn ngồi lại với nhau mỗi sáng để nghe ngóng giá cả và chuyện nhà nghề.
Không ai biết chính xác người đầu tiên nói ra là ai. Chỉ biết trong vòng ba ngày sau chuyến thăm bất thành của Viên Ngọc Sơn, một câu chuyện đã lan khắp các bàn trà, các hiệu cầm đồ, các sạp hàng rong trước cổng chợ đồ cũ: bức tranh mỹ nhân ôm tỳ bà của Vinh Bảo Trai, món đồ mà Tiêu Văn Hạc bỏ tám trăm đại dương ra mua. Nó không phải tranh Minh mạt như lời đồn ban đầu, mà là tranh giả mới làm cũ, do một tay thợ vô danh vẽ rồi hun khói làm giả cổ, đem bán cho những tay sưu tập háo danh mà yếu nghề. Người kể chuyện còn thêm thắt: chính vì là tranh giả nên nó không có lạc khoản, không có triện tác giả, chỉ có một triện sưu tầm mờ tới mức không ai đọc nổi, vì người làm giả không dám khắc triện rõ sợ lộ. Lại có người nói ông Tiêu biết thừa là tranh giả mà vẫn ôm khư khư vì đã trót phóng lao, bán không được, giữ thì mất mặt, đành tự lừa mình là tranh thật để giữ thể diện với phố nghề.
Diệp Tử Minh nghe được những lời ấy lần đầu khi đi mua giấy mực cho tiệm. Người bán hàng vốn quen thân với Vinh Bảo Trai, vừa gói hàng vừa ghé tai cậu nói nhỏ, giọng ái ngại thật sự.
- Cậu Tử Minh, ta nói điều này cậu đừng giận. Mấy hôm nay ngoài phố người ta đồn ầm lên về bức tranh của ông chủ cậu. Có người còn nói Vinh Bảo Trai sắp phải bán tranh giả để gỡ nợ. Cậu về nhắc ông chủ, nên đứng ra nói một lời cho rõ ràng, mời mấy vị lão làng trong nghề tới giám định công khai một lần, trắng đen rõ ràng thì tin đồn tự tắt. Cứ im lặng mãi, người ta càng đồn mạnh hơn.
Tử Minh cảm ơn người bán hàng, ôm gói giấy mực về tiệm mà lòng nặng như đeo đá. Cậu hiểu rõ cơ chế của tin đồn này hơn ai hết. Nó không cần bằng chứng. Nó chỉ cần một hạt nhân nghe có vẻ hợp lý: tranh không lạc khoản. Từ hạt nhân ấy, mọi suy diễn đều mọc ra được. Và người gieo hạt nhân ấy, không cần nói cũng biết là ai. Viên Ngọc Sơn không mua được tranh bằng tiền, không dọa được học trò của ông Tiêu bằng người, thì nay chuyển sang giết tiệm bằng miệng người đời. Một tiệm đồ cổ sống bằng chữ tín. Chữ tín mà nứt, khách sẽ tự bỏ đi, không cần ai xua đuổi.
Quả nhiên, khách quen của Vinh Bảo Trai bắt đầu quay lưng từng người một.
Ông khách họ Lưu, người vẫn mang đồ sứ tới tiệm nhờ giám định mỗi tháng, cho người nhắn là dạo này bận việc nhà, ít lâu nữa mới ghé. Một bà chủ hiệu vàng ở phố bên, khách mua tranh chữ nhiều năm của tiệm, sai người làm tới trả lại một bức tranh thư pháp vừa đặt cọc tuần trước, nói là con cháu trong nhà không thích nữa, xin lại tiền cọc, mất công mất việc cũng đành chịu. Hai người buôn đồ cổ từ Thiên Tân lên Bắc Kinh xem hàng, vốn đã hẹn trước với Châu Phúc từ tháng trước, tới cổng phố Liễu Ly Xưởng rồi quay xe đi thẳng sang tiệm khác, không vào Vinh Bảo Trai lấy một bước. Châu Phúc đứng ở cửa tiệm nhìn theo chiếc xe kéo khuất dần cuối phố, quay vào trong, ngồi phịch xuống ghế, mở cuốn sổ chi tiêu ra tính đi tính lại, mặt càng tính càng tái.
