LẠC ĐẦU MAN Ở LẠC DƯƠNG - Chương 9: Chiếc Gương Đồng Trong Tủ Kính
Ngày 08/10/1933, gia chủ Lạc Chấn Bang giữ lời hẹn, dẫn Kính Nghiêu vào gian phòng thờ phụ của nhà chính, nơi đặt tủ kính cổ vật của gia tộc. Phu nhân Tô…
Nội dung chương
Ngày 08/10/1933, gia chủ Lạc Chấn Bang giữ lời hẹn, dẫn Kính Nghiêu vào gian phòng thờ phụ của nhà chính, nơi đặt tủ kính cổ vật của gia tộc. Phu nhân Tô Ngọc Liên đi cùng, trên tay là chùm chìa khóa nhỏ bằng đồng đã mòn bóng, trong đó chiếc chìa khóa tủ kính là chiếc duy nhất được buộc thêm một sợi chỉ đỏ. Bà nói chùm chìa khóa này do người vợ của gia chủ giữ qua các đời, và tủ kính chỉ mở vào những dịp rất hiếm.
Tủ kính cao bằng đầu người, khung gỗ lim đen, bên trong bày ít món đồ: vài chiếc bình gốm cũ, một hộp ấn đá, mấy đồng tiền cổ xếp trong khay nhung. Ở ngăn giữa, đặt trang trọng trên một tấm lụa đã ngả màu, là một chiếc gương đồng hình tròn có quai sau lưng chạm hình Bát Quái nổi. Kính Nghiêu đứng trước tủ một lúc lâu trước khi xin phép được cầm gương lên xem. Gia chủ gật đầu, phu nhân tự tay mở khóa tủ.
Chiếc gương nặng hơn vẻ ngoài của nó. Mặt gương bằng đồng đã ám mờ theo thời gian, phản chiếu khuôn mặt người xem chỉ còn là một bóng nhạt. Vành gương khắc hoa văn mây sấm chạy vòng tròn, nét khắc sâu và đều, là kiểu hoa văn của đồ đồng cổ nhiều trăm năm. Sau lưng gương, quanh hình Bát Quái nổi, có một dòng chữ nhỏ khắc chìm, một phần đã mòn. Kính Nghiêu đưa gương ra gần cửa sổ, nghiêng dưới ánh sáng, dùng kính lúp đọc từng nét còn lại.
Dòng chữ ấy không phải chữ của thợ đúc gương thông thường. Nó là một lời dặn ngắn, đại ý rằng gương này theo người nhà đi xa, treo trước cửa sổ phòng người con gái mang chứng ngủ trăng, để soi đường và giữ hơi ấm cho người ở lại. Đọc tới đó, tay Kính Nghiêu khựng lại. Ông đọc lại lần thứ hai, chậm hơn, rồi ghi nguyên văn những chữ còn đọc được vào sổ, đánh dấu rõ những chữ đã mòn không đọc được, tuyệt đối không tự đoán bừa.
- Thưa gia chủ, chiếc gương này không phải đồ trang sức hay đồ thờ thông thường. Nó là một vật được làm ra hoặc được giữ lại cho một việc rất cụ thể, và việc ấy có liên quan tới người con gái trong nhà mang chứng ngủ vào đêm trăng.
Gia chủ im lặng một lúc, rồi kể nguồn gốc của gương theo lời cha ông truyền lại. Gia tộc họ Lạc gốc ở phương Nam, nhiều đời trước di cư lên Lạc Dương vì chuyện làm ăn và tránh loạn, mang theo rất ít đồ đạc. Trong số ít đồ mang theo ấy có cuốn gia phả và chiếc gương đồng này. Người tổ di cư dặn con cháu: gương là của người con gái trong họ, đời nào trong nhà có con gái thì đời ấy gương phải còn trong tủ, không bán, không tặng, không mang ra khỏi nhà. Gia chủ thú thật ông giữ lời dặn ấy như giữ một lệ nhà, chưa từng nghĩ sâu xa về dòng chữ sau gương, vì chữ đã mòn và trong nhà nhiều đời không ai đọc lại nó.
