LẠC ĐẦU MAN Ở LẠC DƯƠNG - Chương 37: Mạch Nước Ngầm Dưới Gò Mã Yên
Ngày 14/01/1934, đợt khảo sát gò Mã Yên và mạch nước ngầm quanh dinh thự họ Lạc hoàn thành sau sáu ngày làm việc liên tục. Ba người trực tiếp tham gia…
Nội dung chương
Ngày 14/01/1934, đợt khảo sát gò Mã Yên và mạch nước ngầm quanh dinh thự họ Lạc hoàn thành sau sáu ngày làm việc liên tục. Ba người trực tiếp tham gia gồm Kính Nghiêu, Trình Dục Dân và quản gia Vệ Trường Canh, người am hiểu đất đai quanh dinh thự hơn bất cứ ai còn sống trong nhà. Vĩnh Khang tham gia hai ngày cuối với vai trò ghi chép và đánh dấu các điểm lấy mẫu trên bản đồ vẽ tay của vùng.
Phương pháp khảo sát được Trình Dục Dân đề ra một cách chặt chẽ. Dọc theo đường chảy dự kiến của mạch nước ngầm từ gò Mã Yên về giếng chính, đoàn lấy mẫu đất và mẫu nước ở bảy điểm: đỉnh gò. Chân gò phía vệt đất vàng sẫm, giữa đường mạch, miệng giếng chính, giếng của hai nhà dân lân cận nằm ngoài đường mạch, và nước đầm lầy sau nhà. Tất cả các mẫu đều được đánh số, ghi ngày giờ và vị trí ngay tại chỗ, niêm phong và mang về hiệu thuốc của thầy lang để làm thử nghiệm Marsh theo cùng một quy trình như mẫu tóc trước đây.
Kết quả của đợt khảo sát, khi được Trình Dục Dân trình bày sơ bộ tại hiện trường vào ngày cuối cùng, cho ra một bức tranh hoàn toàn nhất quán. Vệt đất vàng sẫm ở chân gò Mã Yên là điểm có dấu vết thạch tín mạnh nhất trong toàn bộ các mẫu, đúng như dự đoán về một lớp đất chứa khoáng độc tự nhiên. Từ vệt đất ấy, một mạch nước ngầm chảy thẳng về phía dinh thự và cấp nước cho giếng chính, mang theo lượng thạch tín giảm dần theo khoảng cách nhưng vẫn đủ rõ khi tới miệng giếng. Hai giếng nhà dân nằm ngoài đường mạch cho kết quả âm tính hoặc chỉ có vết cực kỳ mờ không đáng kể. Nước đầm lầy sau nhà có dấu vết thạch tín rất nhẹ, phù hợp với việc nó nhận nước rỉ từ cùng một vùng đất.
Nói cách khác, toàn bộ vùng ngoại ô này không phải là vùng nhiễm độc. Chỉ có một dải đất và một mạch nước duy nhất, từ gò Mã Yên vào thẳng giếng chính của họ Lạc, là mang thạch tín tự nhiên. Tổ tiên họ Lạc khi đào giếng cho dinh thự nhiều đời trước đã vô tình chọn đúng điểm cuối của mạch nước ấy. Vì đó là điểm nước dồi dào và trong mát nhất trong khu đất của họ, mà không ai ở thời ấy có cách nào biết được thứ theo nước lên từ lòng đất là gì.
Kính Nghiêu đặt kết quả khảo sát này cạnh hai tài liệu cũ của dòng họ và thấy chúng khớp nhau tới mức lạnh người. Câu dặn gạch son trong gia phả phụ nói căn nằm trong máu nhưng nặng nhẹ do đất nước nuôi mỗi ngày. Các cụ vùng này dặn không đào giếng ăn ở vệt đất vàng chân gò. Cả hai lời dặn xưa, một từ trong họ và một từ dân gian quanh vùng, đều chỉ về cùng một sự thật địa chất mà ngày hôm nay phép thử của thầy lang mới đo được bằng con số. Người xưa không có thử nghiệm Marsh, nhưng họ có con mắt quan sát qua nhiều đời người, và họ đã để lại lời dặn đúng cho con cháu, chỉ tiếc là con cháu đã quên mất ý nghĩa của những lời dặn ấy từ lâu.