- Tử Minh, con xem này. Châu Phúc đẩy cuốn sổ về phía cậu, giọng khàn đi. Tiền thuê mặt bằng tháng này chưa đóng. Tiền lãi ở Thụy Phong tới hạn tuần sau. Tiền thuốc của ông chủ, tiền ăn của cả nhà, tiền lương của người làm, món nào cũng tới ngày phải chi. Mà tiền vào thì con xem đi, từ ngày rằm tới nay tiệm bán được đúng hai món nhỏ, không đủ trả tiền than sưởi. Cứ thế này, chưa hết mùa đông là tiệm mình phải đóng cửa thật, không phải đóng cửa dưỡng bệnh như dạo trước nữa, mà là đóng cửa vì hết tiền.
Tử Minh nhìn những con số trong sổ, dòng nào cũng quen thuộc, mà hôm nay chúng xếp thành một hàng dài như một bản án. Cậu biết Châu Phúc không hề nói quá. Vinh Bảo Trai đã ở bên bờ vực từ trước khi bức tranh về tiệm. Bức tranh được mua bằng tiền vay với hy vọng đổi đời, nay lại trở thành cái cớ để tin đồn giết chết nốt chút sinh khí cuối cùng của tiệm. Điều cay đắng nhất là tin đồn nói sai về bức tranh theo một cách, mà lại nói đúng về tiệm theo một cách khác: tranh không phải đồ giả vô giá trị, nhưng tiệm thì thật sự sắp chết, và người trong phố sẽ chỉ nhớ vế thứ hai.
Giữa lúc ấy, chính Tiêu Văn Hạc lại là người bình thản nhất trong nhà, theo một cách khiến mọi người càng thêm lo. Ông nghe Châu Phúc báo cáo chuyện khách bỏ đi và tiền nong eo hẹp, chỉ gật đầu, bảo cứ ghi sổ, nợ đâu trả đó, tới đâu hay tới đó. Ông nghe Tử Minh kể chuyện tin đồn tranh giả ngoài phố, cũng chỉ cười nhạt một tiếng, nói nghề này ai không bị đồn, cây ngay không sợ chết đứng, rồi quay vào thư phòng đóng cửa lại. Sự bình thản ấy không phải của một người đã có cách đối phó. Nó là sự bình thản của một người đã dồn hết tâm trí vào một nơi khác, tới mức những sụp đổ ngoài đời thực cũng không còn chạm được vào ông nữa. Tiệm có thể cháy ngoài gian chính, mà ông vẫn ngồi yên trong thư phòng, bên bức tranh của mình, như thể chỉ cần bức tranh còn treo đó thì mọi thứ khác đều không quan trọng.
Tử Minh quyết định tự mình làm một việc: cậu chép lại toàn bộ những lời đồn đang lan ngoài phố vào một trang riêng trong sổ theo dõi, ghi rõ lời đồn nào xuất hiện trước, lời đồn nào xuất hiện sau, lời đồn nào có thêm chi tiết mới. Người điều tra giỏi phải ghi lại cả những lời nói dối, vì thứ tự xuất hiện của những lời nói dối sẽ chỉ ra bàn tay đang điều khiển chúng. Quả nhiên, chỉ sau hai ngày ghi chép, cậu đã thấy một quy luật: mỗi khi một khách quen quay lưng với tiệm, là ngay hôm sau ngoài phố lại có thêm một chi tiết mới về bức tranh giả, như thể có người đang theo dõi phản ứng của tiệm để điều chỉnh tin đồn cho trúng đích hơn. Cậu khoanh tròn quy luật ấy trong sổ, lòng càng chắc chắn rằng đây là một chiến dịch có người chỉ huy, không phải lời đồn tự phát của đám đông.
