MA CÀ RỒNG RÚT RUỘT MƯỜNG LÒ - Chương 8: Mảnh Nương Ven Suối
Mười giờ sáng 19/12/2026, nhà sàn của trưởng bản Sơn sáng đèn dầu dù trời đang ban ngày, vì gian trong của nhà sàn lớn lúc nào cũng thiếu sáng. Sơn đã…
Nội dung chương
Mười giờ sáng 19/12/2026, nhà sàn của trưởng bản Sơn sáng đèn dầu dù trời đang ban ngày, vì gian trong của nhà sàn lớn lúc nào cũng thiếu sáng. Sơn đã chờ sẵn, trên bàn tre trước mặt ông là chiếc hòm gỗ lim nhỏ, khóa đồng đã xỉn màu. Lò Thị Sên tới sau Thẳm một lúc, cô bước lên cầu thang rất khẽ, tay ôm một bọc vải nhỏ, mặt căng thẳng thấy rõ. Cô nói cô nhận được lời nhắn của trưởng bản từ tối qua mà cả đêm trằn trọc, không hiểu mình làm gì sai mà bị gọi lên nhà trưởng bản giữa lúc bản đang có chuyện buồn vì gia súc chết.
Sơn trấn an cô bằng giọng của một người bác trong họ: hôm nay gọi cô lên không phải để hỏi tội, cũng không phải vì chuyện gia súc. Ông muốn nhân có thầy Thẳm ở đây, mở hòm giấy tờ của bản ra, kiểm lại trước mặt cô một việc đã cũ: mảnh nương ven suối của cha mẹ cô. Giấy tờ của người đã khuất mà không được kiểm lại trước mặt người thừa kế thì lâu ngày sinh ra lời ra tiếng vào. Ông muốn mọi thứ rõ ràng từ bây giờ, khi cô đã mười chín tuổi và đủ tuổi đứng tên phần đất của cha mẹ mình để lại.
Chiếc hòm được mở bằng chìa khóa Sơn đeo ở thắt lưng. Bên trong, giấy tờ của nhiều hộ trong bản được xếp thành từng bọc riêng, buộc lạt, ghi tên ngoài bọc bằng nét chữ của chính ông. Bọc của nhà Sên nằm ở ngăn dưới cùng: ba tờ giấy đã ố vàng, mép giấy sờn, nét mực tàu ghi rõ tên cha mẹ cô. Vị trí mảnh nương ven bờ suối phía sau dãy nhà cuối bản, diện tích, và các mốc giới giáp ranh với nương của hai hộ bên cạnh. Sơn đọc chậm từng tờ cho cả hai người cùng nghe, đọc tới đâu chỉ tay tới đó. Sên ngồi nghe, hai bàn tay bóp chặt bọc vải trong lòng, tới đoạn đọc tên cha mẹ mình thì nước mắt cô rưng lên, cô cúi mặt xuống rất lâu.
- Cháu chỉ được nhìn giấy của cha mẹ cháu thế này mấy lần trong đời thôi bác ạ. Người ta nói nhiều về mảnh nương ấy lắm, người thì bảo nó là đất tốt nhất ven suối, người thì bảo nhà nào động vào nó cũng gặp chuyện. Cháu nghe mà chỉ biết im, vì cháu có giữ được gì trong tay đâu, cả giấy cũng nằm trong hòm của bản.
- Giấy nằm trong hòm của bản là để bản giữ hộ cho cháu, không phải để bản lấy của cháu. Hôm nay bác mở ra cho cháu và thầy Thẳm cùng xem, là để từ nay ai nói gì về mảnh nương này cũng phải nói cho đúng: nó là của cha mẹ cháu để lại cho cháu. Không phải đất vô chủ, không phải đất ai muốn nhận thầu lại cũng được.