Quản gia Trường Canh đứng trên gò Mã Yên trong buổi chiều cuối cùng của đợt khảo sát, nhìn xuống dinh thự và nói một câu làm cả đoàn im lặng. Ông nói ông giữ sổ cho nhà này hơn ba mươi năm, uống nước giếng ấy cả đời. Tới hôm nay ông mới biết thứ nước trong mát mà ông vẫn múc lên mỗi sáng cho tiểu thư uống nhiều nhất nhà lại chính là thứ đang làm hại cô từng ngày. Ông xin được là người đầu tiên trong nhà ngừng dùng nước giếng chính cho lầu đông ngay khi phương án thay nước được duyệt, để tiểu thư không phải uống thêm một ngày nào nữa từ nguồn nước ấy sau khi sự thật đã rõ ràng.
Đêm hôm đó, trở về thư phòng, Kính Nghiêu hoàn thiện bản đồ mạch nước ngầm của vùng bằng nét mực cẩn thận, đánh dấu rõ vệt đất vàng ở chân gò, đường mạch chảy qua khu đất của dinh thự. Vị trí giếng chính ở cuối mạch và vị trí dự kiến của một giếng mới nằm hoàn toàn ngoài đường mạch, ở góc vườn đông của dinh thự, nơi địa thế cao hơn và nước ngầm ở đó đến từ một hướng khác hẳn. Bản đồ này, cùng với kết quả bảy điểm mẫu, sẽ là phần bằng chứng địa chất của buổi trình bày kết luận cuối cùng mà ông và Trình Dục Dân đã hẹn với gia đình vào ngày 20/01 sắp tới.
Ông ngồi nhìn bản đồ rất lâu trong ánh đèn dầu. Mọi mảnh của câu chuyện kéo dài từ tháng Chín năm ngoái tới nay đều đã nằm trên bàn của ông: dòng máu từ phương Nam trong hai cuốn sách cổ và hai cuốn gia phả. Chiếc gương đồng của tổ tiên, lời dặn cấm kỵ của các đời đàn bà trong họ, và nay là một mạch nước ngầm mang độc chạy qua đúng giếng nước của dinh thự. Chỉ còn một mắt xích cuối cùng cần được nói thành lời một cách cẩn thận và có căn cứ: mối liên hệ giữa chất độc trong mạch nước ấy và những đêm bay của cô gái mang dòng máu Phi Đầu Dân. Mắt xích mà ông đã thề với chính mình sẽ không nói ra cho tới khi mọi bằng chứng khác đã đứng vững.
Trong sáu ngày khảo sát, có một buổi chiều đoàn làm việc phải dừng sớm vì mưa phùn và gió lạnh, và ba người ngồi lại trong căn lều tạm ở chân gò Mã Yên uống trà nóng do quản gia mang theo. Trong lúc chờ mưa tạnh, Trình Dục Dân kể cho hai người nghe về vùng núi xa mà ông từng tới chữa bệnh nhiều năm trước. Nơi cả một xóm sống bên một mạch nước như thế này và người dân ở đó có một lời truyền miệng gần giống hệt lời dặn của các cụ quanh vùng Lạc Dương. Họ dặn con cháu không lấy vợ lấy chồng xa rồi mang nước quê nhà theo uống, vì người đi xa mà còn uống nước cũ thì bệnh cũ không bao giờ dứt... Ông nói ông kể câu chuyện này không phải như một bằng chứng, mà như một sự xác nhận từ kinh nghiệm của người làm thuốc rằng ở nhiều nơi khác nhau. Người dân sống lâu bên một nguồn nước đều tự rút ra được những quy luật đúng về nó, dù họ không gọi được tên của chất độc trong nước bằng ngôn ngữ của phòng thử nghiệm.
