MA BẮT VÍA GỐC KƠ-NIA ĐẮK LẮK - Chương 32: Gia Phả Trong Nhà Dài Họ Niê
Buổi sáng 27 tháng 7, nhà dài của già làng Ama Y Krông Niê mở cửa sớm hơn thường lệ. Mưa dầm vẫn phủ kín buôn Kô Siêr, khói bếp từ cuối nhà dài bốc lên…
Nội dung chương
Buổi sáng 27 tháng 7, nhà dài của già làng Ama Y Krông Niê mở cửa sớm hơn thường lệ.
Mưa dầm vẫn phủ kín buôn Kô Siêr, khói bếp từ cuối nhà dài bốc lên rồi tan vào màn mưa xám.
H'Blia Niê từ ký túc lâm trường trở về, áo mưa còn ướt, cuốn sổ của buôn ôm chặt trước ngực.
Cô bước lên cầu thang gỗ, rũ nước mưa ở hiên, rồi vào nhà ngồi xuống bên cạnh già làng.
Bà H'Yên Niê đã ngồi sẵn ở phía trong, trước mặt là ché rượu cần được phủ tấm vải sạch.
Già làng nhìn Blia thật lâu, đôi mắt già mờ đi vì tuổi tác nhưng giọng nói vẫn còn rõ từng tiếng.
- Cháu ghi lại hết những gì cô Mai nói sáng nay chưa.
Blia gật đầu, mở sổ, đọc lại từng dòng về chuyện Mai không nhận ra mình trong gương.
Bà H'Yên nghe tới đoạn ấy thì khẽ thở dài, bàn tay già đặt lên nắp ché rượu cần.
- Bệnh đã tới nước này thì không chờ được nữa, phải tra cho ra gốc của chuỗi hạt thôi.
Già làng gật đầu chậm rãi, rồi bảo Blia thu sổ lại, vì việc sắp làm cần cả hai họ cùng nghe.
- Hôm nay ta mở việc tra gia phả ngay trong nhà dài này, không để qua ngày mai.
Blia hiểu ý, cô đứng dậy đi mời Y Thanh Niê, đại diện của họ Niê trong buôn, sang nhà dài.
Đường từ nhà dài của già làng tới nhà Y Thanh không xa, nhưng mưa làm đất đỏ trơn như mỡ.
Y Thanh tới nơi khi trời đã gần đứng bóng, áo còn đẫm nước mưa ở hai bờ vai.
Ông ngồi xuống phía đối diện già làng, chào bà H'Yên bằng một cái gật đầu kính cẩn.
Già làng không vòng vo, ông nói thẳng vào việc mà cả buôn đã chờ từ nhiều ngày nay.
- Chuỗi hạt trên cổ cô gái lâm trường có gốc ở đất cũ của buôn mình.
- Muốn biết gốc ấy là ai, phải tra gia phả và lời kể, không đoán mò được.
Y Thanh im lặng nghe, ánh mắt ông dừng lại ở ché rượu cần giữa nhà, như nhớ một chuyện xa.
Bà H'Yên lúc này mới lên tiếng, giọng bà chậm rãi như người lần lại từng sợi chỉ cũ.
- Trong lời kể của buôn mình, có một món nợ ân tình rất cũ giữa hai dòng họ.
- Món nợ ấy cũ tới mức người biết trọn đầu đuôi chỉ còn đếm trên đầu ngón tay.
Blia ngồi ở góc chiếu, bút cầm sẵn trên tay, ghi lại từng lời của bà H'Yên không sót chữ nào.
Cô biết lời kể gia phả miệng của buôn từ lâu nay do bà H'Yên giữ, như giữ một hòm gỗ không khóa.
Mỗi lần buôn có việc lớn, bà lại mở hòm lời kể ấy ra, đối chiếu với những gì người trẻ ghi chép.
Già làng tiếp lời vợ, ông nói rõ cách tra việc của buôn từ xưa tới nay vẫn vậy.
- Lời kể phải đi cùng vật chứng, lời kể không có vật chứng thì chưa gọi là xong việc.
- Giao ước cũ nào của buôn cũng có một vật làm chứng, giữ chung giữa các bên liên quan.
Y Thanh nghe tới đây thì đứng dậy, nói xin phép về nhà một lát rồi sẽ quay lại ngay.
