MA GIẤU TRONG BỤI TRE GAI - Chương 19: Giấy tờ trong kho lụt
Rời phòng công an xã, Thức chưa về nhà ngay. Anh đứng ở hiên Ủy ban một lúc, nhìn mưa phùn rơi qua ánh đèn đường, rồi quay lại hỏi Đức một câu mà anh đã…
Nội dung chương
Rời phòng công an xã, Thức chưa về nhà ngay. Anh đứng ở hiên Ủy ban một lúc, nhìn mưa phùn rơi qua ánh đèn đường, rồi quay lại hỏi Đức một câu mà anh đã nghĩ tới từ lúc nghe kết quả xác minh xe tải.
- Đức này, nếu nó ở ngay làng này, mà người sống tìm khắp làng không thấy, thì có khi nào phải tìm trong giấy tờ cũ không? Chuyện cũ của làng này ấy. Ngày xưa làng mình có vụ nào giống thế này, có ai mất tích ở bờ đê mà giấy tờ còn ghi lại không?
Đức nhìn anh, hơi bất ngờ, rồi gật đầu chậm rãi.
- Anh nghĩ thế cũng có lý. Nếu là chuyện cũ của làng thì phải có giấy tờ. Xã còn kho lưu trữ ở gian sau. Sổ hộ tịch cũ, danh sách người chết và mất tích thời chiến, giấy báo tử ngày xưa, phần còn lại thì ở đó cả. Tôi với anh vào lục thử xem. Không chắc còn gì đâu, nhưng chưa lục thì chưa được nói là hết đường.
Kho lưu trữ của xã nằm ở gian cuối dãy nhà Ủy ban, cửa gỗ đã cong vênh vì ẩm, ổ khóa han gỉ phải tra chìa hai lần mới mở được. Đức bật đèn, một bóng đèn vàng treo giữa phòng, ánh sáng yếu ớt chiếu lên những dãy kệ sắt chất đầy hồ sơ, bìa các tông buộc dây, sổ sách gáy vải đã sờn. Mùi giấy mốc, mùi ẩm lâu năm và mùi phân chuột khô xộc vào mũi. Trên tường còn vết nước loang thành vệt dài từ trần xuống, dấu tích của những mùa mưa dột mái chưa sửa được triệt để.
Đức nói trước một câu, nói rõ ràng và chậm, như một lời dặn dò mà sau này Thức sẽ còn nhắc lại nhiều lần.
- Anh Thức, tôi nói trước để anh khỏi hy vọng hão. Sổ sách những năm bảy mươi của xã nhà mình đã thất lạc phần lớn trong trận lụt kho lưu trữ năm chín tám. Năm ấy nước ngập tới gần một mét trong kho này, hồ sơ tầng dưới mục hết, phải mang phơi cả sân Ủy ban mà cứu được bao nhiêu thì cứu, mất thì thôi. Giấy tờ thời đó, giờ chỉ còn trong đầu người già là chính.
- Mất nhiều thế cơ à?
- Mất hơn nửa. Hộ tịch các năm bảy mươi, bảy lăm là mất nặng nhất. Danh sách liệt sĩ thì xã lập lại sau này bằng cách đi hỏi từng gia đình, nên còn tương đối đủ. Còn người thường chết hay mất tích thời chiến mà gia đình không khai lại, thì gần như không còn dòng nào.
Hai người bắt đầu lục.
Đức quen kho, anh kéo ra từng bìa hồ sơ theo năm, đặt lên chiếc bàn gỗ giữa phòng. Thức ngồi đối diện, lật từng trang dưới ánh đèn vàng. Giấy đã ngả màu nâu, chữ viết tay bằng mực xanh đã nhòe ở nhiều chỗ, có trang bị nước lụt làm loang thành bản đồ, chữ mất từng mảng. Họ tìm những năm quanh một chín bảy hai, một chín bảy ba, tìm danh sách người chết, người mất tích của làng An Phú, tìm bất cứ dòng nào nhắc tới bờ đê, đầu đê, bom rơi, người làng bên.
Việc lục hồ sơ trong một đêm mưa, khi con trai mình đang mất tích ở đâu đó ngoài kia, là một việc kì lạ. Tay Thức lật giấy mà lòng anh ở ngoài bờ đê. Mỗi trang sổ không có gì liên quan đi qua là một lần anh thấy thời gian trôi mất vô ích. Nhưng anh tự ép mình đọc kỹ, vì Đức nói đúng: chưa lục thì chưa được nói là hết đường, và anh đã thề với lòng mình sẽ đi hết mọi đường người trước khi nghĩ tới bất cứ đường nào khác.
Họ tìm thấy vài bìa hồ sơ mốc meo của thôn từ những năm tám mươi, ghi việc phân ruộng và sửa đê, không liên quan. Họ tìm thấy một danh sách liệt sĩ của xã, chép tay lại sau năm chín tám, tên tuổi rành rọt, quê quán từng người, ngày hy sinh từng người. Thức đọc chậm từng dòng của năm một chín bảy hai. Có hai liệt sĩ của xã hy sinh năm ấy, cả hai đều hy sinh ở chiến trường xa, có giấy báo tử và có mộ ở nghĩa trang liệt sĩ huyện. Không có ai chết tại đầu đê làng An Phú năm ấy. Không có một dòng nào về một người làng bên mất tích khi đi qua làng này.
- Danh sách này là liệt sĩ, tức là bộ đội và dân quân có hồ sơ - Đức giải thích. - Người dân thường chết trong bom đạn, nếu gia đình ở xã khác, thì giấy tờ nằm ở xã của gia đình người ta, không nằm ở xã mình. Xã mình ngày ấy chỉ ghi người của xã mình. Mà ngay cả ghi, thì lụt năm chín tám cũng cuốn đi rồi.
