MA CỘT NHÀ SÀN MAI CHÂU - Chương 33: Của Đã Hết Từ Lâu
Trưa mười bốn tháng mười một, sau buổi họp họ, Thành gọi hai con trai ra phía sau nhà. Ông không nói đi đâu, chỉ chống gậy đi trước, chậm rãi men theo…
Nội dung chương
Trưa mười bốn tháng mười một, sau buổi họp họ, Thành gọi hai con trai ra phía sau nhà. Ông không nói đi đâu, chỉ chống gậy đi trước, chậm rãi men theo con đường đất ướt dẫn lên gò Mối. Sơn và Hải đi sau cha, Hải mang theo một chiếc xẻng và một chiếc cuốc nhỏ, vì từ lúc nghe cha bảo ra gò, hai anh em đều hiểu chuyến đi này không phải để ngắm đất.
Gò Mối nằm sau nhà lang, là một gò đất cao nổi lên giữa vườn sau và bìa rừng, cỏ mọc tốt hơn hẳn xung quanh mà không ai cày cấy, không ai trồng gì lên đó suốt bao nhiêu đời. Từ bé, Sơn và Hải đã bị cấm đào bới, cấm chơi gần gò, với lý do nói qua quýt là đất thiêng của nhà. Lớn lên, Sơn nghe đủ lời đồn của người bản: nhà lang họ Bùi có của chôn ở gò này, giàu lên trông thấy sau một mùa mưa xa xưa. Và chính cái của ấy là thứ một người con gái mười chín tuổi đã phải chết để giữ, theo lời buộc tội của nhà họ Hà ở bản dưới.
Thành dừng lại ở chân gò, thở một lúc rồi mới nói. Ông kể điều ông biết từ ngày còn trẻ, kể theo đúng thứ tự của một người cả đời sống cạnh một bí mật mà mình chỉ biết một nửa. Đời ông cố và đời cha ông, người bản đã đồn nhà này có của chôn ở gò. Cha ông lúc còn sống không bao giờ cho ai đào gò, không cho con cháu tới gần, và chính ông cũng giữ lệ ấy suốt mấy chục năm làm chủ nhà. Nhưng từ những năm một nghìn chín trăm chín mươi, khi nhà cần tiền sửa sang, khi con cháu tới tuổi lập nghiệp cần vốn liếng. Ông vài lần thấy cha mình lặng lẽ ra gò vào ban đêm, đi một mình, không đèn hoặc chỉ một ngọn đèn che rất kín, trở về lúc gần sáng. Sau mỗi lần như thế, nhà lại có tiền. Tiền sửa nhà. Tiền cho con cháu làm ăn. Tiền lo việc họ việc mạc đàng hoàng hơn hẳn các nhà khác trong bản.
- Cha không bao giờ hỏi tiền ấy ở đâu ra. Thành nói, mắt nhìn lên mặt gò phủ cỏ ướt. Cha cứ nghĩ của tổ tiên để lại thì con cháu hưởng, hỏi nhiều là bất kính. Tới hôm nay cha mới biết trong cái của ấy có phần của một người con gái phải chết mới giữ được nó nằm yên dưới đất này.
Ba cha con lên mặt gò. Thành chỉ cho hai con một góc hố cũ ở phía khuất của gò, nơi đất sụt xuống thành một vệt lõm dài mà cỏ cũng mọc thưa hơn. Ông nói cha ông những lần ra gò ban đêm đều trở về từ phía góc này. Sơn và Hải bắt đầu đào kiểm ở đúng góc ấy, đào tay là chính, xẻng chỉ dùng phá lớp đất mặt. Đất ở gò sau mưa mềm, đào xuống không khó, và ở độ sâu chưa tới một mét, lưỡi xẻng của Hải đã chạm vào một lớp ván gỗ đã mục, xếp thành hình một miệng hố rõ ràng.
