MA CÀ RỒNG RÚT RUỘT MƯỜNG LÒ - Chương 21: Giăng Gai Quanh Cửa Sổ Sàn
Sáng 01/01/2027, lúc 08:00, Thẳm tới nhà Khăm đầu tiên, mang theo hai bó cành dâu gai vừa chặt và một cuộn dây mây gai còn ướt nhựa. Ông nói hôm nay là…
Nội dung chương
Sáng 01/01/2027, lúc 08:00, Thẳm tới nhà Khăm đầu tiên, mang theo hai bó cành dâu gai vừa chặt và một cuộn dây mây gai còn ướt nhựa. Ông nói hôm nay là ngày đầu năm, bản không mở hội, không chúc tụng rình rang, mà dùng buổi sáng này để làm một việc chung: nhà nào cũng phải có cành dâu gai cắm quanh cửa sổ sàn và dây mây gai chăng kín khung cửa. Nhất là những nhà có người già, trẻ nhỏ và sản phụ. Nhà Khăm làm trước, làm cho đúng cách, rồi Sơn sẽ theo ông đi từng nhà ghi tên vào sổ để chiều kiểm lại nhà nào còn thiếu.
Khăm đỡ từng bó gai từ tay thầy, anh đặt xuống sân rồi hỏi ngay vào việc khó nhất của nhà mình: buồng của Inh có hai cửa sổ. Một cửa nhìn ra sân trước và một cửa nhỏ ở đầu hồi phía sau, gió bấc lùa thẳng vào đầu giường cô nằm. Thẳm gật đầu, ông bảo cửa nào cũng phải chăng, nhưng cửa đầu hồi làm trước, vì hơi ấm của người bệnh thoát ra đường nào thì thứ bay trong đêm tìm tới đường ấy. Ông dặn Khăm lấy thang bắc sát vách, còn ông đứng dưới giữ chân thang và đưa từng đoạn dây lên, hai người làm chậm mà chắc, không để gai quệt rách vách nứa.
Trong buồng, Inh nằm nghe hết những lời bàn ngoài sân. Cô gọi Khăm vào, giọng cô yếu nhưng rõ: cô nói cửa sổ đầu hồi từ đêm bị hút lần thứ ba tới giờ vẫn còn một khe hở ở góc dưới. Hôm bịt sàn cô đã thấy gió lùa qua khe ấy mà chưa kịp nói với ai. Khăm luồn tay đỡ sau lưng vợ, nâng cô ngồi dậy rất chậm dựa vào vách, để cô chỉ tay về phía góc cửa sổ qua tấm rèm. Inh chỉ ngồi được một lúc ngắn, đầu cô ngả sang vai chồng, Khăm vội đỡ cô nằm xuống lại, kê thêm chiếc gối dưới vai cho cô dễ thở. Cô nói cô nằm trong buồng mà biết ngoài sân bản đang làm gì cho nhà mình, lòng cô yên hơn nhiều so với những đêm chỉ nghe tiếng động trên mái.
- Thầy cứ làm cho kín cửa ấy trước. Em nằm đây nhìn ra cũng thấy tay chân mình thừa thãi, chỉ giúp được thầy một câu chỉ chỗ hở thôi.
- Một câu chỉ đúng chỗ hở bằng người khác làm mò cả buổi. Cô cứ nằm yên, việc ngoài này có chúng tôi.
Thẳm nói rồi quay ra sân, ông bảo Khăm chặt cành dâu gai thành từng đoạn dài bằng sải tay, cắm chéo nhau thành hai lớp trước khung cửa sổ đầu hồi, lá dâu hướng ra ngoài, gai chĩa ra ngoài. Lớp trong là dây mây gai chăng ngang dọc như mắt lưới, mỗi nút thắt đều phải siết tới khi sợi mây kêu ken két trong tay. Ông làm mẫu một nút, rồi để Khăm tự làm nút tiếp theo, sai thì tháo ra làm lại ngay tại chỗ, vì ông nói thứ này chăng lên không phải để người nhìn yên lòng, mà để chặn một vật thật sẽ chạm vào nó trong đêm.