Kính Nghiêu ghi lại câu chuyện ấy vào sổ khảo sát ở phần ghi chú bên lề, phân loại nó đúng mức của nó: lời kể kinh nghiệm của thầy lang, không phải bằng chứng của vụ việc này. Nhưng ông cũng ghi thêm rằng sự gặp nhau của ba lời truyền miệng độc lập, của họ Lạc trong gia phả, của dân quanh gò Mã Yên và của một xóm núi xa trong ký ức của thầy lang. Đang làm cho hướng kết luận của cuộc khảo sát này vững vàng hơn bất cứ cuộc tra cứu đơn độc nào mà ông từng thực hiện trong nghề.
Một kết quả phụ của đợt khảo sát cũng được đoàn ghi nhận và báo lại cho gia chủ ngay trong buổi tối cuối cùng: hai nhà dân có giếng nằm ngoài đường mạch, khi được báo một cách khéo léo rằng nước giếng của họ sạch và tốt. Đã rất vui mừng, còn nhà dân thứ ba có mảnh vườn nằm sát chân gò được đoàn khuyên một cách gián tiếp qua lời của quản gia rằng nếu sau này có đào giếng ăn thì nên đào về phía đất đen như các cụ vẫn dặn. Không một lời nào về chất độc hay về việc của họ Lạc được nói ra với những người dân ấy, vì nguyên tắc giữ kín của gia đình vẫn được tôn trọng tuyệt đối ngay cả trong một đợt khảo sát đi qua đất của nhiều nhà. Kính Nghiêu ghi việc này vào sổ khảo sát như một ghi chú về đạo đức của cuộc tra cứu. Sự thật tìm được cho một gia đình không được phép trả giá bằng sự hoang mang của cả một vùng quê, nhất là khi vùng quê ấy phần lớn không nằm trên đường mạch nguy hiểm nào cả.
Buổi tối cuối đợt khảo sát, trước khi rời vùng gò Mã Yên, người dẫn đường già trong vùng xin gặp riêng đoàn ở chân gò và nói một câu mà cả ba người đều ghi nhớ. Ông già nói các cụ quanh đây xưa nay vẫn dặn con cháu hai việc về cái gò này: không đào giếng phía đất vàng, và không cho con gái nhà mình uống nhiều nước giếng cũ vào những tháng cuối năm khi người yếu đi. Ông nói ông không hiểu vì sao các cụ dặn vậy, ông chỉ truyền lại đúng lời, và nếu những lời dặn ấy có ích cho việc chữa bệnh của tiểu thư nhà họ Lạc thì ông mừng cho cả vùng. Vì người trong vùng từ nay cũng sẽ biết đường mà tránh thứ nước xấu ấy cho con cháu mình mà không cần phải chờ tới khi có người bệnh nặng như tiểu thư mới hay. Kính Nghiêu cảm ơn ông già, trả công hậu hĩnh cho sáu ngày dẫn đường, và ghi vào cuối bản báo cáo khảo sát một nhận xét: kiến thức của một vùng quê về lòng đất của chính mình, được truyền miệng qua nhiều đời. Đôi khi chính là bản đồ đầu tiên và đáng tin cậy nhất mà một cuộc khảo sát khoa học có thể có, miễn là người khảo sát biết lắng nghe nó bằng sự tôn trọng thay vì bằng sự khinh thường của kẻ đọc sách.
Giếng mới dự kiến ở góc vườn đông vì thế không chỉ là một công trình nước của dinh thự, mà trở thành điểm kết của cả một hành trình truy vết kéo dài nhiều tháng. Từ một vệt đỏ mờ quanh cổ một cô gái cho tới một vệt đất vàng trong lòng một quả gò hoang ngoài đồng.