Cả ba người dừng lại. Sơn quỳ xuống, dùng tay gạt lớp đất ướt trên mặt ván. Lớp ván lót hố đã mục gần hết, sờ vào là rã ra từng mảnh sẫm nước. Hải cậy nhẹ một đầu ván lên. Bên dưới là hố chôn của ngày xưa: một khoảng rỗng có hình hài rõ ràng, thành hố còn vết ván lót ở các phía. Đủ để hình dung một thời trong đó từng chứa những hòm, những bọc của cải được đặt xuống một cách vội vàng và bí mật trong đêm. Nhưng hố trống rỗng hoàn toàn. Không hòm. Không bọc. Không một đồng xu, không một mảnh vàng. Chỉ còn vài mảnh vụn đã mục nát của đồ đựng nằm lẫn trong đất ẩm ở đáy hố, và một khoảng trống lạnh lẽo chỉ còn mùi đất và mùi gỗ mục của năm mươi năm.
Hải ngồi bệt xuống cạnh miệng hố.
- Trống thật, anh Sơn. Hải nói khẽ. Chẳng còn gì hết.
Sơn nhìn vào đáy hố trống rất lâu. Suốt những tuần qua, anh đã đi tìm đủ thứ: một khoang rỗng trong chân cột, một trang sổ bị xé, một nơi chôn người dưới gốc cây. Mọi thứ anh tìm đều có thật và đều còn nguyên ở chỗ của nó. Chỉ riêng thứ của này, thứ được coi là nguyên nhân của tất cả, thứ mà một ông quan lang sẵn sàng giết một người con gái hái nấm để giữ kín. Thứ mà một người thợ mộc phải nhắm mắt yểm một hồn oan vào gỗ để canh giữ, thì không còn gì nữa. Nó đã bị chính kẻ chôn nó đào lên dần dần, tiêu tán dần dần từ ba mươi năm trước, trong những đêm lặng lẽ ra gò một mình mà con trai ông đứng cạnh đây đã chứng kiến từ xa và không dám hỏi.
Thành ngồi xuống ngay giữa vệt đất của hố trống. Ông ngồi bệt xuống nền đất ướt của gò Mối, chiếc gậy để ngang bên cạnh, hai tay đặt lên đầu gối, nhìn vào khoảng rỗng dưới chân mình. Rồi ông cười. Ông cười ra nước mắt, cười một mình giữa hố đất trống, tiếng cười nghẹn lại thành tiếng khóc lúc nào không hay.
- Năm mươi năm nhà mình giữ một cái hố trống và một người chết oan trong cột nhà. Ông nói, giọng vỡ ra. Ông nội mày giết người để giữ của. Rồi chính ông nội mày đào của lên ăn dần cho tới cạn. Của hết từ lâu rồi. Còn người chết thì vẫn ở trong cột nhà mình, đêm nào cũng cào. Giữ cái gì nữa, hả Sơn? Nhà mình giữ cái gì suốt năm mươi năm nay?
Sơn quỳ xuống cạnh cha, không biết nói câu gì cho vừa. Anh chỉ đặt tay lên vai ông. Hải ngồi phía bên kia, lặng lẽ lấp lại mấy mảnh ván mục xuống đáy hố như cũ, phủ đất lên, làm chậm và cẩn thận. Không phải để giấu gì nữa mà như một cách đắp lại một nấm mồ vừa bị mở ra xem rồi nhận ra trong đó chẳng có gì đáng giá bằng một phần nhỏ của những gì đã mất vì nó.
Trước khi rời gò, Thành bảo hai con đứng lại một lúc ở vệt lõm của hố cũ. Ông nói ông muốn nhớ cho kỹ cái trống rỗng này, để đêm mai khi quỳ trước cột, ông không còn một ý nghĩ nào trong đầu rằng nhà mình mất mát thứ gì quý giá vì việc nhận tội. Thứ quý giá duy nhất bị mất vì tội của cha ông, ông nói, là mạng của một người con gái và năm mươi năm yên ổn giả dối của cả hai họ. Của trong hố này, dù ngày xưa có đầy tới đâu, cũng đã bị tiêu hết vào chính nhà này rồi, tiêu vào mái nhà, vào vốn liếng của con cháu, vào những bữa cỗ to hơn nhà người ta trong bản. Cho nên đêm mai ông nhận tội không phải để đổi lấy sự tha thứ rẻ rúng, mà để trả lại đúng tên cho mọi thứ: của này là của cướp bằng một cái chết. Và nhà này hưởng nó thì nhà này phải nói ra nó từ đâu mà có.
