MA CỘT NHÀ SÀN MAI CHÂU - Chương 34: Chuẩn Bị Lễ Mát Nhà
Chiều mười bốn tháng mười một, sau buổi họp họ và chuyến ra gò Mối, cả nhà sàn họ Bùi dồn hết vào việc chuẩn bị lễ Mát Nhà theo đúng lời thầy Mo dặn.…
Nội dung chương
Chiều mười bốn tháng mười một, sau buổi họp họ và chuyến ra gò Mối, cả nhà sàn họ Bùi dồn hết vào việc chuẩn bị lễ Mát Nhà theo đúng lời thầy Mo dặn. Không ai còn bàn cãi gì nữa. Mọi việc từ đây chỉ còn là làm cho đủ, cho đúng, cho kịp trước đêm mười lăm. Sơn cầm sổ tay đi một vòng khắp nhà và sân, ghi lại từng việc thầy Phấn đã dặn hôm qua, đọc lại cho cả nhà nghe một lượt để không sót việc nào, rồi chia người ra làm.
Việc đầu tiên là dựng lán lễ ở sân. Hải cùng mấy người cháu họ ở lại sau buổi họp dựng một khung tre ở phía sân trước nhà, lợp bạt và lá cọ hai lớp, đủ rộng cho hai họ và dân bản ngồi trú mưa trong đêm lễ. Lán dựng quay mặt về phía thềm nhà, để người ngồi trong lán nhìn lên được gian giữa và cây cột cái qua khung cửa mở. Ngay cạnh lán, một khoảng sân nhỏ được quét dọn sạch, trải chiếu, dành riêng cho người họ Hà ngồi chứng kiến. Vì thầy Phấn đã dặn họ Hà không phải khách tới xem, họ là nhà của người được giải oan, phải có chỗ ngồi đàng hoàng trong khuôn viên nhà lang.
Việc thứ hai là nồi nước lễ. Ở bếp, Liên dù người còn yếu vẫn tự tay trông nồi nước lớn nấu lá bưởi với gừng gió. Gừng gió là thứ gừng dại mọc sau đồi, củ nhỏ, cay và thơm gắt hơn gừng nhà, do Hải lên đồi hái từ buổi trưa cùng mấy người cháu. Lá bưởi hái trong vườn nhà, rửa sạch, cho vào nồi nước sôi cùng gừng gió đã đập dập. Mùi cay thơm của nồi nước lan khắp sân, át cả mùi đất ẩm sau mưa. Hằng đứng cạnh mẹ chồng, ghi lại theo lời thầy dặn truyền qua Sơn: nước này chỉ nấu một nồi, tới phần lễ chỉ dùng đúng một bát, giội đúng một lần vào vết chém, không hơn, không làm lại. Cô ghi xong đọc lại cho Liên nghe, hai mẹ con cùng gật đầu.
Việc thứ ba là cành móc rừng. Theo lời thầy Phấn dặn, Hải lên rừng sau đồi hái đúng loại cành của cây móc, thứ dây leo thân có những chiếc móc nhỏ cong lại, mang về một bó ngay ngắn. Ông dặn cành này dùng trong lễ để khều vật yểm ra khỏi khe cột, vì tay người sống không được chạm trực tiếp vào vật yểm trước khi đoạn mo tiễn được đọc xong. Hải mang bó cành về lúc trời còn sáng, đặt lên thềm cho thầy xem khi ông tới, hai tay anh còn xây xước vì gai móc rừng. Nhưng anh chỉ cười nói mấy chiếc móc này kéo anh lại mấy lần như chúng biết mai chúng được dùng vào việc gì.
Trong lúc chờ mọi người tề tựu, Sơn theo lời thầy dặn đi kiểm lại một vòng cuối quanh nhà. Anh rắc thử một đường vôi bột mỏng ở phía sân trước để mai thầy kẻ vạch chính thức cho người đứng ngoài khi vào phần chém. Kiểm lại các bậc thang lên xuống đã được chằng dây cho người già đi lại trong mưa, và cùng Hải khiêng chiếc bàn nhỏ đặt vào gian giữa. Nơi mai mâm lễ sẽ bày trước cột cái: chỗ cho xôi, cho gà, cho rượu và hoa quả, và một khoảng trống nhỏ được để riêng ở phía gần chân cột. Không ai giải thích với người ngoài, phần dành cho người chết không có tên trong gia phả nhà này. Liên nhìn khoảng trống ấy một lúc rồi tự tay đặt lên bàn một chiếc bát sạch và một đôi đũa mới, nói nhà mình mời người ta về ăn một bữa tử tế lần đầu tiên sau năm mươi năm cũng là phải.
