MA GIẤU TRONG BỤI TRE GAI - Chương 26: Câu nói của cụ Dậu
Khoảng năm giờ sáng, trước khi ca trực cuối ở bờ đê kết thúc hẳn, cụ Tám chống gậy đi vào làng, tới nhà cụ Nguyễn Văn Dậu ở xóm trong. Ông đi một mình,…
Nội dung chương
Khoảng năm giờ sáng, trước khi ca trực cuối ở bờ đê kết thúc hẳn, cụ Tám chống gậy đi vào làng, tới nhà cụ Nguyễn Văn Dậu ở xóm trong. Ông đi một mình, bước chậm trong con ngõ còn tối, sương đọng trên vai áo bông. Việc này ông đã định trong đầu từ lúc ngồi bên đống lửa trực đêm. Trước khi trời sáng hẳn và làng bắt đầu kiểm tra bụi tre, ông muốn nghe thêm một tiếng nói nữa về ngày bom năm bảy mươi hai. Đó là tiếng nói của người từng cầm sổ sách quân sự của xã năm ấy. Nếu chỉ có một mình trí nhớ của ông, ông sợ mình tin vào điều mình muốn tin. Hai ông già cùng nhớ một chuyện theo hai cách khác nhau mà khớp nhau ở chỗ cốt lõi, chuyện ấy mới đứng vững được.
Nhà cụ Dậu còn chưa mở cửa. Cụ Tám gõ nhẹ ba tiếng lên cánh cửa gỗ. Một lúc lâu sau mới có tiếng dép lẹp kẹp và tiếng ho khan từ trong nhà. Cụ Dậu ra mở cửa, áo ấm khoác vội, mắt còn ngái ngủ và lờ đờ vì tuổi tác. Thấy khách là cụ Tám, ông hơi ngạc nhiên, rồi như hiểu ra điều gì, ông lặng lẽ nhường lối, đi pha ấm trà nóng bằng đôi tay run run.
- Giờ này mà ông sang, chắc không phải chuyện chơi. - Cụ Dậu nói, giọng khàn đặc của người vừa tỉnh giấc.
- Không phải chuyện chơi, ông ạ. - Cụ Tám ngồi xuống, đặt gậy dựa vào chân bàn. - Tôi sang hỏi ông một chuyện cũ. Chuyện ngày bom rơi ở đầu đê làng mình, cái tháng mười của năm bảy mươi hai ấy. Ông còn nhớ được tới đâu, ông nói cho tôi tới đó. Không cần nhớ hết. Nhớ một câu cũng được.
Cụ Dậu ngồi lặng đi một lúc rất lâu. Đôi mắt già của ông nhìn vào ấm trà như nhìn vào một chỗ rất xa, rồi ông bắt đầu nói, chậm, đứt quãng, có chỗ phải dừng lại để tìm một cái tên đã rơi mất trong trí nhớ. Ông nhớ ngày ấy trời cũng nhiều mây. Ông nhớ tiếng máy bay, tiếng bom rơi dọc đầu làng, nhớ mình chạy từ ủy ban về phía đình với cuốn sổ quân sự kẹp nách. Ông nhớ có người chết, có người bị thương, làng khiêng cáng qua sân đình suốt cả buổi chiều. Chi tiết thì lẫn lộn: ông kể sang chuyện một trận càn năm nào khác, rồi lại quay về, rồi lại lẫn sang chuyện mùa gặt và chuyện con trai ông đi bộ đội. Cụ Tám không ngắt lời. Ông ngồi nghe hết, kiên nhẫn như người đãi cát, vì ông biết với trí nhớ của người tám mươi lăm tuổi, viên sỏi thật thường nằm lẫn trong rất nhiều chuyện không liên quan.
Rồi nó đến. Giữa một đoạn kể lan man về việc chôn cất vội vàng những ngày có bom, cụ Dậu bỗng dừng lại, nhíu mày. Ông nói một câu rõ ràng lạ thường, rõ tới mức chính ông cũng hơi giật mình vì nó:
- Hôm ấy có người làng bên chết ở đầu đê. Chôn vội quanh đó, đào nông lắm. Sau rồi loạn, chẳng ai quay lại.
