LẠC ĐẦU MAN Ở LẠC DƯƠNG - Chương 24: Lau Chu Sa Trên Mặt Gương Đồng
Ngày 30/11/1933, Kính Nghiêu chính thức xin phép gia chủ cho mượn chiếc gương đồng Bát Quái ra khỏi tủ kính. Ông trình bày lý do một cách rõ ràng trước…
Nội dung chương
Ngày 30/11/1933, Kính Nghiêu chính thức xin phép gia chủ cho mượn chiếc gương đồng Bát Quái ra khỏi tủ kính. Ông trình bày lý do một cách rõ ràng trước cả gia chủ và phu nhân: dòng chữ sau lưng gương dặn treo gương trước cửa sổ phòng người con gái mang chứng ngủ trăng. Hai cuốn sách cổ đều nhắc tới lệ giữ gương đồng trong buồng người con gái, và gia phả của họ cũng chép lệ ấy ở đời tổ thứ tư. Ba nguồn độc lập cùng chỉ về một cách làm của người xưa, và ông muốn thử cách làm ấy một cách có ghi chép trong đêm rằm tháng Mười sắp tới.
Ông nhấn mạnh đi nhấn mạnh lại một điều trước khi gia chủ kịp hỏi: việc treo gương này, theo đúng những gì sách và chữ sau gương nói. Là một biện pháp bảo vệ và giữ yên, không phải là cách diệt trừ hay trấn áp bất cứ thứ gì. Tấm gương soi đường và giữ hơi ấm cho người ở lại, theo đúng lời dặn khắc sau lưng nó. Nó không làm hại chiếc đầu đang bay, cũng không ép buộc nó phải quay về. Nó chỉ làm cho căn phòng và cửa sổ của cô gái thành một nơi an toàn hơn trong những đêm ấy, giống như người xưa vẫn làm qua nhiều đời.
Gia chủ nghe xong, tự tay mở tủ kính cùng phu nhân. Phu nhân lấy chìa khóa buộc chỉ đỏ, mở khóa, và hai tay nâng chiếc gương từ tấm lụa ra trao cho Kính Nghiêu ngay trong gian phòng thờ phụ. Bà nói một câu rất khẽ.
- Gương này nằm trong tủ đã mấy đời. Nay nó ra khỏi tủ vì con gái tôi, ông Thẩm giữ nó cẩn thận như giữ người nhà tôi vậy.
Theo lệ lau gương chép trong phần thư tịch chép tay của gia tộc mà ông đã đọc ở từ đường, mặt gương phải được lau sạch bằng khăn mềm và tro trấu, sau đó điểm chu sa lên vành gương và điểm chính giữa hình Bát Quái sau lưng. Chu sa trong nhà còn giữ một hộp nhỏ ở từ đường, là chu sa dùng cho các dịp lễ họ. Kính Nghiêu làm việc này chậm rãi ngay tại thư phòng, dưới sự chứng kiến của quản gia: ông lau mặt gương cho tới khi lớp ám mờ mỏng đi. Soi thấy được bóng người rõ hơn trước, rồi chấm chu sa thành một vòng đều quanh vành và một điểm tròn ở tâm hình Bát Quái.
Trong lúc lau gương, ông phát hiện thêm một chi tiết mà lần giám định đầu tiên ông chưa để ý: ở vành dưới của mặt gương có một vết mòn sâu hơn hẳn các chỗ khác. Chứng tỏ chiếc gương này từng được treo trong một thời gian rất dài ở một vị trí cố định, dây treo cọ vào vành dưới qua nhiều năm. Ông đo vị trí vết mòn, ghi vào sổ, và nói với quản gia rằng chiếc gương này trong quá khứ xa xưa của dòng họ chắc chắn đã từng làm đúng công việc mà dòng chữ sau lưng nó mô tả. Trước khi nó bị cất vào tủ kính và quên lãng cùng với trang gia phả bị xé.
Chiều hôm đó, ông thử treo gương lên một khung gỗ tạm ở thư phòng để tính toán cách treo cho đêm rằm: gương phải treo cao ngang tầm cửa sổ phòng ngủ. Mặt gương hướng vào trong phòng chếch ra hướng cửa sổ, dây treo phải chịu được sức nặng của đồng qua một đêm dài mà không xoay trục. Ông ghi lại toàn bộ cách treo, kích thước khung và hướng gương vào sổ thành một bản hướng dẫn riêng, vì ông biết trong đêm rằm. Mọi thao tác đều phải làm theo giấy đã chuẩn bị, không ai được tùy tiện ứng biến trong bóng tối và sương lạnh của hành lang lầu đông.
Tối hôm đó, ông mang chiếc gương đã điểm chu sa lên lầu đông cho Uyển Thanh xem trước khi nó được treo lên cửa sổ phòng cô. Cô cầm chiếc gương trên tay rất lâu, soi bóng mình mờ mờ trong mặt đồng vừa được lau sáng, rồi đưa tay chạm nhẹ lên vòng chu sa đỏ quanh vành. Cô nói cô từng thấy chiếc gương này trong tủ kính từ khi còn nhỏ, mỗi lần giỗ tổ mở tủ cô đều nhìn nó, nhưng chưa bao giờ nghĩ nó có liên quan tới chính mình.
- Thưa ông, vậy là người xưa trong họ đã biết trước sẽ có những người con gái như cháu, và họ để lại chiếc gương này cho chúng cháu. Cháu không hiểu sao, cầm nó trên tay, cháu thấy bớt sợ hơn là nghe người ta nói về bệnh của mình.