Trong lúc chọn lại bó gai, Thẳm bắt Khăm ngồi xuống sân học một việc tưởng nhỏ: phân biệt cành dâu dùng được và cành dâu phải bỏ. Ông bẻ thử một cành non ở đầu bó, cành gãy giòn nhưng gai mềm, ông vứt sang một bên, nói cành này cắm lên chỉ được một đêm là gục, gai mềm không làm nó chùn bước được. Cành dùng được phải là cành bánh tẻ, vỏ còn nhựa dính tay, gai cong và cứng, bẻ khó gãy mà chỉ uốn xuống rồi bật lại. Khăm chọn lại cả bó theo cách thầy vừa chỉ, anh bỏ ra gần chục cành non, rồi tự mình chặt thêm một bó mới ở bụi dâu sau nhà, tay bị gai cào rớm máu mấy vệt mà anh chỉ quệt vào vạt áo rồi làm tiếp. Sơn đứng xem, ông nói ông sẽ ghi cả cách chọn cành này vào sổ, để các nhà làm sau khỏi mất công làm lại như nhà đầu tiên.
Sơn tới khi hai người vừa chăng xong lớp dây đầu tiên. Ông mang theo cuốn sổ của bản và một cây bút chì mới gọt, ông đứng dưới sân ngẩng lên kiểm từng nút thắt, rồi ghi vào sổ: nhà Lò Văn Khăm. Cửa sổ đầu hồi đã chăng dây mây gai hai lớp, cắm cành dâu gai kín khung. Ông hỏi Thẳm có cần ghi thêm điều gì vào trang này không. Thẳm bảo ghi thêm một dòng nữa: khe sàn trong buồng sản phụ nhà này đã che từ trước, hôm nay kiểm lại thấy nứa đan còn chắc, đất sét tro bếp chưa nứt, không phải làm lại. Sơn ghi xong, đọc lại cho cả hai người nghe rồi mới lật sang trang mới.
Ba người sang nhà thứ hai ở xóm giữa, một nhà sàn có bà cụ già sống với hai đứa cháu nhỏ. Thẳm không vào nhà, ông đứng ngoài sân chỉ cho người cháu lớn cách cắm cành dâu quanh cửa sổ gian buồng, còn Khăm trèo thang làm mẫu một khung cửa cho cậu ta nhìn. Ông dặn đi dặn lại một điều: gai cắm xong không được vén ra cho thoáng, đêm nào cũng phải kiểm một vòng trước khi thổi cơm tối, thấy cành nào đổ thì dựng lại ngay, đừng để tới lúc vào giường mới nhớ ra. Sơn đứng cạnh ghi tên nhà này vào sổ, đánh một dấu chéo nhỏ bên cạnh vì nhà không có người đàn ông khỏe, ông nói chiều ông sẽ cho người quay lại giúp kiểm lần nữa.
Nhà thứ ba nằm gần bờ tre cuối bản, chủ nhà đi nương vắng, chỉ còn người vợ ở nhà trông hai con nhỏ. Thẳm xin phép đứng ngoài ngõ nói vọng vào cách làm, Khăm và Sơn khiêng bó gai để sẵn ở chân cầu thang chứ không tự tiện lên sàn nhà người ta khi chủ nhà đi vắng. Ông dặn người vợ cứ để bó gai đấy, chiều chồng về hai vợ chồng cùng chăng theo đúng cách ông vừa nói, cửa buồng trẻ con chăng trước, cửa gian ngoài chăng sau. Sơn ghi tên nhà này vào cột chưa xong, ông nói sổ của bản ghi đúng như vậy, nhà nào xong ghi xong, nhà nào chưa ghi chưa, không ai được ghi khống cho đẹp sổ.
Trước khi rời sân nhà Khăm, Thẳm còn dặn Sơn một việc cho buổi chiều: khi đi kiểm vòng hai, anh để ý những nhà ở cuối dãy gần bờ tre trước. Vì dãy ấy xa tiếng mõ của nhà trưởng bản nhất, có việc gì người ta gọi cũng chậm tới tai bản nhất. Sơn mở sổ ghi thêm mấy chữ vào trang cuối, rồi ông nói ông sẽ đi dãy ấy đầu tiên ngay sau bữa cơm trưa.