Ông đội nón ra mưa, bước chân vội vã trên con đường đất đỏ về phía nhà dài của họ mình.
Trong lúc chờ đợi, bà H'Yên kể tiếp cho Blia nghe về nếp giữ chứng từ của người xưa trong buôn.
Bà nói người xưa không có giấy tờ, nên giao ước lớn đều khắc vào vật bền, chia nhau mà giữ.
Mỗi bên giữ một phần, khi cần đối chiếu thì mang ra chắp lại trước mặt già làng và dân buôn.
Phần nào không khớp thì giao ước chưa xong, phần nào khớp thì lời kể mới được mở ra trọn vẹn.
Blia ghi chép đều tay, thỉnh thoảng ngẩng lên nhìn ra cửa, chờ bóng dáng của Y Thanh trong mưa.
Già làng ngồi yên, hai tay đặt trên đầu gối, mắt nhìn vào khoảng sân ướt nước trước nhà dài.
Ông biết việc hôm nay chỉ là bước đầu, con đường gọi vía cho cô gái ngoài ký túc còn dài.
Một lát sau, Y Thanh quay lại, tay ôm một hòm gỗ nhỏ đã lên nước bóng vì nhiều năm giữ gìn.
Ông đặt hòm gỗ xuống chiếu, mở nắp, lấy ra một vật được bọc trong tấm vải đã sờn mép.
Tấm vải mở ra, bên trong là một nửa thẻ tre dài, chẻ đôi theo chiều dọc, màu tre ngả nâu sẫm.
Y Thanh nâng nửa thẻ tre bằng cả hai tay, đặt lên chiếu trước mặt già làng một cách trịnh trọng.
- Đây là vật họ Niê giữ từ đời ông cố của tôi, truyền lại rằng không được làm mất.
- Người xưa dặn đây là chứng từ của một giao ước cũ, họ Niê vẫn giữ phần của mình tới nay.
Già làng cúi xuống nhìn nửa thẻ tre, mắt ông kém nên phải ghé sát mà vẫn không đọc rõ vạch khắc.
Ông đẩy nhẹ thẻ tre về phía Blia, giọng nói chậm và dứt khoát như mọi lần giao việc cho cháu.
- Mắt ta mờ rồi, cháu đọc lại từng vạch cho mọi người cùng nghe, không được đọc sót.
Blia đón lấy nửa thẻ tre, lật mặt trong lên, đưa tay lần theo từng đường khắc đã mòn vì năm tháng.
Cô đếm thành tiếng, chậm rãi, mỗi vạch đếm xong lại ngẩng lên chờ già làng gật đầu mới đếm tiếp.
- Mặt trong của thẻ khắc mười hai vạch ngang, đếm đủ mười hai, không thừa không thiếu.
- Ở cuối các vạch còn có một dấu tròn, khắc sâu, người xưa gọi là dấu ché.
Bà H'Yên gật đầu, bà nói dấu ché tròn ấy là dấu riêng của giao ước này, không lẫn với giao ước khác.
Y Thanh kể rằng từ nhỏ ông đã được cha dặn, thẻ tre này chỉ mang ra khi già làng cho gọi.
Có năm buôn gặp việc tranh chấp đất rẫy, họ Niê cũng không mang thẻ ra, vì việc ấy không liên quan.
Nay già làng cho gọi, ông mới mở hòm, và trong lòng ông cũng thấp thỏm không yên từ sáng.
Già làng cầm nửa thẻ tre lên, tay ông run nhẹ vì tuổi già, nhưng giọng vẫn giữ được sự chắc chắn.
- Thẻ tre này chẻ đôi theo chiều dọc, một nửa ở đây, một nửa còn lại phải ở bên kia.
- Hai nửa chắp lại khớp nhau thì giao ước mới tính là có thật, một nửa thôi chưa nói được gì.
Blia ghi lại lời ấy vào sổ, rồi ghi thêm số vạch và dấu ché theo đúng lời cô vừa đọc.
Cô còn vẽ lại hình nửa thẻ tre vào mép trang sổ, đánh dấu chỗ sứt nhỏ ở mép thẻ vì nước ngấm.
Bà H'Yên nhìn bản vẽ của cháu, khẽ gật đầu, bảo vẽ như vậy sau này đối chiếu mới khỏi nhầm.