Ông đáp rằng đó chính là cách người xưa trong họ đối xử với hiện tượng này: không giấu nó đi như một điều xấu hổ. Cũng không làm ầm ĩ lên như một điều đáng sợ, mà để lại một vật dụng cụ thể, một lời dặn cụ thể và một lệ canh giữ cụ thể cho các đời sau. Điều đáng tiếc duy nhất là qua nhiều đời, các thế hệ sau đã quên mất cách dùng của những thứ ấy và chỉ còn giữ chúng như đồ thờ trong tủ kính. Ông hứa với cô đêm rằm tháng Mười này, chiếc gương sẽ lần đầu tiên sau rất nhiều năm được treo đúng vào vị trí của nó, trước cửa sổ phòng cô, và ông sẽ là người canh giữ nó suốt đêm.
Sau khi lau gương xong, Kính Nghiêu dành cả buổi tối để tra lại một lần nữa mọi đoạn chép về gương đồng trong các sách và giấy tờ ông có trong tay, lần này với mục đích rất thực tế. Xác định chính xác cách người xưa treo gương và dùng hương trong những đêm ấy, để bản hướng dẫn của ông không sai một chi tiết nào khi áp dụng vào đêm rằm tháng Mười. Ông đối chiếu ba nguồn: dòng chữ sau lưng gương nói treo trước cửa sổ, đoạn chép trong gia phả phụ nói gương đặt ở phía đầu giường người con gái với một lò hương cháy suốt đêm. Đoạn trong Dậu Dương Tạp Trở nói gương và hương phải đi cùng nhau để giữ hơi ấm cho người ở lại.
Ba nguồn không hoàn toàn giống nhau về vị trí, và ông phải tự đưa ra một quyết định có ghi chép rõ ràng: gương treo trước cửa sổ theo dòng chữ khắc trên chính vật ấy. Vì đó là nguồn trực tiếp nhất gắn với chiếc gương này; lò hương đặt ở góc phòng phía đầu giường theo gia phả phụ, vì đó là lệ riêng của dòng họ này. Ông ghi quyết định và lý do của nó vào bản hướng dẫn, kèm một ghi chú quan trọng: nếu đêm đầu tiên áp dụng mà kết quả không như mong đợi. Việc đầu tiên phải xét lại là vị trí của gương và hương, không phải là kết luận rằng lệ xưa vô ích. Cách ghi chép ấy là bài học trực tiếp từ sai lầm hôm 24/11: mọi quyết định từ nay đều phải để lại dấu vết để đời sau, và chính ông, có thể kiểm tra lại từng bước.
Quản gia Trường Canh, người đã chứng kiến toàn bộ việc lau gương và điểm chu sa, tối hôm đó ghi vào sổ trực đêm một dòng khác hẳn mọi dòng ông từng ghi trong mười năm qua. Ông không ghi về hiện tượng hay thời tiết, ông ghi về một chiếc gương: ngày 30/11/1933, gương đồng của tổ tiên ra khỏi tủ kính, được lau chu sa và chuẩn bị treo lại ở lầu đông sau nhiều đời nằm yên. Ông nói với Kính Nghiêu khi mang sổ lên thư phòng rằng ông viết dòng ấy vì linh cảm của một người già giữ sổ: có những việc trong một dòng họ. Chúng quay lại đúng chỗ của chúng sau nhiều năm bị quên lãng, thì những việc khác cũng bắt đầu quay lại đúng chỗ theo. Ông không giải thích thêm, và Kính Nghiêu cũng không hỏi thêm. Chỉ chép lại nguyên văn dòng ghi ấy vào hồ sơ của mình như một lời chứng của người quản gia già về một ngày mà cả. Hai người đều cảm thấy là ngày dòng họ này bắt đầu nhớ lại cách tổ tiên họ từng sống chung với bí mật của chính mình.
Trước ngày treo gương, Kính Nghiêu còn làm một việc thận trọng cuối cùng: ông soạn một tờ giấy ghi rõ những việc đội trực phải làm và không được làm trong đêm đầu tiên có gương, dán ở phòng quản gia để mọi người cùng đọc. Tờ giấy ghi rõ gương và hương chỉ để bảo vệ tiểu thư, người trực không được nhân lúc hiện tượng xảy ra mà làm bất cứ thí nghiệm nào ngoài kế hoạch. Không được đưa tay vào đường bay của chiếc đầu, không được gọi tên tiểu thư, và khi đêm kết thúc, mọi quan sát phải được ghi lại ngay trong buổi sáng hôm sau khi trí nhớ còn nguyên vẹn. Quản gia đọc tờ giấy trước mặt người làm vòng trong, từng người một gật đầu nhận việc. Sự chặt chẽ ấy là kết quả trực tiếp của bài học tháng Mười Một: từ nay, trong dinh thự này, mọi việc liên quan tới các đêm rằm đều phải có giấy. Có người chịu trách nhiệm và có ghi chép để kiểm tra lại, để không một quyết định vội vàng nào của bất cứ ai, kể cả của chính ông Thẩm, có thể đi qua mà không để lại dấu vết.
Buổi tối cuối cùng trước khi gương được treo lên, Kính Nghiêu một mình ngồi trong gian phòng thờ phụ một lúc ngắn, nhìn tủ kính đã trống một ngăn ở giữa. Ông nghĩ về quãng đường của chiếc gương đồng này: được tổ tiên mang theo từ quê cũ trong một cuộc di cư dài, được các đời con gái trong họ dùng trong những đêm trăng. Bị cất vào tủ kính khi các đời sau quên mất cách dùng của nó, và nay lại ra khỏi tủ vì một cô gái mười chín tuổi đang cần nó. Ông ghi vào sổ một câu không giống giọng văn ghi chép thường ngày của mình: có những vật trong một dòng họ không bao giờ thật sự mất đi công dụng của chúng. Chúng chỉ nằm chờ một đời người đủ kiên nhẫn để đọc lại dòng chữ khắc sau lưng chúng.