Hằng phụ mẹ chồng sắp lại gian buồng lần cuối trước khi khóa. Cô gấp chăn chiếu của hai vợ chồng, lấy ra bộ quần áo sạch để mai mặc dự lễ. Đứng một lúc trước chiếc giường nơi cô đã nằm nghe tiếng cào suốt hơn một tháng qua và nơi dấu tay đầu tiên hiện trên cổ cô ngay sau đêm tân hôn. Cô không sợ gian buồng này như những ngày đầu nữa. Cô nói với Sơn khi anh đi ngang qua, giọng rất bình thường, rằng đêm nay ra lán ngủ cô sẽ ngủ yên hơn mọi đêm trong nhà này. Không phải vì cô đã hết sợ, mà vì cô biết đêm mai mọi chuyện sẽ được nói ra và làm ra tới nơi, không còn ai phải nằm nghe một mình trong bóng tối mà không biết thứ đang cào trong gỗ là gì nữa.
Chập tối, Xa Văn Bường từ thị trấn vào tới. Ông đi một mình, khoác áo mưa, tay xách chiếc túi vải cũ đã theo ông suốt những ngày qua. Lần này trong túi không có trang sổ nữa. Trang sổ bị xé của cha ông, từ ngày ông trao nó cho Sơn, vẫn do Sơn giữ, đã được đọc lên trước cả họ trong buổi họp sáng nay, và lúc này đang nằm trong sổ tay của Sơn cất ở gian giữa. Bường biết việc ấy và ông không hỏi lại nó một lời. Ông vào nhà, thắp một nén nhang ở bàn thờ, rồi ngồi xuống nói rõ phần việc của mình trong lễ mà thầy Phấn đã định cho ông: khi vật yểm được trục ra khỏi khe cột, chính tay ông sẽ cầm cành móc rừng khều nó ra. Tay nhà thợ đã đóng vào thì tay nhà thợ phải gỡ ra. Ông nói câu ấy rất khẽ, nhưng tay ông khi nói tới đó đặt phẳng lên mặt bàn, chắc và không run.
- Năm mươi năm tôi không bước qua cổng nhà này. Bường nói với Thành. Mai tôi đứng ở gian này, tôi gỡ cho cha tôi cái việc ông ấy bị ép làm. Anh Thành, anh nhận tội của cha anh. Tôi gỡ việc của cha tôi. Hai nhà mình, đời con cháu mình, trả cho xong ở đêm mai.
Thành gật đầu, rót cho ông chén nước nóng, hai ông già ngồi đối diện nhau một lúc lâu không nói thêm gì nữa.
Điệp được mời ở lại từ chiều. Ông tới nhà lang cùng một người cháu họ Hà, mang theo một bọc nhỏ đựng bộ quần áo sạch và mấy nén nhang của nhà mình. Sơn đưa ông ra lán sân, chỉ chỗ ngồi đã trải chiếu dành cho họ Hà, và nói rõ ngày mai trong lễ, nhà Bùi làm gì ông cũng sẽ được chứng kiến từ đầu tới cuối, không việc gì làm khuất mắt họ Hà. Điệp nhìn gian giữa sáng đèn, nhìn cây cột cái qua khung cửa, rồi gật đầu. Đêm nay, lần đầu tiên sau năm mươi năm, ông ngủ lại trong khuôn viên nhà lang, ở chiếc lán dựng ngoài sân, cách cây cột giam chị mình chỉ một khoảng sân đất.
