MA CÂY GẠO ĐẦU LÀNG - Chương 41: Quỳ dưới gốc cây
Bình minh ngày mười bảy tháng Năm lên chậm trên bến Đò Ngang. Sương phủ trắng mặt sông, đoạn đường trước gốc cây gạo vẫn còn lớp hoa đỏ của đêm qua, thấm…
Nội dung chương
Bình minh ngày mười bảy tháng Năm lên chậm trên bến Đò Ngang. Sương phủ trắng mặt sông, đoạn đường trước gốc cây gạo vẫn còn lớp hoa đỏ của đêm qua, thấm sương nằm sát mặt đất. Cả làng gần như không ai ngủ trọn đêm. Phụ nữ thay nhau châm hương ở bàn thờ tạm, giữ cho khói không đứt quãng trước mười hai phần lễ đã gọi đúng tên trong đêm.
Nam đứng ngoài vòng người, gần bát hương đá cũ. Sáng nay cây gạo đứng im, tán thưa sau mùa hoa, thân sẫm màu vì sương. Ở độ cao một mét tư, vết rìu cũ đã khép miệng, chỉ còn một đường sẹo đang đổi màu. Nam không nhìn vết sẹo lâu. Sáng nay là sáng để nhìn người ta đối diện với việc mình đã làm.
Kiên tới khi trời vừa hửng. Ông đi bộ từ phía lán trại, mặc áo sơ mi trắng đã cũ nhưng là phẳng, tóc chải gọn, mắt thâm quầng vì nhiều tuần mất ngủ. So với người đàn ông từng gào lên ra lệnh đốn cây, từng cầm rìu vung vào thân cây, Kiên sáng nay gầy hơn, chậm hơn, và mỏi mệt theo một cách khác hẳn: mỏi vì đã đi tới cuối con đường mà chính ông tự đẩy mình vào.
Đi sau ông là toàn bộ đội thi công. Đức đi đầu, tay cầm bó hương chưa châm. Tú đi tiếp theo, tay phải đã lành. Hậu mắt còn đỏ vì thức đêm lễ. Bộ chống nạng, cổ chân trái còn quấn băng mỏng, mỗi bước chậm nhưng không để ai dìu. Sau lưng họ là những công nhân từng đào rãnh, từng đào thăm dò, từng đứng xem trong những buổi căng thẳng nhất. Họ xếp thành hai hàng trước bàn thờ tạm, mũ bảo hộ cầm trên tay.
Dân làng tự động dạt ra hai bên, mở một lối đi ở giữa. Không ai nói một câu khi đoàn người ấy đi qua. Không tiếng trách móc, không tiếng thở dài cố ý. Sự im lặng sáng nay khác hẳn im lặng trong đêm thầy Sâm mang đinh tới. Đêm ấy, im lặng là để giữ cây. Sáng nay, im lặng là để nghe một lời tạ tội cho trọn.
Cụ Duệ ngồi trên ghế gỗ bên trái bàn thờ, thầy Hảo đứng phía sau cụ. Trưởng thôn Thành đứng gần đó cùng đại diện xã. Khi Kiên dừng lại trước bàn thờ, cụ chống gậy định đứng dậy theo phép tiếp khách, nhưng ông đã bước tới, giơ tay xin cụ cứ ngồi, rồi lùi lại đúng vị trí giữa lối đi, đối diện gốc cây.
Rồi ông quỳ xuống. Ông quỳ ngay trên lớp hoa gạo ướt, hai đầu gối chạm mặt đường còn lạnh sương. Chiếc áo trắng chạm vào lớp hoa đỏ sẫm ở vạt dưới. Cả đoạn đường như nín thở. Đức quỳ xuống ngay sau ông. Rồi Tú, Hậu, Bộ và toàn đội lần lượt quỳ theo, thành hai hàng ngay ngắn, mũ bảo hộ đặt xuống bên cạnh, đầu cúi thấp.
Kiên chắp tay trước ngực, nhìn lên bàn thờ và bắt đầu nói. Giọng ông khàn, nhưng từng chữ đều rõ và không né tránh một việc nào.
- Thưa các chị. Tôi là Trần Văn Kiên, cai thầu gói thầu làm đoạn đường qua đầu làng Xuân Đào. Sáng nay tôi dẫn anh em trong đội tới đây, không phải để xin cho xong chuyện, mà để nhận tội trước các chị và trước dân làng.
Ông dừng lại, hít một hơi dài, rồi kể tiếp, chậm rãi như người đã thuộc nằm lòng bản kiểm điểm của chính mình trong những đêm mất ngủ.