Tử Minh còn làm thêm một việc nữa trong những ngày ấy: cậu đi một vòng quanh các tiệm đồ cổ khác trên phố, giả vờ là khách xem hàng, để nghe tận tai giới nhà nghề nói gì về Vinh Bảo Trai sau lưng. Kết quả còn tệ hơn cậu tưởng. Ở tiệm thứ nhất, người chủ tiệm quen biết chỉ cười trừ, nói ông Tiêu phen này ôm phải của nợ. Ở tiệm thứ hai, một người buôn trẻ tuổi nói thẳng rằng nếu bức tranh ấy là giả thật, thì cái giá tám trăm đại dương sẽ thành trò cười lớn nhất phố đồ cổ Bắc Kinh trong mười năm nay, và Vinh Bảo Trai ba đời gây dựng sẽ sụp vì một phút háo danh của đời chủ cuối cùng. Ở tiệm thứ ba, không ai nói gì về tranh cả, họ chỉ hỏi nhau bao giờ Vinh Bảo Trai đóng cửa để còn tính chuyện thuê lại mặt bằng ở vị trí đẹp ngay mặt phố. Tử Minh đi hết một vòng phố, về tới tiệm thì trời đã tối, trong lòng chỉ còn một ý nghĩ rõ ràng: tin đồn này không chỉ nhắm vào một bức tranh. Nó nhắm vào sự tồn tại của cả tiệm, và người đứng sau nó muốn tiệm chết hẳn, chết trước cả khi kỳ rằm thứ ba kịp tới. Cậu ghi vào sổ: phải tìm ra nguồn sản xuất của tin đồn, không phải chỉ ngồi ghi lại hậu quả của nó.
Cũng trong những ngày ấy, Tô Thanh Vân cho người mang tới tiệm một giỏ quà thăm bệnh và một lá thư ngắn hỏi thăm sức khỏe ông Tiêu, lời lẽ vẫn giữ lễ phép nhưng lạnh nhạt hơn hẳn những lá thư trước. Ông Tiêu đọc thư, đặt xuống bàn, không viết thư trả lời ngay như mọi khi, chỉ bảo Châu Phúc gửi lời cảm ơn và nói mình vẫn khỏe. Tử Minh nhìn giỏ quà đặt lặng lẽ ở gian ngoài, lòng hiểu rằng tin đồn ngoài phố không chỉ giết tiệm. Nó còn đang giết dần những mối quan hệ cuối cùng níu giữ sư phụ cậu với cuộc đời bình thường bên ngoài thư phòng.
Chiều ngày thứ tư kể từ khi tin đồn bùng lên, một vị khách quen lâu năm của tiệm bất ngờ xuất hiện ở cửa Vinh Bảo Trai, tay ôm một cuộn tranh được bọc cẩn thận trong vải xanh, mặt mày nghiêm trọng khác thường. Đó là ông khách họ Tống, người sưu tập tranh chữ đã giao dịch với nhà họ Tiêu từ đời cha của ông Tiêu. Châu Phúc vội ra đón, tưởng khách quay lại làm ăn, nhưng ông Tống lắc đầu, đặt cuộn tranh lên quầy, hạ giọng nói với Tử Minh đang đứng gần đó.
- Ta mang tới cho tiệm một thứ, để hai bên cùng đối chứng cho rõ ràng. Ngoài phố đồn tranh của ông chủ cậu là giả. Sáng nay có người mang bức tranh này tới nhà ta, nói là cùng một đề tài, cùng một người vẽ, bán rẻ cho ta một nửa giá. Ta xem qua đã thấy không ổn, nên mang thẳng tới đây. Cậu mở ra mà xem.
Tử Minh tháo dây, trải cuộn tranh lên mặt quầy dưới ánh sáng ban ngày. Cả gian tiệm im lặng nhìn vào mặt lụa vừa mở ra: một mỹ nhân áo xanh ôm tỳ bà ngồi dưới gốc liễu bên bờ nước, bố cục gần như y hệt bức tranh trong thư phòng, chỉ khác ở những chi tiết nhỏ mà mắt nghề nhìn là thấy ngay: nét bút non hơn, màu xanh của áo pha chưa tới, gốc liễu vẽ vội, thảm cỏ phẳng lì không có chiều sâu. Và quan trọng nhất, khi Tử Minh cúi xuống gần mặt tranh, một mùi quen thuộc của nghề xộc thẳng vào mũi cậu, mùi của mực mới và hồ dán chưa khô hẳn.
Một khách quen mang tới một bức tranh cùng đề tài mỹ nhân ôm tỳ bà để đối chứng, và đó là tranh giả mới vẽ, nét bút còn mùi mực mới.