Thẳm ngồi bên, hỏi Sơn một câu ông đã giữ trong đầu từ đêm ngồi gò cao canh bản: từ ngày cha mẹ Sên mất tới nay, có ai từng hỏi mua hay hỏi nhận thầu lại mảnh nương ấy không. Sơn ngẫm nghĩ, lần tay theo trí nhớ của một người giữ sổ sách cho bản suốt mười mấy năm. Ông đáp: có, không chỉ một lần. Mảnh nương ấy đất đen, gần nước, trồng ngô hay lúa nương đều tốt vượt hẳn các mảnh khác. Nhiều năm qua, cứ dăm bữa nửa tháng lại có người trong vùng đánh tiếng hỏi mua rẻ, có người trả giá chỉ bằng một phần ba giá thật, lấy cớ đất bỏ hoang, cỏ mọc ngập, người thừa kế lại là con gái một mình không làm xuể. Ông đều gạt đi, trả lời cùng một cách: đất của người mồ côi chưa tới tuổi đứng tên, bản giữ giấy, không bán, không cho thầu. Ông nói những lời hỏi mua ấy ông không ghi tên người hỏi vào biên bản, vì hỏi mua đất không phải tội, nhưng ông nhớ có một dạo. Những lời hỏi dồn dập hẳn lên, dồn dập tới mức ông từng phải nhắc giữa buổi họp bản rằng ai còn dòm ngó mảnh nương của nhà họ Lò ở cuối bản thì bỏ ý ấy đi.
Sơn mở thêm chiếc khăn vải bọc ngoài bọc giấy, kể cho Thẳm nghe lai lịch của việc giữ giấy này. Năm Sên lên sáu tuổi, cha mẹ cô mất trong vụ lật bè trên suối vào mùa nước lớn, bản họp một buổi ngay tại sân nhà này và quyết: con bé còn nhỏ. Họ hàng gần không còn ai, giấy nương do bản giữ trong hòm chung, khi nào cô đủ mười tám tuổi thì trao lại trước mặt thầy cúng và hai người làm chứng. Việc trao lại ấy lẽ ra đã làm từ năm ngoái, nhưng năm ngoái bản mất mùa, việc chồng việc, rồi chính Sơn cũng áy náy vì sự chậm trễ này. Ông nói hôm nay mở hòm ra kiểm lại trước mặt cô và thầy cũng là để ông tự nhắc mình: giấy còn nguyên, mốc giới còn rõ, nhưng thủ tục trao lại phải được làm cho trọn vẹn khi bản yên ổn trở lại. Không thể để một người thừa kế hợp pháp mười chín tuổi đầu vẫn phải sống trong cảm giác đất của cha mẹ mình là thứ treo lơ lửng ai muốn lấy cũng được.
Theo yêu cầu của Thẳm, Sơn đọc kỹ phần mốc giới ghi trong tờ giấy cuối cùng: phía đông giáp bờ suối ở đoạn có cây gạo già. Phía tây giáp chân đồi nơi bản vẫn lấy củi chung, phía nam giáp nương của hộ đầu xóm dưới, phía bắc giáp đường mòn đi lên nương rẫy chung của cả bản. Đọc xong, ông nói thêm một điều ông mới để ý gần đây: con đường mòn phía bắc ấy, từ đầu tháng tới giờ rất ít người qua lại. Đang giữa mùa lên nương, dân bản vẫn ngại qua lại trên lối mòn sát dãy nhà cuối bản vào lúc trời chưa sáng hẳn. Cỏ trên đường mòn đã bắt đầu lấn ra giữa lối đi. Một mảnh nương tốt, một con đường mòn ít người dám qua, một dãy nhà người ta bắt đầu tránh mặt nhau: ba thứ ấy đặt cạnh nhau làm Thẳm ngồi lặng đi. Chúng vẽ ra đúng cái kết quả mà một kẻ muốn chiếm đất bằng nỗi sợ sẽ mong đạt được, dù ông chưa có bất cứ căn cứ nào để nói kẻ ấy là ai, hay thậm chí có thật tồn tại hay không.
Sên nghe tới đó, ngẩng lên, giọng run: cô không hề biết có người hỏi mua đất của cha mẹ mình nhiều lần như vậy. Phần nương ven suối ấy, cô chỉ còn sức làm một góc nhỏ trồng ngô gần bờ nước, phần còn lại cỏ dại mọc cao quá đầu người, mỗi lần đi qua cô chỉ dám đứng nhìn từ xa vì nhớ cha mẹ. Cô nói nếu ai đó muốn mảnh nương ấy tới mức hỏi mua hoài, thì cô thà để cỏ mọc hết đời cũng không bán, vì bán nó đi là bán nốt dấu vết cuối cùng của cha mẹ cô trên đất này.