Căn phòng im phăng phắc. Cụ Tám ngồi thẳng dậy. Ông hỏi lại, rất khẽ, rằng ông Dậu có chắc là người làng bên không, và chết ở đầu đê chứ không phải ở sân đình hay ngoài đồng. Cụ Dậu gật đầu chậm rãi, rồi lại lắc đầu, rồi lại gật, trí nhớ chắp vá của ông chỉ giữ được đúng một mảnh ấy và giữ rất chặt: người làng bên, đầu đê, chôn vội, đào nông, không ai quay lại. Hỏi thêm nữa, ông bắt đầu lẫn. Ông chuyển sang kể chuyện vụ gặt năm nào lúa tốt, chuyện con dâu ông mới mua chiếc xe máy, chuyện cái chân đau của ông mỗi khi trời trở mưa. Mảnh ký ức về năm bảy mươi hai khép lại nhanh như nó đã mở ra, để lại đúng một câu nói nằm trơ giữa bàn trà của hai ông già.
Cụ Tám nán lại thêm một lúc, uống hết chén trà, cảm ơn bạn già rồi chống gậy đứng dậy ra về. Trời ngoài ngõ đã sáng hơn, sương bắt đầu tan ở những chỗ cao. Trên đường ra bờ đê, đầu óc ông già làm việc nhanh và lặng lẽ như một người lính già ghép bản đồ. Một bên là trang sổ tay của chính ông, ghi vội trong ngày bom ấy về một người làng bên không tìm thấy. Một bên là câu nói của cụ Dậu: chôn vội quanh đó, đào nông lắm. Hai mảnh ký ức của hai ông già, viết và nói cách nhau năm mươi tư năm, giờ khớp vào nhau ở một điểm duy nhất: đầu đê, quanh bụi tre.
Và rồi ông nghĩ tới một thứ mình đã để ý từ lâu mà chưa bao giờ nói ra. Mỗi lần đi qua bụi tre ở đầu đê, ông đều thấy phía rìa đông của bụi, nơi rễ tre chìa ra mặt đê thành từng búi lớn, có một vệt đất hơi lún xuống so với xung quanh. Cỏ trên vệt đất ấy mọc thưa và thấp hơn cỏ ở các phía khác, dù cùng một loại đất, cùng một mùa mưa. Người làng đi qua mỗi ngày không ai để ý. Ông để ý vì ông là người của thời ấy, người biết rằng đất phía trên một hố chôn vội năm xưa, sau mấy chục năm, thường lún xuống đúng theo hình của cái hố ấy. Ông chưa từng dám chắc. Nhưng sáng nay, với câu nói của cụ Dậu còn nóng trong tai, vệt đất lún phía đông ấy bỗng có một trọng lượng khác hẳn.
Trên đường về, ông ghé qua sân đình một lúc. Sân đình vắng, chỉ có bà thủ nhang đang quét lá ướt và chuẩn bị hương đèn buổi sớm. Ông đứng ở bậc tam cấp nhìn ra phía bờ đê xa xa, nghĩ về cái thời mà ông và cụ Dậu còn là hai anh dân quân và xã đội phó trẻ măng, chạy cáng qua sân đình này trong tiếng bom. Năm mươi tư năm. Một đời người. Cô gái làng bên năm ấy, nếu còn sống, giờ cũng đã ngoài bảy mươi, con cháu đầy nhà. Nhưng cô ấy không còn sống. Cô ấy nằm lại ở đầu đê này, trong một cái hố đào nông vội vã giữa loạn lạc. Năm tháng đã phủ lên trên một bụi tre gai rậm rạp nhất làng, rậm tới mức không một ai trong hai thế hệ sau còn biết dưới đó là một nấm mồ không bia, không tên, không một nén hương. Ông già thở dài, cái thở dài của người biết mình là một trong những chiếc cầu cuối cùng nối làng này với sự thật của năm ấy. Khi ông và cụ Dậu khuất đi, nếu sự thật này chưa được nói ra và làm cho xong, nó sẽ biến mất hẳn, và cô gái ấy sẽ nằm thêm năm mươi năm nữa trong quên lãng. Ông không cho phép điều đó xảy ra trong buổi sáng hôm nay.