Trong lúc mọi người còn nhìn vào tấm vải cũ, bà H'Yên đứng dậy đi về phía cuối nhà dài.
Bà mở chiếc hòm gỗ đặt cạnh bếp, lấy ra một cuốn vải khác đã ngả màu khói bếp vì nhiều năm.
Bà nói trong hòm ấy không có giấy tờ gì về giao ước, chỉ có những vật dụng cũ của người đi trước.
Điều ấy càng làm rõ một điều mà già làng đã dặn từ đầu buổi, thẻ tre là chứng từ duy nhất còn lại.
Blia ghi thêm dòng ấy vào sổ, gạch chân thật đậm, vì cô biết sau này sẽ có người hỏi lại.
Y Thanh nhìn theo tay bà H'Yên, khẽ nói họ Niê cũng không giữ thêm vật gì khác ngoài nửa thẻ tre.
Hai phía cùng không có giấy tờ, chỉ có lời kể và thẻ tre, nên việc chắp thẻ càng không thể làm qua loa.
Không khí trong nhà dài trầm xuống, mọi người đều hiểu một giao ước trăm năm đang được mở ra.
Nhưng già làng dặn rõ, hôm nay mới chỉ xác nhận có chứng từ, chưa ai được nói trước nội dung giao ước.
- Lời kể trăm năm, nói sai một dữ kiện là hỏng cả việc gọi vía, ta không cho phép nói vội.
Y Thanh gật đầu tuân theo, ông gói nửa thẻ tre lại trong tấm vải cũ, đặt ngay ngắn trước mặt.
Ông nói họ Niê sẵn sàng mang thẻ ra chắp bất cứ lúc nào già làng định, chỉ chờ phía bên kia.
Câu nói ấy làm Blia ngẩng lên, vì ai trong nhà dài cũng biết phía bên kia là nhà nào.
Nửa thẻ còn lại nằm ở họ Êban, dòng họ đã nhiều năm không qua lại việc chung với họ Niê.
Hai họ ở cùng một buôn, đi cùng một bến nước, nhưng việc chung thì né nhau từ rất lâu rồi.
Có đám giỗ, có lễ cúng bến nước, người hai họ vẫn tới, nhưng ngồi hai phía, ít khi chuyện trò.
Blia nhớ có lần cô hỏi bà H'Yên vì sao hai họ xa nhau, bà chỉ lắc đầu nói chuyện người xưa dài lắm.
Hôm nay, khi nửa thẻ tre của họ Niê đã đặt trên chiếu, khoảng cách ấy bỗng thành một việc thật.
Già làng nhìn ra cửa nhà dài, mưa vẫn rơi đều trên mái, tiếng mưa át cả tiếng gà gọi nhau ngoài sân.
- Chiều nay ta sẽ sang phía bên kia, mang theo lời của buôn và nửa thẻ này làm tin.
- Người giữ nửa thẻ còn lại có chịu mang ra chắp hay không, phải tới tận nơi mới biết được.
Bà H'Yên rót một chén nước mời Y Thanh, rồi quay sang dặn Blia chuẩn bị sổ sách cho buổi chiều.
Bà nói việc sang nhà bên kia không phải việc cãi vã, mà là việc của buôn, phải đi cho đúng lễ.
Blia thu dọn sổ, bọc nửa thẻ tre lại cẩn thận theo lời dặn, rồi theo già làng ra hiên nhà dài.
Từ hiên nhà dài nhìn xuống, con đường đất đỏ dẫn về phía nhà của họ Êban khuất sau màn mưa.
Ở cuối con đường ấy là một cánh cửa nhà dài đã nhiều năm ít khi mở ra cho việc chung của buôn.
Già làng chống tay đứng dậy, áo choàng khoác lên vai, chuẩn bị cho chuyến đi khó nhất trong ngày.
Blia ôm sổ đi sau ông, trong lòng biết buổi chiều nay sẽ quyết định một nửa con đường cứu người.
Trước khi bước xuống cầu thang gỗ, già làng dừng lại, dặn thêm một câu cho cả nhà cùng nghe.
- Dù phía bên kia nói thế nào, cũng ghi lại hết vào sổ, không thêm không bớt một lời.
Blia gật đầu, tay siết chặt cuốn sổ, rồi cùng già làng bước vào màn mưa dầm của buổi trưa muộn.