Phu nhân nói thêm rằng bà ngoại của bà, ở quê cũ phương Nam, cũng từng giữ một chiếc gương đồng nhỏ hơn trong buồng riêng, và người già trong họ ngoại vẫn nói con gái nhà ấy phải có gương đồng treo gần cửa sổ mới ngủ yên. Chi tiết ấy bà chỉ nhớ mang máng từ thuở nhỏ, nay thấy dòng chữ sau gương của nhà chồng mới giật mình nối lại được.
Kính Nghiêu hỏi gương đã bao giờ được treo lên chưa, hay luôn nằm trong tủ kính. Gia chủ nói theo ông biết, gương nằm trong tủ từ đời ông nội tới nay, chỉ lấy ra lau chùi vào dịp giỗ tổ rồi lại cất vào. Phu nhân giữ chìa khóa, mỗi năm mở tủ hai lần, và bà xác nhận mặt gương mỗi năm lại mờ thêm một ít dù được lau bằng khăn mềm và tro trấu theo cách người xưa dặn.
Ông xin phép được đo kích thước gương, ghi lại trọng lượng ước lượng, hoa văn và vị trí dòng chữ, rồi tự tay đặt gương trở lại tấm lụa trong tủ. Phu nhân khóa tủ lại, sợi chỉ đỏ trên chìa khóa đung đưa một lúc rồi nằm yên. Trước khi rời gian phòng thờ phụ, Kính Nghiêu đứng nhìn tủ kính và ghi vào sổ một nhận xét mà ông gạch chân: cổ vật này không đứng riêng một mình. Nó là một phần của cùng một câu chuyện với chứng bệnh đêm rằm, cũng như cuốn gia phả từ phương Nam và lời dặn cấm kỵ của nhũ mẫu.
Buổi chiều, ông ngồi trong thư phòng của dinh thự, sắp xếp lại toàn bộ dữ kiện đã có sau gần ba tuần ở đây. Trên giấy, ông kẻ một bảng ba cột: những gì mắt thấy, những gì người nhà kể, những gì sách và vật chứng nói. Cột mắt thấy có đêm đầu bay thứ 1 và ngấn đỏ trên cổ Uyển Thanh. Cột người kể có cấm kỵ chăn và chậu đồng, câu truyền về lối về, và chứng bụng no sau đêm rằm. Cột vật chứng có sổ trực đêm mười bảy đêm rằm, chiếc càng cua ở sân sau, và nay thêm chiếc gương đồng với dòng chữ dặn treo trước cửa sổ phòng người con gái mang chứng ngủ trăng. Ba cột bắt đầu chỉ về cùng một hướng, nhưng hướng ấy tên là gì thì ông chưa dám viết ra.
Tối đó, gia chủ hỏi ông đã tra được gì từ chiếc gương chưa. Kính Nghiêu đáp thận trọng rằng gương cho thấy người xưa trong họ đã biết tới chứng này từ rất lâu, lâu tới mức họ chuẩn bị sẵn một vật để đối phó với nó. Điều đó có nghĩa đây không phải chứng bệnh mới xuất hiện từ năm ngoái như gia đình vẫn tưởng. Năm ngoái chỉ là năm nó trở nên rõ ràng ở Uyển Thanh. Còn nó bắt đầu từ đời nào, và vì sao, thì phải hỏi cuốn gia phả và thư tịch cổ. Ông xin phép từ ngày mai được xem gia phả của gia tộc và đối chiếu với những cuốn sách ông mang theo. Gia chủ đồng ý ngay, và phu nhân nói bà sẽ tự tay mang gia phả tới thư phòng vào sáng mai.
Hai ngày sau khi xem gương, Kính Nghiêu quay lại gian phòng thờ phụ một mình theo phép của gia chủ, để chép lại toàn bộ các món đồ còn lại trong tủ kính và đối chiếu niên đại của chúng với chiếc gương đồng. Việc này nằm trong phần việc giám định mà ông nhận với gia đình, nhưng ông làm nó còn vì một lý do riêng: nếu chiếc gương thật sự đi cùng gia tộc từ ngày di cư. Thì những món đồ đi cùng đợt ấy sẽ cho ông biết gia tộc đã mang theo những gì trong cuộc dời nhà lớn của họ.
