MA CÂY GẠO ĐẦU LÀNG - Chương 35: Cái gật đầu đúng hạn chót
Ngày mười hai tháng Năm năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, ngày hai mươi sáu tháng Ba âm lịch, là hạn chót. Mười ngày kể từ cuộc họp ba bên ở xã hôm…
Nội dung chương
Ngày mười hai tháng Năm năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, ngày hai mươi sáu tháng Ba âm lịch, là hạn chót.
Mười ngày kể từ cuộc họp ba bên ở xã hôm mồng hai tháng Năm, mười ngày mà Đỗ Quốc Bảo, cán bộ Ban quản lý dự án giao thông huyện. Đã nói thẳng trước mặt tất cả rằng nếu không có phương án thay thế khả thi về kỹ thuật và tài chính, do tư vấn thiết kế ký chịu trách nhiệm, huyện sẽ quay lại tính chuyện cưỡng chế theo bản vẽ gốc. Sáng nay, Nam ngồi trong phòng họp của Ban quản lý dự án huyện, trước mặt là bộ hồ sơ điều chỉnh mà anh đã hoàn thiện tới trang cuối cùng, và anh biết mọi việc của làng Xuân Đào trong gần một tháng qua. Từ nhát rìu, từ hài cốt lộ ra, từ đêm buông đinh, cho tới thửa đất vườn cụ Duệ vừa hiến hôm qua, tất cả đều dồn về cái gật đầu trong buổi sáng này.
Buổi làm việc có Bảo chủ trì, có đại diện xã An Hòa, trưởng thôn Thành, và Đức với tư cách chỉ huy hiện trường chính thức của đơn vị thi công. Nam trình bày hồ sơ của mình một lần cuối, chậm hơn mọi lần trước, vì anh biết lần này không còn chỗ cho chữ phác thảo hay dự kiến nữa.
Tuyến cong né gốc cây gạo tối thiểu hai mươi lăm mét. Chiều dài phát sinh một trăm tám mươi mét. Kinh phí bổ sung bốn trăm mười hai triệu đồng, trong đó phần đất vườn của hộ ông Nguyễn Văn Thắng do cụ Nguyễn Văn Duệ hiến không tính đền bù. Phần ruộng của hộ bà Phạm Thị Nhàn đền bù theo khung cộng hỗ trợ của xã, và điều kiện giữ nguyên phần đất mộ của chồng bà Nhàn nằm sát rìa tuyến đã được ghi vào hồ sơ. Hạng mục đi kèm mà hồ sơ lần này có thêm so với mọi bản trước: một miếu thờ nhỏ dưới bóng cây gạo phía hướng ra bến đò. Có bia đá ghi đủ mười hai cái tên của mười hai nữ du kích, do thôn đề xuất và xã xác nhận, đưa vào như một hạng mục chính thức của phương án chứ không phải việc riêng của làng tự làm sau này.
Bảo nghe hết, lật hồ sơ rất kỹ, dừng lâu ở trang dự toán và trang biên bản hiến đất có chữ ký của cụ Duệ và xác nhận của xã. Ông hỏi Nam ba câu, đều là câu hỏi nghề nghiệp thuần túy: bán kính cong có bảo đảm an toàn cho xe tải qua bến đò không. Cao độ đoạn cong có thoát nước được vào mùa mưa không, và thời gian thi công đoạn phát sinh có kịp hạn nghiệm thu ngày ba mươi tháng Sáu hay không. Nam trả lời từng câu bằng số liệu cụ thể đã tính, không né tránh chỗ nào còn rủi ro, và nói rõ phần rủi ro ấy nằm ở thời tiết tháng Sáu chứ không nằm ở thiết kế.
