MA CỘT NHÀ SÀN MAI CHÂU - Chương 29: Trang Sổ Và Nén Nhang
Sáng mười ba tháng mười một, trời tạnh mưa nhưng mặt đất trong bản còn ướt sũng, con đường từ bản Bó xuống bản Thung trơn và đầy những vũng nước đục.…
Nội dung chương
Sáng mười ba tháng mười một, trời tạnh mưa nhưng mặt đất trong bản còn ướt sũng, con đường từ bản Bó xuống bản Thung trơn và đầy những vũng nước đục. Thành dậy từ sớm, tự mặc chiếc áo sạch nhất của mình, chải lại mái tóc đã bạc gần hết, và nói với cả nhà đúng một câu ở bữa sáng: hôm nay cha xuống nhà ông Điệp. Chỉ Sơn đi cùng, không ai đi theo, không ai báo trước cho bản dưới biết nhà lang tới làm gì. Liên nhìn chồng rất lâu rồi gật đầu, không hỏi. Hằng gói cho hai cha con một bọc nhang mới và một hộp diêm khô trong túi áo của Sơn, vì cô hiểu chuyến đi này không phải một chuyến thăm hỏi thông thường.
Trước khi ra khỏi nhà, Sơn vào buồng lấy cuốn sổ tay hiện tượng có kẹp trang sổ của Thêu, cho vào túi vải đeo chéo, mang theo bên người. Anh không có ý định đọc trang sổ ấy cho ai nghe trong chuyến đi này. Anh mang nó vì cha anh dặn mang, như mang theo một bằng chứng rằng nhà Bùi xuống bản Thung lần này không xuống bằng hai bàn tay trắng và một lời nói miệng. Họ Bùi đã giữ sự im lặng bằng lời nói suốt năm mươi năm. Lần này, ít ra, họ mang theo giấy trắng mực đen của chính việc làm ấy.
Điệp ở nhà một mình cùng vợ, vì con cháu ông đã đi làm nương từ sớm. Thấy hai cha con nhà lang xuất hiện ở cổng trong buổi sáng không hẹn trước, ông đứng dậy ở thềm, tay vẫn cầm một chiếc điếu chưa châm, nhìn họ rất lâu mà không chào. Vợ ông từ trong bếp đi ra, thấy tình hình thì lặng lẽ quay vào, để lại khoảng sân cho ba người đàn ông của hai gia đình đã tránh mặt nhau nửa thế kỷ.
- Ông lang xuống nhà tôi có việc gì? Điệp hỏi, giọng không cao, không thấp.
Thành không trả lời ngay. Ông chống tay lên đầu gậy, bước chậm qua sân ướt, lên cầu thang, đi thẳng vào gian giữa nhà Điệp, nơi ở bức vách phía trong có một bàn thờ nhỏ. Sơn đi theo sau cha, và khi bước vào gian nhà ấy, anh nhìn thấy bàn thờ của Mận lần đầu tiên.
Bàn thờ nhỏ và nghèo, chỉ là một tấm ván gỗ đặt cao, trên đó có một bát nhang đã cắm nhiều chân nhang cũ, một chiếc đĩa nhỏ và một khung ảnh. Trong khung không phải ảnh chụp. Nhà nghèo năm xưa không có tiền chụp ảnh cho con gái, nên sau khi Mận mất tích. Gia đình nhờ một họa sĩ ở chợ vẽ truyền thần lại chân dung cô theo lời kể của mẹ cô: một cô gái trẻ, tóc đen dài, mặt trái xoan, mặc áo của con gái Mường ngày trước. Nét vẽ đã cũ, màu đã ngả, nhưng đôi mắt trong tranh nhìn thẳng ra phía người đứng trước bàn thờ, hiền và trẻ mãi ở tuổi mười chín.