Thẳm ghi hết buổi làm việc này vào một trang sổ riêng, trang đầu tiên trong đợt chuyện này không nói về máu, về mái chuồng hay về vệt sáng. Ông ghi: mảnh nương ven suối của cha mẹ Lò Thị Sên, giấy do trưởng bản Quàng Văn Sơn giữ trong hòm gỗ tại nhà trưởng bản, từng có người hỏi mua rẻ nhiều lần trong nhiều năm, trưởng bản đều từ chối. Dưới dòng ghi ấy, ông viết thêm một câu hỏi cho chính mình. Ông tự dặn phải trả lời nó bằng chứng cứ, không bằng linh cảm. Ai được lợi nhất nếu cả bản sợ hãi tới mức bỏ bê dãy nhà cuối bản, để mảnh đất tốt ven suối kia thành thứ không ai dám động vào nữa. Ông viết câu hỏi ấy xong thì gấp sổ lại, không đọc cho ai nghe, vì ông hiểu rõ một câu hỏi về con người. Một câu hỏi như thế, một khi nói ra miệng trong lúc bản đang sợ, sẽ biến thành một mũi dao chĩa vào người vô tội nhanh hơn bất cứ lời đồn nào.
- Bác Sơn, thầy Thẳm. Mấy hôm nay người trong bản nhìn cháu khác lắm. Đi qua ngõ nhà ai, người ta cũng hạ giọng. Cháu không làm gì cả, cháu thề, đêm nào cháu cũng ngủ trong nhà mình, sáng dậy người mệt thì có mệt, cổ đau thì có đau, nhưng cháu không hề ra khỏi nhà trong đêm.
Sên nói câu ấy rất khẽ, như nói cho chính mình nghe. Sơn đáp thay Thẳm, chậm rãi và rõ ràng: bản chưa có một chứng cứ nào buộc tội cô, và chừng nào ông còn làm trưởng bản, không ai được phép động vào cô hay nhà cô vì những lời nói gần nói xa. Thẳm gật đầu tiếp lời: việc của cô là giữ nhà, giữ sức, đêm nghe động tĩnh lạ thì báo cho phiên canh gần nhất, còn việc tìm ra thứ đang hại bản là việc của người lớn, cô không phải gánh thay ai cả. Sên nghe hai ông già nói, bờ vai đang căng cứng của cô chùng xuống đôi chút. Cô đứng dậy cảm ơn, ôm bọc vải quay xuống cầu thang. Xuống tới sân, nắng gần trưa đã gắt lên, cô phải đưa tay che trán, bước nhanh vào bóng râm của hàng tre bên hông nhà trưởng bản mới đi tiếp về phía cuối bản.
Buổi làm việc khép lại bằng một việc rất nhỏ mà Thẳm cho là quan trọng: ông đề nghị Sơn ghi thêm vào biên bản của bản một dòng về buổi kiểm giấy hôm nay, ngày tháng, người có mặt, tình trạng giấy tờ nguyên vẹn. Sơn đồng ý, tự tay viết dòng ấy vào cuối trang biên bản, đọc lại cho Thẳm nghe, rồi cất bọc giấy của nhà Sên trở lại ngăn dưới cùng của chiếc hòm, khóa đồng sập xuống nghe một tiếng khô gọn. Hai ông già ngồi lại với nhau thêm một lúc bên ấm chè đã nguội. Sơn nói ông làm trưởng bản, ông sợ nhất không phải thứ bay trong đêm, mà là ngày nào đó dân bản vì sợ quá mà tự tay làm điều ác với một người trong bản. Điều ác mà sau này dù có bắt được thứ kia cũng không sửa lại được nữa. Thẳm đáp rằng vì thế đêm mai, phiên canh ở bờ tre cuối bản phải có mặt ông, vì bờ tre ấy là nơi mọi dấu vết từ đầu tới giờ đều chỉ về. Đó cũng là nơi gần nhà cô gái cuối bản nhất, nơi ông muốn tự mình canh giữ bằng hai con mắt của chính mình.