MA CÂY GẠO ĐẦU LÀNG - Chương 34: Thửa đất vườn của cụ Duệ
Sáng mười một tháng Năm, ngày hai mươi lăm tháng Ba âm, Nam trình bày lại phương án tuyến cong hoàn chỉnh tại trụ sở Ủy ban nhân dân xã An Hòa. Lần này…
Nội dung chương
Sáng mười một tháng Năm, ngày hai mươi lăm tháng Ba âm, Nam trình bày lại phương án tuyến cong hoàn chỉnh tại trụ sở Ủy ban nhân dân xã An Hòa.
Lần này không còn là bản phác thảo cắm cọc thử như những ngày đầu tháng. Trên bàn họp là bản vẽ hoàn chỉnh có chữ ký của chính anh ở góc trách nhiệm kỹ thuật, kèm thuyết minh và dự toán chi tiết từng hạng mục. Anh trình bày chậm và rõ, như đã tập dượt nhiều lần trong phòng trọ: tuyến đường uốn cong về phía trong làng, né gốc cây gạo tối thiểu hai mươi lăm mét tính từ thân cây tới mép đường gần nhất. Chiều dài đoạn cong dài thêm một trăm tám mươi mét so với bản vẽ gốc đi thẳng, tổng kinh phí bổ sung dự kiến bốn trăm mười hai triệu đồng. Và toàn bộ phần phát sinh ấy chỉ vướng đúng hai hộ dân: hộ ông Nguyễn Văn Thắng, mất một phần đất vườn, và hộ bà Phạm Thị Nhàn, mất một sào ruộng ở rìa tuyến.
Cán bộ xã, trưởng thôn Thành và đại diện hai hộ đều có mặt. Thắng ngồi ở hàng ghế gần cửa, khoanh tay, mặt căng thẳng từ lúc Nam bắt đầu nói tới phần đất. Bà Nhàn ngồi ở góc trong, khăn mỏ quạ, hai tay đan vào nhau trên đùi, thỉnh thoảng lại nhìn xuống tờ sơ đồ tuyến đường có khoanh thửa ruộng của mình bằng bút đỏ. Ruộng mà bà vẫn nói là kế sinh nhai duy nhất của một người góa phụ sống một mình.
Khi phần trình bày kỹ thuật kết thúc, cuộc trao đổi đi ngay vào chỗ kẹt đã biết trước.
Thắng lên tiếng trước, và ông không giấu sự phản đối của mình thêm một ngày nào nữa.
- Tôi nói thẳng trước xã và trước anh kỹ sư. Ông nói. - Đất vườn nhà tôi không phải đất hoang. Đó là đất của ông bà để lại, có cây lâu năm, có chỗ nhà tôi vẫn đặt bàn thờ ngoài trời mỗi dịp giỗ chạp. Đền bù theo khung giá nhà nước thì được bao nhiêu. Khung ấy tính theo đất vườn ở vị trí này, đền xong không mua lại được một phần đất tương tự ở ngay trong làng. Tôi mất đất thật, còn các anh chỉ mất thêm một trăm tám mươi mét đường trên giấy. Các anh thấy vậy có thỏa đáng không.
Không ai trong phòng họp cãi lại ông ngay, vì những điều ông nói, xét thuần túy về tiền và đất, đều có phần đúng. Nam đã nghe những lời này từ ngày cắm cọc thử, và anh biết mình không có câu trả lời nào đủ sức thuyết phục một người đàn ông đang bị lấy đi đất vườn của tổ tiên chỉ bằng lý lẽ kỹ thuật. Anh thua ở chỗ này. Suốt một tuần qua, anh vẽ lại, tính lại, đổi bán kính cong, dịch tim đường từng mét một. Nhưng mọi cách dịch đều phải trả giá bằng đất của một ai đó, và hai hộ Thắng, Nhàn vẫn là cái giá nhỏ nhất mà chuyên môn của anh tìm ra được. Ngoài con số ấy ra, anh không còn gì để đưa ra nữa.
