LẠC ĐẦU MAN Ở LẠC DƯƠNG - Chương 20: Tiếng Đập Cánh Ngoài Đầm Lầy
Đêm 20/11/1933 là một đêm thường, trăng mới vào thượng tuần tháng Mười âm lịch, sáng mờ, khuyết một nửa và treo cao trên mái ngói. Kính Nghiêu quyết định…
Nội dung chương
Đêm 20/11/1933 là một đêm thường, trăng mới vào thượng tuần tháng Mười âm lịch, sáng mờ, khuyết một nửa và treo cao trên mái ngói. Kính Nghiêu quyết định làm một phép kiểm chứng mà ông đã hẹn từ lâu: cùng quản gia Vệ Trường Canh ra đầm lầy sau dinh thự vào đúng canh hai. Giờ mà các đêm rằm chiếc đầu thường xuất hiện trên mặt đầm, để xem một đêm thường ở cùng một nơi, cùng một giờ, có gì khác biệt.
Hai người mang theo đèn che sáng, đi theo con đường mòn qua vườn rau ra bờ kênh. Đầm lầy về đêm yên tĩnh theo một cách hoàn toàn bình thường: tiếng côn trùng râm ran không dứt, tiếng cá quẫy thỉnh thoảng dưới mặt nước, vài con chim đêm kêu xa ở bìa rừng. Không có khoảng im lặng bất thường nào nuốt hết âm thanh như trong các đêm rằm. Không có bóng nhỏ nào lướt trên mặt nước. Gió thổi đều từ phía gò Mã Yên xuống, mang theo mùi bùn và mùi cỏ ướt quen thuộc.
Họ đứng ở bờ kênh chừng nửa canh giờ. Trường Canh nói nhỏ rằng đây là lần đầu tiên trong nhiều năm ông đứng ở đầm lầy vào canh hai của một đêm thường cùng với một người ngoài nhà, và cảm giác hoàn toàn khác. Đầm lầy ban đêm vốn không đáng sợ, cái đáng sợ là sự khác biệt của nó trong những đêm trăng tròn, khi mọi âm thanh quen thuộc đều rút đi và chỉ còn tiếng đập cánh quay lại theo chu kỳ.
Kính Nghiêu ghi vào sổ quan sát một trang ngắn và rõ ràng: đêm thường 20/11/1933, canh hai, tại đầm lầy sau nhà, không có hiện tượng nào, mọi âm thanh tự nhiên nguyên vẹn. Trang ghi chép tưởng như vô ích ấy lại có giá trị lớn trong bộ hồ sơ của ông, vì nó hoàn thiện phía còn lại của phép đối chiếu: cùng địa điểm, cùng giờ, cùng người quan sát, đêm rằm có hiện tượng, đêm thường không có gì. Từ nay, quy luật chỉ xảy ra vào đêm rằm không còn dựa trên sổ trực đêm của người khác nữa, mà dựa trên quan sát trực tiếp của chính ông ở cả hai phía.
Trên đường về, hai người đi ngang qua giếng chính. Kính Nghiêu dừng lại một lúc bên miệng giếng trong ánh trăng khuyết. Ông nghe tiếng nước nhỏ giọt rất khẽ từ thành giếng xuống mặt nước sâu bên dưới, đều đặn như một nhịp đếm. Ông nghĩ về những chai mẫu nước giếng đang được cất trong phòng giữ sổ, về vệt đất vàng sẫm ở chân gò Mã Yên mà quản gia đã chỉ cho ông. Về những vạch trắng trên móng tay của cô gái đang ngủ yên trong dinh thự đêm nay như mọi người thường khác.
Về tới thư phòng, ông ngồi xuống và làm một việc mà ông đã trì hoãn nhiều ngày: viết nháp kết luận tạm cho giai đoạn tra cứu đầu tiên, để chuẩn bị trình bày trước gia đình sau đêm rằm tháng Chín như đã hẹn trong lộ trình. Ông viết chậm, cân nhắc từng câu, và chính trong lúc cân nhắc ấy, áp lực phải có một câu trả lời cho nhà họ Tống, cho lễ hỏi sau Tết, cho nỗi sợ của Uyển Thanh, đè nặng lên từng dòng chữ của ông. Bản nháp kết luận ấy, về sau ông mới nhận ra, chứa một sai lầm mà cái giá của nó sẽ tính bằng danh dự của một cô gái.
Ông đọc lại bản nháp nhiều lần trong đêm. Phần dữ kiện của bản nháp không có gì sai: hai cổ thư, gia phả, hai đêm quan sát, ngấn đỏ, cấm kỵ, gương đồng, tất cả đều được trình bày đúng như hồ sơ. Nhưng ở phần hướng kết luận, ông đã viết một câu mà lý trí thận trọng của ông lẽ ra phải gạch đi. Rằng nhiều khả năng chứng này liên quan tới một thứ tà khí của đất phương Nam còn bám trong dòng máu gia tộc, cần chờ thêm dữ kiện để xác định cách hóa giải. Chữ tà khí ấy lọt vào bản nháp không phải từ sách nào ông đã đọc, vì cả hai cuốn sách cổ đều chép hiện tượng này như một đặc điểm của một nhóm người. Nó lọt vào từ áp lực phải nói một điều nào đó nghe như một căn nguyên, trước một gia đình đang cần câu trả lời để đối phó với nhà thông gia.
Ông gấp bản nháp lại, định bụng sáng mai sẽ viết lại phần kết luận cho thận trọng hơn. Nhưng ý nghĩ về buổi trình bày trước gia đình, và sau đó có thể là trước những câu hỏi dò xét từ phía họ Tống, vẫn làm ông mất ngủ tới gần sáng. Ở dinh thự yên tĩnh bên ngoài, không ai biết rằng sai lầm lớn nhất của cuộc tra cứu này không nằm ở đầm lầy, không nằm ở lỗ thông gió. Đang nằm trong mấy dòng chữ nháp trên bàn thư phòng, chờ một buổi sáng mà người viết ra nó sẽ nói thành lời trước mặt cả nhà.