Tới gần trưa, đoàn nhỏ đã đi qua bảy nhà. Thẳm dừng lại ở sân nhà Sơn, ông uống bát nước chè người nhà trưởng bản đưa ra, rồi nói điều ông muốn cả bản nghe trong ngày đầu năm này: từ đầu tháng tới giờ bản toàn chạy theo việc đã xảy ra. Sáng ra đếm xác gia súc, sáng ra thăm người bị hút, ai cũng mệt mà việc không bớt. Từ hôm nay bản phải đi trước nó một bước. Cửa sổ nào cũng có gai, khe sàn nào cũng được che, chuồng nào cũng có người canh, thì đường đi của nó hẹp lại từng đêm một. Ông nói đó không phải là phép màu gì, đó chỉ là việc nhà nào cũng làm đều tay như nhau.
- Nói thì dễ, giữ được bao lâu mới khó. Đầu năm nhà nào cũng hăng, qua mấy đêm yên là người ta lại chểnh mảng ngay.
- Vì thế mới có cuốn sổ của anh. Nhà nào chểnh mảng, sổ ghi ra đó, anh là trưởng bản thì anh nhắc. Tôi là thầy cúng, tôi giữ lệ. Hai việc ấy đi cùng nhau thì bản mới giữ được lâu.
Sơn gật đầu, ông kẹp cây bút chì vào cuốn sổ rồi nói chiều nay ông sẽ đi kiểm lại vòng hai, nhà nào chưa chăng xong ông đứng đợi làm xong mới đi. Ông nói thêm một câu làm Khăm đứng bên phải quay lại nhìn: năm nay bản ăn tết muộn, đợi khi nào việc này yên xuống. Nhà nhà chăng gai xong hết, ông sẽ cho bản gói bánh lại một nồi chung ở sân nhà ông như đêm giao thừa, coi như tết của người canh bản. Khăm cười, anh nói mẹ con Inh mà nghe được câu ấy chắc sẽ mong ngày đó lắm, vì từ ngày sinh con tới giờ vợ anh chưa ra khỏi buồng được một buổi tử tế.
Đoàn quay lại nhà Khăm làm nốt cửa sổ nhìn ra sân trước của buồng Inh. Cửa này thấp hơn, Khăm đứng trên chiếc ghế gỗ cũng với tới khung trên, Thẳm đứng dưới đưa dây và giữ bó cành dâu cho anh cắm. Inh nằm trong buồng, qua khe rèm cô nhìn thấy bóng hai người đàn ông lúi húi ngoài cửa sổ, cô nói vọng ra rằng từ trong nhìn ra, lớp gai như một tấm phên mới dựng. Cô thấy căn buồng của mình lần đầu tiên trong tháng này giống một nơi được người ta canh giữ thật sự, chứ không chỉ là nơi người ta tới thăm sau khi chuyện đã rồi. Khăm nghe vợ nói, tay anh siết nút thắt cuối cùng chặt hơn một vòng nữa.
Thẳm kiểm lại toàn bộ hai cửa sổ nhà Khăm lần cuối trước khi ra về. Ông kéo thử từng đoạn dây, ngắt thử một chiếc lá dâu xem còn tươi không, rồi dặn Khăm lệ kiểm gai mỗi tối: đi một vòng quanh nhà sau khi ăn cơm, tay sờ từng khung cửa, mắt nhìn từng cành cắm. Ông nói gai héo thì thay, dây chùng thì siết lại, việc nhỏ ấy làm đều thì vòng ngoài mới còn là vòng ngoài. Khăm ghi nhớ, anh tiễn thầy và trưởng bản ra ngõ, rồi quay vào buồng kể cho vợ nghe từng nhà trong bản hôm nay đã chăng gai ra sao. Inh nghe tới nhà thứ bảy thì mắt cô khép lại, cô ngủ một giấc ngắn ngay giữa trưa, hơi thở đều hơn những buổi trưa trước. Còn Khăm ngồi ở ngưỡng buồng trông con, tay vẫn giữ cuốn sổ nhỏ ghi lệ kiểm gai mà thầy vừa dặn.