Phòng họp lặng đi vài giây khi Bảo đặt bút xuống trang cuối của biên bản. Trưởng thôn Thành thở ra một hơi dài mà ông đã nén suốt từ lúc bước vào phòng, còn Đức thì ngồi thẳng dậy, hai bàn tay đang đan chặt vào nhau từ đầu buổi cuối cùng cũng thả lỏng trên mặt bàn. Không ai nói lời chúc mừng ồn ào, vì tất cả đều hiểu cái gật đầu này mới chỉ là sự bắt đầu của phần việc khó hơn nhiều.
Cuối cùng, Bảo gật đầu.
Ông ký biên bản phê duyệt về nguyên tắc điều chỉnh tuyến cong và hạng mục miếu thờ. Ghi rõ yêu cầu hồ sơ điều chỉnh chính thức phải hoàn thiện trong tháng để kịp khởi công đoạn cong và nghiệm thu toàn bộ đoạn đường trước ngày ba mươi tháng Sáu theo hợp đồng. Chữ ký ấy, con dấu ấy, và dòng ghi nhận Nam là người chịu trách nhiệm kỹ thuật của phương án thay thế, khép lại đúng mười ngày của hạn chót mà không trễ một giờ nào.
Món nợ trách nhiệm treo trên đầu Nam từ cuộc họp hôm mồng sáu, khi huyện tuyên bố toàn bộ trách nhiệm về tiến độ. Và chi phí phát sinh sẽ được truy tới đơn vị thiết kế và cá nhân anh nếu phương án không khả thi, coi như được gỡ trong buổi sáng này. Anh ngồi yên nhìn biên bản được chuyền tay ký tiếp, và cảm thấy một sự nhẹ nhõm rất thật, nhưng không trọn vẹn. Vì trong đầu anh, ngay giữa phòng họp của huyện, vẫn còn hai việc lớn chưa xong, hai việc không nằm trong bất cứ hồ sơ điều chỉnh nào mà anh ký được.
Việc thứ nhất là một lễ tạ tội đàng hoàng cho mười hai chị, một lễ mà cả những người đã động vào cây, cầm cưa. Cầm rìu, cầm xẻng đào trong đêm, phải có mặt và đứng trước gốc cây bằng tư cách của chính họ, không phải bằng biên bản. Việc thứ hai là sự thật đầy đủ của năm một nghìn chín trăm năm mươi mà cụ Duệ vẫn giữ: ai là người chôn các chị, chôn như thế nào, và vì sao một làng phải im lặng suốt bảy mươi sáu năm. Cụ đã kể cho anh một nửa ở lần gặp trước, và đã nói rõ phần còn lại chưa đến lúc. Nam hiểu rằng phương án đường đã xong, nhưng câu chuyện của gốc cây này thì chưa xong, và phần chưa xong ấy mới là phần nặng nhất.
Trên đường từ huyện về xã, Đức ngồi cùng xe với Nam và nói một chuyện mà anh nghe xong phải ghi lại ngay. Đức bảo, sáng nay trước khi vào phòng họp, ông đã gọi điện cho công ty chủ thầu, báo tin Kiên rút lui và đề nghị công ty không cử người mới xuống thay chỗ chỉ huy hiện trường trong giai đoạn này. Vì đội đang ổn định và hiện trường gốc cây là nơi không chịu được một người lạ chưa biết chuyện gì đã xảy ra ở đó. Công ty đồng ý để Đức giữ quyền chỉ huy tới khi nghiệm thu. Đức nói điều ấy không phải vì tham quyền, mà vì ông là người đã ra lệnh lấp vội hài cốt trong những ngày đầu, là người đã chần chừ không ngăn cuộc đào trộm trong đêm. Và ông muốn tự mình đứng ở hiện trường này cho tới ngày đoạn đường làm xong theo cách tử tế nhất, như một cách trả lại phần lỗi của chính ông mà không biên bản nào ghi hết được.