Bà Nhàn nói sau, giọng nhỏ và đứt quãng hơn Thắng nhiều.
- Tôi góa chồng đã lâu, con cái đi làm xa cả. Bà nói. - Một sào ruộng ấy là cái tôi sống vào. Tôi không cãi được như ông Thắng, tôi chỉ xin xã và các anh tính cho tôi sao để tôi còn có cái mà sống những năm còn lại. Còn phần đất mộ của chồng tôi nằm sát rìa tuyến, nếu đường đi qua gần, tôi xin được giữ lại nguyên, đừng động vào. Chỉ xin có vậy thôi.
Cuộc trao đổi tưởng như đi vào bế tắc quen thuộc. Cán bộ xã ghi chép, trưởng thôn Thành nhìn xuống bàn, Nam nhìn bản vẽ của chính mình và thấy lần đầu tiên trong đời, một bản vẽ đúng kỹ thuật lại có thể bất lực tới vậy trước hai thửa đất của hai con người cụ thể. Thì ở ngoài sân Ủy ban, tiếng gậy chống xuống nền gạch vang lên, chậm và đều.
Cụ Duệ tới.
Cụ được Lan dìu vào phòng họp, chống gậy, mặc chiếc áo đã cũ nhưng cài khuy ngay ngắn. Cả phòng đứng dậy theo phản xạ. Cụ khoát tay cho mọi người ngồi, rồi cụ được đỡ ngồi vào chiếc ghế ở đầu bàn, đối diện với bản vẽ tuyến cong đang trải rộng. Cụ nhìn bản vẽ một lúc lâu, ngón tay gầy lần theo đường cong đỏ né quanh gốc cây gạo được đánh dấu bằng một vòng tròn xanh ở góc bản vẽ. Rồi cụ ngẩng lên, nói rõ ràng trước mặt xã, trước mặt con trai mình, và trước mặt bà Nhàn.
- Phần đất vườn của nhà tôi, tôi hiến cho đường. Cụ nói. - Không lấy một đồng đền bù nào cả. Đất ấy đứng tên nhà tôi, tôi còn sống, tôi còn quyền nói câu này trước xã. Chỉ đổi lấy một điều kiện duy nhất, tôi nói ở đây để ghi vào biên bản: dự án và xã phải xây cho các chị một miếu thờ nhỏ dưới bóng cây gạo, có bia đá ghi đủ mười hai cái tên. Không thiếu một tên nào. Các chị nằm dưới gốc cây ấy bảy mươi sáu năm không một tấm bia, không một dòng tên. Đường làm xong mà việc ấy không làm, thì tôi hiến đất cũng vô nghĩa.
Cả phòng họp lặng đi.
Thắng là người sững sờ nhất. Ông nhìn cha mình như nhìn một người vừa nói điều không thể tin được: chính thửa đất vườn mà ông đang cãi để giữ, cha ông, người chủ thật sự của nó trong tâm thức cả gia đình, lại đứng ra hiến đi không lấy một đồng. Và điều kiện cụ đưa ra không phải là tiền, không phải là đất khác, mà là một ngôi miếu và một tấm bia cho người mẹ mà cụ mất từ năm sáu tuổi.
Cuộc họp tạm dừng ở đó, vì không ai còn đủ bình tĩnh để bàn tiếp những con số. Nhưng câu chuyện chưa dừng. Ngay tại sân Ủy ban, khi mọi người vừa bước ra hiên, hai cha con cụ Duệ cãi nhau một trận.