Thành đứng trước bàn thờ ấy một lúc lâu. Rồi ông đặt gậy xuống, quỳ xuống trên nền nhà bằng hai đầu gối của một người bảy mươi tuổi vừa đi qua một đêm không ngủ. Lấy từ tay Sơn ba nén nhang, tự tay châm lửa, cắm vào bát nhang, và lạy ba lạy chậm rãi trước chân dung của cô gái mà cha ông đã giết.
Sơn đứng sau lưng cha, tay giữ túi vải đựng trang sổ, không dám thở mạnh. Anh nhìn tấm lưng của cha mình cúi xuống trước bàn thờ nhà người ta, và anh hiểu đây là hình ảnh mà cả đời này anh sẽ không quên được, còn hơn cả hình ảnh cha tát anh giữa sân hay cha khóc trong đêm hôm trước. Một người chủ nhà lang, đứng đầu một dòng họ, đang quỳ trong nhà của gia đình nghèo nhất bản dưới để xin lỗi cho một tội ác mà chính ông không hề làm.
- Tôi là Bùi Văn Thành, con trai của Bùi Văn Cường. Thành nói, giọng ông khàn nhưng rõ từng chữ, hướng về phía bàn thờ. Hôm nay tôi xuống đây thắp cho cháu, cho cô Mận một nén nhang, và nói một lời xin lỗi thay cha tôi, thay họ tôi. Cha tôi đã làm một việc không còn là người với cháu và với nhà ông. Họ tôi yên ổn năm mươi năm trên sự im lặng ấy, ăn cơm trên đất này, dựng nhà trên đất này, trong khi nhà ông mất một người con gái mà không có nổi một nấm mồ có tên. Tôi không có mặt ở nhà năm ấy, tôi đi bộ đội xa, điều đó tôi đã nói và ông đã biết. Nhưng không có mặt không có nghĩa là không liên quan. Tôi là con ông ấy, tôi hưởng những gì ông ấy để lại, trong đó có cả cái nhà, cái đất và cái tiếng của họ Bùi. Hôm nay tôi nhận phần của mình trong việc này: từ nay nhà tôi không im lặng nữa.
Điệp đứng sau lưng Thành, im lặng từ đầu tới cuối nén nhang. Ông để cho người chủ nhà lang quỳ hết ba lạy, để khói nhang trên bàn thờ chị mình bay lên và tan đi trong gian nhà nhỏ, rồi mới lên tiếng. Giọng ông không mềm đi vì một nén nhang, và Sơn hiểu ngay rằng tha thứ không phải thứ có thể xin được trong một buổi sáng.
- Ông Thành, ông quỳ ở nhà tôi, tôi nhận nén nhang này. Điệp nói. Nhưng tôi không tha thay chị tôi được. Chị tôi mới là người phải tha, mà chị tôi không còn nói được nữa. Tôi giữ hận này năm mươi năm không phải để chờ một nén nhang. Nhà tôi có hai điều kiện, ông nghe cho rõ, làm được thì tôi đứng ra chứng kiến trong lễ cho nhà ông, làm không được thì nén nhang này cũng chỉ là một nén nhang.
Thành vẫn quỳ, ngẩng đầu lên nhìn Điệp, gật đầu.
- Ông nói đi.
- Một là phải tìm được xác chị tôi. Điệp nói, từng chữ nặng xuống. Chị tôi chết ở đâu, chôn ở đâu, nhà ông phải tìm cho ra, mang chị tôi về chôn cất tử tế như một người có tên. Có tuổi, có gia đình, ở nghĩa địa đàng hoàng, không phải nằm nhờ dưới một gốc cây trong vườn nhà người đã giết mình. Chừng nào chị tôi còn nằm ở chỗ ấy, chừng đó nhà tôi chưa nói chuyện tha thứ với nhà ông được.