Bường ở lại ăn cơm tối cùng nhà, bữa cơm đầu tiên của ông trong ngôi nhà này sau năm mươi năm tránh mặt. Cơm dọn ở lán sân vì bếp trong nhà đã dành cho nồi nước lễ và gian giữa phải giữ trống theo lời thầy. Bữa cơm ít lời, chỉ có tiếng mưa bắt đầu nặng hạt trên mái bạt và tiếng Hải gắp thức ăn cho hai ông già ngồi đối diện nhau. Ăn xong, Bường tự rửa bát của mình ở chum nước ngoài sân rồi mới vào gian giữa trải chiếu ngồi chờ thầy tới, hai tay đặt lên đầu gối. Ngồi quay mặt về phía cây cột cái, như một người thợ già ngồi chờ tới phần việc của mình trong một công trình mà ông đã nợ suốt nửa đời người.
Ông Phấn tới lúc trời vừa tối hẳn. Ông đi cùng người cháu trai hôm qua, người cháu chỉ đưa ông tới thềm rồi quay ra sân ngồi chờ ở lán. Ông Phấn mang theo một bọc vải chàm dài, cuốn chặt, buộc bằng dây vải. Trước mặt Sơn và Thành, ngay ở gian giữa, ông đặt bọc vải lên bàn nhỏ trước bàn thờ và mở ra từng lớp.
Bên trong là chiếc rìu đồng Đông Sơn của nhà Mo.
Sơn đã nghe về chiếc rìu này từ ngày Hải xuống Mai Hạ trở về, nhưng đây là lần đầu anh nhìn thấy nó tận mắt, ở khoảng cách gần như vậy. Rìu xòe cân, lưỡi đồng rộng bản đã lên màu xanh rỉ của đồng để lâu đời, cán gỗ nghiến đen bóng vì năm đời người cầm nắm. Nó không to lớn hay dữ tợn như anh tưởng. Nó nằm yên trong lớp vải chàm, nặng và cổ, mang vẻ của một vật đã được giữ trong một dòng họ làm nghề dẫn hồn suốt năm đời người, chỉ được mở ra khi có một việc không thể làm bằng thứ gì khác.
Ông Phấn không cho ai chạm vào rìu. Ông tự tay đặt nó lên bàn thờ họ Bùi, bên cạnh bát hương, rồi thắp ba nén nhang, khấn khẽ một lúc lâu. Khấn xong, ông quay lại nói với cả nhà điều cuối cùng của ngày chuẩn bị.
- Từ đêm nay, không ai được ngủ trong nhà này nữa, trừ tôi ngồi canh cột. Ông nói. Người nhà dọn ra lán sân ngủ. Gian buồng khóa lại. Đêm mai làm lễ, nhà phải trống người từ tối nay, để người trong cột biết ngày mai là ngày của cô ấy, không phải một đêm thường như năm mươi năm nay.
Hằng và Liên dọn chăn chiếu ra lán trong, chỗ đã được quây kín gió. Hải trải thêm chiếu ở lán ngoài cho cánh đàn ông. Thành ban đầu nói ông ngủ ở thềm cũng được, nhưng ông Phấn lắc đầu, nói gia chủ đêm mai phải quỳ và phải nói rất dài. Đêm nay phải ngủ cho có sức, và ông già chủ nhà nghe lời thầy như một đứa trẻ nghe lời người lớn trong nhà. Cả nhà ra sân ngủ, chỉ còn gian giữa sáng một ngọn đèn dầu, và ông già tám mươi hai tuổi ngồi trên chiếc chiếu trải trước cây cột cái, chiếc rìu của tổ tiên đặt trên bàn thờ sau lưng ông.
Nửa đêm, Sơn tỉnh giấc ở lán ngoài vì khát. Anh lặng lẽ ra sân lấy nước ở chiếc chum đặt cạnh thềm, cố không làm ai thức giấc. Đúng lúc ấy, từ gian giữa vọng ra một giọng nói rất khẽ. Anh đứng yên trong bóng tối ngoài sân, nghe rõ từng tiếng. Ông Phấn đang nói với cây cột, nói như nói với một đứa trẻ đang sợ, bằng giọng của một ông già đã nợ đứa trẻ ấy một lời hứa từ năm mươi năm trước.
- Ráng một đêm nữa thôi, con.