Thắng nói cha mình già rồi hồ đồ, đất tổ tiên không phải thứ đem cho không, nhà còn con cháu sau này. Cụ Duệ, chống gậy, giọng không cao nhưng cứng tới mức Nam chưa từng nghe ở cụ trong suốt những lần gặp trước, đáp lại rằng đất ấy là của mẹ Thắng trồng, của bà nội Thắng. Người đã nằm dưới gốc cây kia từ năm cụ mới sáu tuổi, và nếu giữ đất mà để mẹ mình nằm không bia không tên thêm một đời nữa thì giữ cũng bằng thừa. Hai cha con nói qua lại một lúc, giọng mỗi lúc một nghẹn, rồi cùng lặng đi, không ai thắng, không ai thua, chỉ có Lan đứng giữa. Một tay giữ tay ông nội, một tay với về phía bác mình, nước mắt chảy mà không nói được câu nào trọn vẹn.
Trên đường từ Ủy ban về nhà, Nam đi bộ một đoạn cùng trưởng thôn Thành và nghĩ mãi về điều vừa xảy ra. Anh là người vẽ ra phương án cong, là người tính từng mét đất, từng triệu đồng phát sinh, là người bị huyện giao trách nhiệm cá nhân nếu phương án không đứng được. Nhưng người gỡ nút thắt lớn nhất của phương án ấy lại không phải là anh, không phải là chuyên môn của anh, mà là một cụ già hiến đất của tổ tiên mình. Bài học ấy làm anh lặng người: có những bế tắc trong đời không gỡ được bằng bản vẽ và dự toán, dù bản vẽ có đúng tới đâu, dự toán có chặt tới đâu. Chúng chỉ gỡ được khi một con người chịu mất phần của mình trước, mất thật, mất không điều kiện về tiền, để những người còn lại không còn lý do để giữ khư khư phần thiệt của riêng họ nữa. Anh ghi điều đó vào sổ tay của mình ngay trong buổi chiều, không phải để đưa vào hồ sơ nào, mà để tự nhớ cho những công trình sau này.
Chiều hôm đó, ở nhà cụ Duệ, không khí dần lắng xuống theo một cách khác. Bà Nhàn, sau khi nghe tin cụ Duệ hiến đất vườn nhà mình, đã nhờ người cháu sang gặp trưởng thôn và cán bộ xã, nhận đồng ý mức đền bù theo khung cộng thêm phần hỗ trợ của xã cho hộ góa phụ neo đơn. Với một điều kiện duy nhất như bà đã nói ở phòng họp: phần đất mộ của chồng bà nằm sát rìa tuyến phải được giữ lại nguyên vẹn, cắm mốc riêng và ghi vào hồ sơ. Điều kiện ấy được xã chấp nhận ngay, vì nó không tốn thêm một đồng nào ngoài sự cẩn thận khi thi công.
Như vậy, tới tối ngày mười một tháng Năm, bế tắc đền bù kéo dài suốt từ đầu tháng đã được gỡ ở mức nguyên tắc. Không phải bằng tiền nhiều hơn, không phải bằng một quyết định áp đặt từ huyện. Mà bằng việc một cụ già tám mươi hai tuổi hiến thửa đất vườn của chính nhà mình cho con đường và cho một ngôi miếu thờ mẹ mình cùng mười một người chị em của bà.
Đêm đó, Thắng ngồi một mình trong vườn nhà rất lâu.
Nam nghe Lan kể lại vào sáng hôm sau, rằng bác mình ngồi trên chiếc ghế đá dưới gốc cây ăn quả lâu năm trong khoảng vườn sắp hiến. Tay cầm chén trà đã nguội từ lúc nào, nhìn khoảng đất mà sáng nay cha ông vừa nói ra câu hiến đi trước cả xã. Vợ Thắng ra ngồi cạnh, không khuyên can gì, chỉ ngồi cùng. Và Thắng nói với vợ một câu, giọng đã không còn sự gay gắt của buổi sáng ở Ủy ban nữa.
- Đất này là của bà nội tôi trồng. Ông nói. - Bố tôi hiến cho đường và cho mẹ của ông ấy. Tôi còn cãi vào đâu được nữa. Mai tôi lên xã, ký vào biên bản cùng với bố tôi, cho mọi việc được rõ ràng.