Một lúc, Đức tìm thấy một tập giấy báo tử cũ được kẹp riêng trong túi nilon, là phần giấy tờ một số gia đình trong xã mang tới nộp lại cho xã chép vào sổ sau trận lụt, để làm chế độ và thờ cúng. Thức lật từng tờ với một hy vọng nhỏ nhoi và vô lý: biết đâu trong này có một cái tên lạ, một người không phải người làng này, một dòng chữ nào nhắc tới đầu đê. Nhưng tập giấy chỉ toàn tên người trong xã, người chết già, người chết bệnh, vài người chết vì tai nạn sông nước những năm tám mươi. Không một tờ nào thuộc về năm một chín bảy hai ở đầu đê. Đức nhìn anh lật tới tờ cuối cùng rồi đặt xuống, nói khẽ rằng anh đã hiểu vì sao các cụ già trong làng mỗi khi nhắc tới chuyện xưa đều nói một câu: muốn biết việc làng ngày trước, đừng hỏi giấy, hỏi người.
Ngoài cửa kho, gió lùa qua khe cửa cong vênh mang theo hơi lạnh của đêm mưa. Thức chợt nghĩ tới chính nhà mình: nhà anh có một cuốn sổ nhỏ ghi ngày giỗ, ngày cưới, nợ tiền gỗ của khách, để trong ngăn kéo bàn thờ. Nếu một trận lụt cuốn mất cuốn sổ ấy, con cháu anh sau này sẽ không còn biết những việc tưởng như không bao giờ quên được. Một làng cũng vậy. Giấy mất đi, người già mất đi, thì chuyện của một con người từng sống, từng đi qua nơi này, cũng mất theo như chưa từng tồn tại. Ý nghĩ ấy làm anh thấy lạnh hơn cả cơn mưa ngoài kia.
Họ lục thêm một chồng sổ hộ tịch cũ còn sót lại, gáy sổ đã bung, nhiều trang đầu và trang cuối mất hẳn. Có những quãng năm trống trơn, Đức lật qua mà chỉ lắc đầu. Một bìa hồ sơ ghi việc tu sửa đình làng năm một chín tám lăm có nhắc loáng thoáng tới việc san lấp hố bom cũ ở đầu đê phía bắc trong một dòng ngắn ngủi, không tên người, không chi tiết gì thêm. Thức đọc đi đọc lại dòng ấy ba lần. Hố bom cũ ở đầu đê phía bắc. Đó là tất cả những gì giấy tờ của xã này còn giữ được về buổi chiều năm một chín bảy hai ở nơi con trai anh mất tích: một dòng chữ vô danh trong hồ sơ sửa đình, viết sau sự việc mười ba năm.
Anh gấp bìa hồ sơ lại, đặt hai tay lên mặt bàn lạnh, ngồi im một lúc lâu.
Trong đầu anh, một sự thật thành hình rõ ràng và lặng lẽ: nếu ở làng này từng có một con người biến mất ở đầu đê như con trai anh bây giờ, thì dấu vết của người ấy không nằm trong kho giấy này. Giấy đã mục, đã trôi theo nước lụt, đã mất trong những năm tháng không ai nghĩ rằng một ngày sẽ có người cần tới nó. Câu trả lời, nếu có, nằm ở nơi khác. Nằm trong trí nhớ của những người già còn sống trong làng này. Nằm trong đầu một ông cụ tám mươi hai tuổi vẫn ngồi ở hàng ghế cuối nhà văn hóa, gõ nhẹ cán gậy xuống nền gạch và không nói gì khi vợ anh hỏi về bụi tre.
Thức hiểu ra điều đó cùng một lúc với một điều khác: anh đã né tránh việc hỏi thẳng cụ Tám suốt hai ngày nay. Không phải vì không kính cụ. Mà vì anh sợ câu trả lời. Anh sợ ông già ấy sẽ nói ra một điều làm sụp đổ mọi cách hiểu thông thường mà anh đang bám vào để làm một người cha đi tìm con bằng đèn pin, bằng lưới vớt ao, bằng biển số xe tải. Nhưng đêm nay, mọi cách hiểu thông thường đã đi tới cuối đường của chúng. Ao đã cạn việc. Rừng đã cạn việc. Xe đã rõ. Người lạ đã rõ. Giấy tờ đã rõ là không còn gì.
Đức thu dọn hồ sơ, buộc lại dây từng bìa, đặt trả lên kệ.
- Về thôi anh. Đêm nay anh còn ca trực, mai làng còn họp sớm. Việc giấy tờ, tôi ghi vào sổ là đã kiểm tra kho lưu trữ xã, kết quả không có hồ sơ liên quan. Ít ra sau này không ai phải lục lại kho này lần nữa vì việc thằng bé.
Ra khỏi phòng lưu trữ, hành lang Ủy ban đã tối, chỉ còn đèn ở phòng trực cháy sáng. Mưa vẫn rơi đều ngoài hiên. Thức đội mũ, đứng lại ở bậc thềm, nhìn về hướng làng chìm trong bóng tối và mưa phùn, nơi nhà cụ Tám nằm ở cuối xóm trong, dưới một lũy tre già còn lâu đời hơn cả bụi tre ở đầu đê.
Anh quyết định ngay lúc ấy, quyết định một cách bình tĩnh và chắc chắn như khi anh chọn một tấm gỗ tốt trong xưởng của mình.
Đêm nay, sau vòng rà của các tổ tìm, anh sẽ tới nhà cụ Tám. Anh sẽ đưa cả vợ đi cùng. Và anh sẽ hỏi cho ra những gì ông già ấy biết về bụi tre ở đầu đê, về năm một chín bảy hai, về người làng bên năm ấy, dù câu trả lời có là gì đi nữa.