- Việc thứ nhất, tôi nhận. Tôi ra lệnh đốn cây gạo này để giải phóng mặt bằng, dù dân làng đã can, dù tôi biết dưới gốc có điều không bình thường mà tôi cố gọi là mê tín để lấp đi. Việc thứ hai, tôi nhận. Chính tay tôi cầm rìu chém vào thân cây, để lại vết sẹo tới hôm nay cây vẫn còn mang. Việc thứ ba, tôi nhận. Tôi cho người đào thăm dò ban đêm sau gốc, động vào đất có hài cốt của các chị, chỉ vì muốn tìm cớ nói rằng dưới này không có gì. Việc thứ tư, tôi nhận, và đây là việc nặng nhất trong lòng tôi. Tôi lén thuê thầy ở huyện bên mang đinh đồng tới, định đóng đinh trấn cây, định làm một việc mà người trong nghề tử tế không ai làm với cây có người nằm, nhất là với liệt sĩ.
Mỗi việc ông kể ra, Nam đều thấy một vài người trong đội cúi đầu thấp hơn. Tú siết chặt bó hương. Hậu nhìn xuống lớp hoa dưới đầu gối, mắt đỏ hoe. Đức quỳ thẳng, chấp nhận chịu chung phần trách nhiệm chỉ huy của mình.
- Tôi không đổ cho tiến độ. Kiên nói tiếp. - Tiến độ là do tôi ký. Tôi không đổ cho cấp trên. Không ai bắt tay tôi cầm rìu. Tôi cũng không đổ cho anh em trong đội, vì lệnh là của tôi, tiền là của tôi chi, cái sai đầu tiên là của tôi. Các chị đã không làm hại một người nào trong đội tôi, dù các chị có cớ để làm thế. Tôi thì suýt nữa đã làm hại cả một nấm mồ của mười hai người chết vì làng vì nước. Tôi xin tạ tội. Xin các chị cho tôi và anh em được làm lại đoạn đường này theo cách tử tế, đi vòng qua gốc cây, giữ nguyên chỗ các chị nằm.
Nói tới đó, ông cúi đầu lạy ba lạy trước bàn thờ. Lần lạy thứ ba, ông giữ nguyên tư thế lâu hơn, hai vai run nhẹ, không phải vì sợ như đêm ông ngất đi sau nhát rìu, mà vì một thứ cảm xúc cả đời làm thầu ông chưa từng phơi ra trước công nhân và dân làng. Không ai bước tới đỡ vội.
Kiên quay sang phía đội thi công.
- Anh em quỳ theo tôi hôm nay, tôi biết ơn. Mỗi người thắp cho các chị một nén hương. Ai đã cầm xẻng, cầm cưa, cầm máy ở quanh gốc cây này, đều thắp. Không phải để trừ tà. Là để nhớ mình đã từng làm gì ở đây, và từ nay không làm lại như thế nữa.
Lần lượt từng người trong đội đứng dậy, tới bàn thờ thắp hương. Đức thắp đầu tiên, cắm hương vào bát hương lớn rồi lùi lại cúi đầu. Tú thắp bằng tay trái, tay phải còn hơi ngượng. Hậu phải châm hai lần lửa mới bắt. Bộ chống nạng tới trước bàn thờ, đứng rất lâu mới cắm được nén hương cho ngay ngắn, rồi nói khẽ rằng ông ngã giàn giáo là do chân mình trượt trên sương, không phải do ai xô đẩy. Và ông về dự lễ là để thắp hương cho các chị. Những công nhân còn lại nối tiếp nhau, người nào cũng cúi đầu trước mười hai thẻ tên đặt ngay ngắn trên bàn thờ.
Nam nhìn từng nén hương cắm xuống và nhận ra mình cũng cần thắp một nén. Anh không cầm rìu, không cầm cưa, nhưng anh đã từng im lặng khi hài cốt lộ ra và bị lấp vội. Khi tới lượt khách thắp hương, anh bước lên, châm một nén bằng hai tay và đứng lặng trước mười hai cái tên. Trong đầu chỉ có một ý nghĩ rõ ràng: từ nay bản vẽ của anh phải đi cùng sự thật ở dưới đất này, không đi đè lên nó nữa.
Khi toàn đội đã thắp hương xong và quay lại vị trí quỳ, cụ Duệ mới chống gậy đứng dậy. Lan định đỡ, nhưng cụ chỉ vịn nhẹ vào tay cháu một đoạn, rồi tự đi tới trước mặt Kiên, đứng đối diện người đàn ông từng vung rìu vào cây của mẹ mình. Khoảng cách giữa hai người chỉ còn một bước chân. Cả làng nhìn vào lúc ấy mà không ai thở mạnh.