- Hai là trong lễ, nhà ông phải nói rõ sự thật trước cả bản. Không nói tránh, không nói giảm, không nói là chuyện cũ khó nói hay là việc không may của đời trước. Phải nói đúng việc cha ông đã làm, đúng tên chị tôi, đúng năm ấy, trước mặt hai họ và dân bản, để từ nay không một đứa trẻ nào trong bản này còn nghe câu chị tôi theo trai bỏ bản nữa. Chị tôi đội mưa đi hái nấm vì nhà hết gạo. Cả bản này phải được nghe lại câu ấy từ chính miệng nhà lang.
Thành quỳ nghe hết hai điều kiện, không chen vào một chữ, không xin giảm một điều nào. Khi Điệp nói xong, ông chống tay xuống nền nhà, tự đứng dậy chậm rãi, phủi hai đầu gối, rồi nhìn thẳng vào người em trai của nạn nhân.
- Cả hai điều, tôi nhận. Ông nói. Nhận ngay trước bàn thờ này, trước mặt con trai tôi. Tìm xác thì nhà tôi tìm, dù phải đào tới đâu trong vườn nhà tôi, tôi đứng ra chứng kiến. Nói thật trước cả bản thì tôi nói, bằng miệng tôi, trong lễ, không mượn miệng ai khác. Nếu tôi làm thiếu một điều, ông cứ đứng dậy bỏ về giữa lễ, tôi không trách một câu.
Điệp nhìn ông rất lâu. Rồi ông bước tới bàn thờ, rút từ phía sau khung ảnh ra một vật nhỏ đã cũ, đặt vào tay Sơn. Đó không phải vật mới: anh đã từng cầm chiếc lược gỗ của Mận, và anh biết nhà Điệp còn giữ rất ít kỷ vật của chị mình. Nhưng lần này Điệp không trao một vật. Ông chỉ cho hai cha con xem tấm ảnh thờ ở khoảng cách gần hơn, chỉ vào đôi mắt trong tranh, và nói một câu dặn dò mà giọng ông run lên lần đầu tiên trong buổi sáng ấy.
- Trong lễ, ông phải gọi đúng tên chị tôi. Tên đầy đủ của chị tôi là Hà Thị Mận. Không gọi là con bé, không gọi là người con gái năm ấy, không gọi tránh đi như họ nhà ông đã gọi suốt năm mươi năm. Gọi đúng tên, như gọi một con người.
Thành gật đầu, nhắc lại tên ấy thành tiếng, chậm rãi và trân trọng, ngay trong gian nhà của họ Hà: Hà Thị Mận. Sơn đứng bên cạnh nghe cha mình gọi đầy đủ họ tên của cô gái trong cột lần đầu tiên bằng giọng của một người đang nói về một con người cụ thể. Có gia đình đang đứng ngay trước mặt, chứ không phải một cái tên cấm kỵ trong những câu chuyện nửa vời của họ mình. Anh mở sổ tay, ghi lại hai điều kiện của họ Hà dưới sự chứng kiến của chính anh, ghi tên đầy đủ của Mận ở đầu trang bằng nét chữ đậm nhất anh từng viết trong cuốn sổ này.
Trước khi hai cha con ra về, vợ Điệp từ bếp mang ra hai bát nước chè nóng, đặt xuống bàn mà không nói gì. Điệp ngồi xuống đối diện với Thành, và lần đầu tiên sau năm mươi năm, hai người đứng đầu của hai gia đình ngồi cùng một bàn trong nhà họ Hà. Uống một bát nước chè trong im lặng không còn là im lặng thù địch, mà là im lặng của những người vừa giao hẹn với nhau một việc lớn và đều biết việc ấy chưa xong.
Trên đường về bản Bó, hai cha con đi chậm vì đường trơn và vì chân Thành đã mỏi sau một buổi sáng quỳ. Tới lưng chừng dốc, Thành dừng lại, nhìn xuống thung lũng còn phủ một lớp sương mỏng sau mưa, và nói với Sơn: Năm mươi năm, lần đầu tiên có người trong nhà mình gọi đúng tên con bé ấy như một con người.