Sáng hôm sau, Kính Nghiêu mang bản nháp kết luận ra đọc lại dưới ánh sáng ban ngày với cái đầu đã ngủ được vài canh giờ. Ông đọc tới câu chữ tà khí thì dừng lại rất lâu. Ngòi bút của ông đã viết ra một hướng kết luận mà hồ sơ của ông không hề chứa: không một trang sách nào. Không một trang gia phả nào, không một đêm quan sát nào nói tới tà khí hay bất cứ bàn tay nào gieo họa vào dòng máu nhà này. Ngược lại, mọi nguồn đều nói về một đặc điểm di truyền bình thường của một nhóm người.
Ông cầm bút định gạch câu ấy đi, nhưng rồi lại đặt bút xuống. Buổi trình bày trước gia đình đã hẹn vào chiều nay, nhà họ Tống đang chờ một thái độ rõ ràng từ phía nhà gái sau buổi thăm hôm trước. Một bản kết luận chỉ toàn những điều chưa biết sẽ làm cả nhà thất vọng, thậm chí làm mất luôn sự tín nhiệm mà ông đã gây dựng trong ba tháng qua. Ông tự bào chữa cho mình rằng câu chữ ấy chỉ là một hướng tạm, nói ra rồi sau này có dữ kiện mới thì sửa lại cũng chưa muộn. Chính sự tự bào chữa ấy là giây phút yếu nhất của ông trong toàn bộ vụ việc này, và ông bước vào buổi trình bày chiều hôm đó với bản nháp còn nguyên câu chữ nguy hiểm ấy trong tay.
Buổi chiều hôm đó, trước giờ vào buổi trình bày, Kính Nghiêu còn nhận được một tin nữa làm áp lực tăng thêm. Quản gia báo rằng người của nhà họ Tống trong thành vừa ghé qua dinh thự với lý do mang quà biếu cuối năm, nhưng trong lúc nói chuyện ở phòng khách phụ. Họ đã hỏi vòng vo mấy câu về sức khỏe của tiểu thư, về việc nhà gái mời thầy thuốc nào chưa, và về vị khách họ Thẩm đang ở lại trong nhà làm gì lâu như vậy. Gia chủ đã trả lời khéo léo theo lời giải thích dưỡng bệnh đã thống nhất, nhưng người của họ Tống ra về với vẻ mặt rõ ràng là chưa thỏa mãn.
Kính Nghiêu nghe báo cáo ấy xong thì ngồi lặng một lúc lâu trong thư phòng. Mọi áp lực của vụ việc này đang dồn lại vào cùng một buổi chiều: một gia đình chờ kết luận, một nhà thông gia đang dò xét. Một cô gái chờ một câu trả lời trung thực về chính mình, và một bản nháp trong tay ông có một câu chữ mà hồ sơ của ông không hề ủng hộ. Ông cầm bản nháp lên, nhìn câu chữ ấy lần cuối, rồi gấp lại và bước sang phòng khách, nơi gia chủ, phu nhân và Vĩnh Khang đã ngồi chờ sẵn. Về sau, mỗi lần nhớ lại buổi chiều 24/11/1933 này, ông đều tự hỏi nếu mình xé bỏ trang nháp ấy và nói thật rằng chưa biết, thì mọi chuyện sau đó đã khác tới mức nào.
Trên đường từ thư phòng sang phòng khách, Kính Nghiêu đi qua hành lang dài của nhà chính, nơi treo mấy bức hoành phi cũ của dòng họ. Ông đi chậm lại một nhịp khi ngang qua bức hoành ở giữa hành lang, bức hoành mà gia chủ từng nói là do chính tay bà nội của ông ta chọn chữ treo lên khi mới dời nhà lên đất Bắc. Ông không dừng hẳn, chỉ liếc nhìn những nét chữ đã mờ trong ánh đèn dầu, và nghĩ về người đàn bà đã cho xé một trang gia phả để bảo vệ con gái đời mình. Về những con người trong dòng họ này qua nhiều đời đã chọn cách im lặng và che chở thay vì tìm hiểu và đối diện. Ông hiểu sự im lặng ấy, ông thậm chí tôn trọng nó, nhưng ông cũng biết chính mình đang được thuê bằng tiền và bằng niềm tin để làm điều ngược lại: nói ra sự thật. Và bi kịch của buổi chiều hôm ấy, như ông sẽ tự thú trong nhật ký nhiều tháng sau, là ông đã nói ra một sự thật chưa chín. Bằng những chữ vay mượn từ nỗi sợ của người khác, thay vì giữ im lặng một cách trung thực như người xưa trong họ vẫn làm.
Ông bước vào phòng khách và ngồi xuống chiếc ghế đã dành cho mình ở phía tay phải của gia chủ. Trên bàn, ngoài ấm trà, còn có cuốn sổ trực đêm mà quản gia vừa mang lên theo lời dặn, và cuốn gia phả thì không có ở đó, vì theo lệ nhà, sách ấy không rời từ đường vào những buổi bàn việc thông thường. Sự vắng mặt của cuốn gia phả trong buổi chiều hôm ấy, về sau ông nghĩ lại, cũng là một phần của sai lầm. Nếu cuốn sách nằm trên bàn, có lẽ ông đã nhìn vào nó mà nhớ rằng mọi trang sách ông từng đọc đều không có chữ nào về tà khí. Nhưng buổi trình bày đã bắt đầu, gia chủ đã rót trà, và cả nhà đang nhìn ông chờ đợi.