Kết quả đối chiếu cho một bức tranh rất nhất quán. Những món đồ cổ nhất trong tủ đều là đồ nhỏ, dễ mang theo trong hành lý của một gia đình di cư: gương đồng, hộp ấn đá, một bộ ấm chén men cũ và cuốn gia phả bọc lụa. Những món đồ lớn và nặng trong nhà đều có niên đại muộn hơn, thuộc các đời sau khi gia tộc đã yên ổn ở Lạc Dương. Nói cách khác, tổ tiên họ Lạc trong cảnh dời nhà gấp gáp đã chọn mang theo đúng những vật gắn với gốc tích và lệ nhà của mình, và chiếc gương đồng đứng ở vị trí đầu tiên trong số ấy.
Ông cũng để ý một chi tiết trên tấm lụa lót dưới gương: ở góc lụa có thêu một hàng chữ nhỏ bằng chỉ màu đã phai, ghi tháng năm của lần thay lụa gần nhất. Cách nay hơn sáu mươi năm, cùng với hai chữ nhắc việc lau gương bằng tro trấu và khăn mềm, tuyệt đối không dùng vật cứng cọ vào mặt gương. Phu nhân khi được hỏi thì nói tấm lụa ấy do bà nội của gia chủ thêu, và lệ lau gương bằng tro trấu trong nhà bắt nguồn từ chính hàng chữ thêu này.
Trước khi khép lại việc giám định đợt đầu, Kính Nghiêu viết một bản nhận xét ngắn nộp cho gia chủ. Trong đó ông chỉ viết về giá trị và niên đại của các món cổ vật như một người làm nghề bình thường, tuyệt đối không nhắc một chữ nào về chứng bệnh của Uyển Thanh. Ông làm vậy có chủ ý: nếu sau này có ai ngoài nhà hỏi về thời gian ông ở lại dinh thự, gia đình có thể đưa bản nhận xét ấy ra như một bằng chứng hoàn toàn bình thường về công việc của ông. Gia chủ đọc bản nhận xét, hiểu được dụng ý ấy, và cất nó vào hộp hồ sơ của gia đình với vẻ biết ơn kín đáo.
Tối hôm đó, khi đi ngang qua hành lang lầu đông để về phòng, Kính Nghiêu dừng lại dưới lỗ thông gió một lần nữa. Hai vệt bụi bị xáo động trên vành lỗ vẫn còn nguyên như đêm rằm, vì ông đã dặn quản gia chưa lau chùi đoạn hành lang này. Ông nhìn hai vệt bụi ấy rất lâu. Trong nghề giám định, người ta gọi những dấu vết như vậy là chứng cứ câm: chúng không nói được thành lời, nhưng chúng cũng không biết nói dối. Và hai vệt bụi trên miệng lỗ thông gió đang nói với ông rằng những gì xảy ra trong đêm rằm tháng Tám không phải là giấc mơ tập thể của một dinh thự nhiều người ít ngủ.
Tối hôm ấy, Kính Nghiêu mang bản chép dòng chữ sau lưng gương ra đối chiếu với mấy cuốn sách về đồ đồng cổ mà ông mang theo. Trong một cuốn sách cũ, ông tìm thấy một đoạn chép về tục lệ của vài dòng họ ở vùng sông nước phương Nam: nhà có con gái thì giữ một chiếc gương đồng trong buồng, ngày thường cất kín, chỉ treo lên vào những đêm nhất định trong tháng. Sách không giải thích tục lệ ấy bắt nguồn từ đâu, chỉ ghi qua loa là lệ cũ của người xưa để con gái ngủ yên. Ông đánh dấu trang sách ấy bằng một mẩu giấy, ghi bên cạnh số trang và tên sách. Vì đây là lần đầu tiên một nguồn thư tịch bên ngoài dinh thự chạm vào cùng một chi tiết với vật chứng ông đang cầm trong tay: chiếc gương đồng và giấc ngủ của người con gái.