Nam nghe và nghĩ tới con đường mà từng người trong câu chuyện này đang đi. Kiên từ kẻ vung rìu tới người lẩm bẩm xin lỗi bên vệ đường. Đức từ người ra lệnh lấp vội tới người xin giữ hiện trường để làm lại cho đúng. Còn anh, từ một kỹ sư coi gốc cây là chướng ngại giải phóng mặt bằng số bảy trong hồ sơ, tới người ký trách nhiệm kỹ thuật cho một tuyến đường cong né quanh một nấm mồ. Không ai trong số họ đi con đường ấy một mình, và không ai đi được nếu làng này không mở lời trước.
Tin phương án được duyệt về tới làng trong buổi chiều cùng ngày.
Trưởng thôn Thành gọi điện từ xã về đình, và chỉ trong vòng một giờ, người làng đã kéo ra gốc cây gạo thắp hương. Không phải một lễ, chưa phải lễ lớn mà cụ Duệ nhắc tới, chỉ là từng nhà tự mang hương ra bát hương đá, thắp một nén, đứng lặng một lúc rồi về, nối nhau suốt buổi chiều như một dòng người nhỏ và liên tục. Người già thắp trước, thanh niên thắp sau, có người mang theo cả một bó hoa gạo vừa nhặt dưới gốc. Đặt lại ngay ngắn bên bát hương như một cách nói cảm ơn với chính cây gạo đã đứng đó che chở cho mộ phần của làng suốt mấy chục năm qua.
Nam về tới làng lúc chiều muộn, đi thẳng ra gốc cây cùng Thành. Cụ Duệ đã đứng sẵn trước bát hương đá từ lúc nào, Lan đứng bên cạnh đỡ tay cụ. Cụ nhìn dòng người thắp hương, nhìn tán cây đỏ trong nắng cuối ngày, rồi quay sang nói với Lan, giọng rõ ràng và chậm rãi. Như một quyết định đã được cụ cân nhắc từ rất lâu chứ không phải lời nói bột phát trong niềm vui phương án được duyệt.
- Đã đến lúc làng làm một lễ lớn cho các chị. Cụ nói. - Làm vào đúng đêm cuối cùng của tháng Ba, đêm ba mươi, ngay tại gốc cây này. Lần này làm cho đàng hoàng, đủ mặt dân làng, và phải mời cả những người đã động vào cây tới dự. Cả đội thi công. Cả ông thầu.
Lan nhìn ông nội, có phần ngỡ ngàng vì những cái tên cuối cùng trong câu nói của cụ. Nhưng Nam thì hiểu ngay, và anh hiểu vì sao cụ chọn đúng đêm cuối cùng của tháng Ba, đêm mười sáu tháng Năm. Đêm mà theo mọi điều làng này đã trải qua trong tháng, là đêm cuối cùng các chị còn hiện diện mạnh nhất trong năm nay dưới tán cây của mình.
Cụ Duệ nói thêm, lần này là nói với cả Nam đang đứng bên cạnh, mắt cụ vẫn hướng về phía gốc cây và bát hương đá đang nghi ngút khói trong buổi chiều.
- Mời cả ông thầu về. Cụ nói. - Các chị không cần người ta sợ. Các chị cần người ta biết lỗi.
Nam gật đầu, mở sổ tay, và ghi xuống dòng đầu tiên của một kế hoạch mới không nằm trong hồ sơ thiết kế nào của anh: lễ cúng lớn tại gốc cây gạo. Đêm ba mươi tháng Ba âm lịch, đêm mười sáu rạng mười bảy tháng Năm, khách mời gồm toàn thể dân làng, đội thi công của Đức, và riêng một thư mời gửi cho Trần Văn Kiên ở thị trấn. Anh ghi xong, ngẩng lên nhìn tán cây đỏ rực trong nắng tắt dần, và biết rằng bốn ngày còn lại trước đêm ấy sẽ là bốn ngày bận rộn nhất của làng Xuân Đào trong nhiều năm trở lại đây. Bốn ngày mà cả làng sẽ cùng nhau chuẩn bị một việc mà đáng lẽ phải được làm từ bảy mươi sáu năm trước.