Ông đi tiếp, qua những ngõ làng bắt đầu có tiếng người dậy sớm, tiếng mở cửa, tiếng gà, tiếng chó sủa vu vơ. Làng đang thức dậy cho ngày thứ ba của cuộc tìm kiếm mà không biết rằng người giữ lệ của làng vừa mang về mảnh ghép cuối cùng của một câu chuyện bắt đầu từ năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai. Ông giữ mảnh ghép ấy trong lòng, chưa nói với ai, vì ông biết thời điểm của nó chưa tới. Trước hết, làng phải tìm thấy đứa trẻ. Sau đó mới tới lượt người đã nằm chờ hơn nửa thế kỷ được gọi đúng tên mình.
Cụ Tám ra tới đầu đê khi ca trực cuối đang thu dọn lửa trại. Mấy người trẻ nhìn ông, chờ một lời dặn cho buổi sáng. Ông không nói gì về cuộc gặp vừa rồi. Ông chỉ chống gậy đi chậm rãi quanh rìa bụi tre một vòng, dừng lại rất lâu ở phía đông, chỗ rễ tre chìa ra và vệt đất lún nằm im dưới lớp cỏ ướt sương. Ánh sáng đầu tiên của ngày thứ ba rọi xiên qua lũy tre, chiếu lên mặt đê một màu xám bạc lạnh lẽo. Ông già đứng đó, nhìn vệt đất lún, và nói, nửa cho mình nghe, nửa cho những người đang đứng quanh:
Một người trong ca trực nghe được câu nói ấy, ngơ ngác hỏi lại đào gì hả cụ, đào ở đâu ạ. Ông già chỉ lắc đầu, bảo chưa tới lúc nói. Việc sáng nay trước mắt là kiểm tra bụi tre cho thật kỹ. Còn chuyện đào xới là chuyện của những ngày sau, khi đứa trẻ đã về nhà an toàn và các bên đã ngồi lại với nhau có giấy có tờ hẳn hoi. Ông dặn người thanh niên ấy quên câu nói vừa nghe đi cũng được, vì nói ra lúc này chỉ làm làng thêm rối. Nhưng chính ông thì không quên. Ông đã giữ một mình câu chuyện của bụi tre suốt mấy chục năm, qua thời bao cấp, qua thời đổi mới, qua bao nhiêu đám tang của những người cùng thế hệ. Ông biết cái giá của việc giữ một sự thật một mình: nó nặng dần theo từng năm, và tới một lúc nào đó, người giữ nó phải chọn giữa việc mang nó xuống mồ cùng mình hoặc trao nó ra cho cả làng cùng gánh. Sáng nay, đứng trước vệt đất lún trong ánh sáng đầu tiên của ngày thứ ba, ông già đã chọn xong. Ông sẽ trao nó ra. Nhưng theo đúng thứ tự: đứa trẻ trước, người nằm dưới đất sau. Không được đảo ngược, không được vội vàng, không được để một sai lầm của đêm qua lặp lại dưới ánh sáng ban ngày.
Ông quay lại chỗ lửa trại đã tàn, ngồi xuống tảng đá quen thuộc của mình, rót một chén nước chè mới từ ấm của ca trực cuối. Ông lặng lẽ chờ mặt trời lên hẳn trên lũy tre làng An Phú, trong tiếng gà gáy râm ran khắp các xóm và tiếng người làng lục tục chuẩn bị cho một buổi sáng mà không ai lường hết được.
- Đào thì đào phía ấy.