Hải nghe cha nói xong thì lặng lẽ đi vòng quanh miệng hố một lượt, nhặt hết những mảnh ván mục còn vương trên mặt đất bỏ xuống đáy hố, như thu dọn nốt một hiện trường đã bị bỏ quên quá lâu. Sơn đứng cạnh cha, nhìn xuống khoảng trống lần cuối, và anh hiểu vì sao thầy Phấn bắt gia chủ phải nhận tội trước khi vung rìu: một nhà còn tưởng mình đang giữ của quý trong cột thì không đời nào chịu để người giữ của ấy ra đi. Nay cái hố đã trống, lời đồn đã rỗng, chỉ còn một hồn người thật đang bị nhốt trong gỗ. Việc đêm mai, vì thế, không còn gì để mặc cả nữa.
Buổi chiều, ba cha con trở về nhà. Thành bảo Sơn và Hải theo ông xuống gầm sàn. Dưới gầm sàn nhà lang, ở một góc khuất sau các chân cột đá. Có chiếc hòm gỗ mà Thành đã nhắc tới từ bữa cơm tối mười bảy tháng mười: chiếc hòm của cha ông để lại, mà ông giữ từ ngày Cường mất năm hai nghìn không trăm linh ba tới nay. Không mở ra dùng tới, chỉ thỉnh thoảng kiểm lại còn nguyên. Ông kéo hòm ra ánh sáng, tự tay mở nắp.
Trong hòm, lót dưới một lớp vải đã sờn, còn đúng tám lượng vàng lá. Những lá vàng mỏng xếp ngay ngắn thành một xấp nhỏ, ánh lên màu vàng mờ trong bóng tối của gầm sàn. Đó là tất cả những gì còn sót lại của hố của ở gò Mối, của lời đồn ba mươi lượng vàng mà cả bản truyền tai nhau suốt nửa thế kỷ, của cái giá mà Hà Thị Mận đã phải trả bằng mạng mình ở tuổi mười chín.
Thành ngồi rất lâu trước hòm vàng mở nắp. Ông không chạm vào xấp vàng lá. Ông nhìn nó như nhìn một món nợ vừa được tính xong tới con số cuối cùng.
- Số vàng này không phải của nhà mình nữa. Ông nói, trước mặt cả hai con trai, rõ ràng từng chữ. Từ ngày mai nó không nằm trong gầm sàn nhà này như của phòng thân nữa. Một nửa, bốn lượng, trao cho họ Hà, để họ lo cải táng và xây mộ cho con Mận cho tử tế, có bia, có tên tuổi đàng hoàng. Một nửa còn lại, bốn lượng, góp vào quỹ học sinh của bản, cho con nít hai bản học hành. Việc trao phải làm công khai, sau lễ, trước mặt hai họ, không trao lén, không trao như bố thí. Đây là nhà mình trả lại, không phải nhà mình ban cho ai.
Sơn ghi lại quyết định của cha vào sổ tay hiện tượng ở trang cuối, dưới dòng chữ về gốc cây dổi hôm qua. Anh ghi rõ con số, rõ phần chia, rõ cách trao, vì anh biết một quyết định nói ra trong gầm sàn tối hôm nay cần một dòng chữ giữ nó lại cho tới ngày hậu lễ, khi nó sẽ được thực hiện trước mặt cả bản. Hải ngồi cạnh, nhìn xấp vàng lá lần cuối rồi tự tay đóng nắp hòm lại theo lời cha, đẩy hòm về chỗ cũ dưới gầm sàn, nơi nó sẽ còn nằm thêm ít ngày nữa, nhưng từ hôm nay nó đã không còn là của giữ nhà. Nó là của phải trả.