Cụ Duệ đưa tay ra, nắm lấy cánh tay Kiên.
- Ông Kiên. Cụ nói, giọng già nhưng rõ từng chữ. - Ông đứng dậy đi.
Kiên ngẩng lên, mắt đỏ, chưa dám đứng.
- Thưa cụ, tôi còn chưa nói hết.
- Ông nói đủ rồi. Cụ đáp. - Người biết lỗi thì nói một lần cũng đủ, miễn là từ nay làm cho đúng. Các chị tôi không bắt tội người biết lỗi. Mẹ tôi ngày xưa dẫn tổ du kích đi trong đêm là để giữ làng này cho người sống được yên. Bà ấy không nằm ở đây để bắt con cháu phải sợ, cũng không để bắt ai quỳ mãi trên đường. Ông đứng dậy. Từ nay ông về làng này làm đường thì cứ coi như người làng. Đường làm xong, cây còn, các chị có chỗ thờ, thế là làng nhận ông.
Cụ nói rồi tự tay đỡ Kiên đứng dậy. Đó là hình ảnh về sau dân làng Xuân Đào kể lại đầu tiên mỗi khi nhắc tới buổi sáng mười bảy tháng Năm. Không phải hình ảnh một cai thầu quỳ xuống, mà là hình ảnh một ông cụ tám mươi hai tuổi, con trai của đội trưởng Mận, đưa tay đỡ người từng chém vào cây của mẹ mình đứng lên. Kiên đứng dậy mà hai đầu gối còn run, vạt áo trắng lấm tấm hoa đỏ và bụi đường. Ông cúi đầu trước cụ Duệ một lần nữa, lần này là cái cúi đầu của một người được tha, rồi cúi đầu trước bàn thờ và trước dân làng hai bên đường.
Đức thay mặt đội thi công bước lên một bước.
- Thưa cụ, thưa bà con. Tôi là đội trưởng, tôi cũng có phần trong những việc đã qua, nhất là việc lấp vội ở rãnh thoát nước dạo đầu dự án. Sáng nay anh Kiên đã nhận phần của anh ấy, tôi xin nhận phần của tôi trước bàn thờ này. Tôi hứa với làng, đoạn đường qua đây, từ nền đất tới mặt đường, anh em chúng tôi sẽ làm tử tế nhất trong toàn tuyến. Chỗ nào cong là cong cho đúng bản vẽ, chỗ nào gần gốc cây là làm nhẹ tay, như đi qua sân nhà người khác. Nếu chúng tôi làm ẩu ở đoạn này, bà con cứ chỉ thẳng mặt tôi mà nói.
Trưởng thôn Thành gật đầu, nói làng sẽ cử người cùng đội giám sát phần việc quanh gốc cây, không phải để canh chừng, mà để hai bên cùng làm cho đúng. Thầy Hảo thêm một câu ngắn: lễ tạ đã trọn phần tạ tội, phần còn lại là việc của người sống, làm đường, xây miếu, lo hồ sơ cho các chị.
Nắng lên cao dần, sương tan khỏi mặt sông. Đội thi công đứng dậy hết nhưng không ai vội rời đi. Họ đứng quanh gốc cây thêm một lúc, như lần đầu tiên được đứng ở nơi này với tư cách khách, chứ không phải người tới để đốn hạ.
Khi mọi người bắt đầu tản dần, Kiên đi tới chỗ Nam đang đứng. Ông nhìn xuống cặp hồ sơ anh đang cầm. Trong cặp ấy là bản vẽ tuyến cong né gốc cây tối thiểu hai mươi lăm mét, dài thêm một trăm tám mươi mét, và con số bổ sung bốn trăm mười hai triệu đồng từng suýt làm phương án bị bác bỏ.
Kiên nói một câu gọn, không dài dòng, không mặc cả.
- Bản vẽ cong của cậu, tôi làm. Thiếu tiền đoạn nào, tôi bù đoạn ấy.
Nam nhìn ông, biết câu nói ấy chưa phải văn bản, nhưng sau buổi sáng hôm nay, nó nặng hơn nhiều giấy tờ anh từng cầm. Anh gật đầu.
- Cảm ơn anh. Phần còn lại là việc của hồ sơ. Tôi sẽ làm cho khớp, để lời của anh sáng nay không chỉ là lời nói ở gốc cây.
Kiên gật đầu, quay lại nhìn gốc cây một lần cuối trước khi cùng đội đi về phía lán. Lần này ông nhìn cây như một người vừa được phép bắt đầu lại, từ chính chỗ mình đã sai nặng nhất.