MA GIẤU TRONG BỤI TRE GAI - Chương 36: Chữ lồng M-T
Sáng ngày mười bảy tháng mười một, thằng bé nhà Thức được trạm y tế cho về nhà. Tin ấy tới tai cụ Tám qua lời một người cháu đi chợ sớm ghé vào sân. Cụ…
Nội dung chương
Sáng ngày mười bảy tháng mười một, thằng bé nhà Thức được trạm y tế cho về nhà.
Tin ấy tới tai cụ Tám qua lời một người cháu đi chợ sớm ghé vào sân. Cụ đang ngồi ở hiên, tay lần tràng hạt gỗ đã mòn bóng, nghe xong thì gật đầu, miệng lẩm bẩm một câu tạ ơn tổ tiên rất khẽ mà người cháu không nghe rõ. Hai ngày nay, từ buổi sáng ở bờ đê, cụ ngủ không yên giấc. Không phải vì mệt. Người ở tuổi tám mươi hai, mệt thì ngủ càng sâu. Cụ không yên vì trong đầu cụ, một cuốn sổ cũ cứ tự mở ra ở đúng cái trang cụ đã gấp lại từ mấy chục năm nay.
Đức tới nhà cụ vào lúc gần trưa, mang theo một tờ giấy gấp tư trong túi áo. Đó là bản sao mô tả chiếc nhẫn mà xã đã chụp ảnh và ghi biên bản hôm qua, Đức chép lại tay cho rõ nét để mang đi hỏi các cụ cao tuổi. Anh đặt tờ giấy lên chiếc bàn gỗ nhỏ ở gian giữa nhà cụ, vuốt phẳng các nếp gấp.
- Cụ xem giúp cháu. Nhẫn đồng, trơn. Mặt trong khắc hai chữ lồng vào nhau, một chữ M, một chữ T. Xã đã gửi thông báo sang các xã bên rồi, nhưng chủ tịch dặn cứ hỏi các cụ trước, các cụ nhớ người thì nhanh hơn giấy tờ.
Cụ Tám đeo kính lão lên, cúi xuống tờ giấy. Ngón tay già của cụ, run nhẹ theo tuổi tác, lần theo nét chữ M rồi chữ T mà Đức đã chép lại phóng to ở góc tờ giấy. Cụ đọc không thành tiếng. Cụ đọc bằng mắt, đọc đi đọc lại hai lần, rồi tháo kính xuống, đặt ngay ngắn lên bàn.
- Chữ lồng. - Cụ nói. - Ngày xưa trai gái làng quê mình thương nhau mà chưa cưới, hay làm thế này. Một đôi nhẫn đồng, khắc chữ đầu tên hai đứa lồng vào nhau. Đồng thôi, chẳng có tiền mà làm bạc, nói gì tới vàng. Nhưng đeo thì đeo cả đời.
- Cụ có nhớ ai đeo nhẫn thế này không ạ?
Cụ Tám không trả lời ngay. Cụ đứng dậy, đi vào buồng trong, tiếng gậy gõ xuống nền gạch từng tiếng chậm. Một lúc sau cụ trở ra với cuốn sổ tay cũ, bìa vải đã sờn, góc sổ quăn lại vì ẩm. Đây là cuốn sổ cụ ghi chép việc làng từ những năm còn làm dân quân, ghi ngày tháng, ghi tên người, ghi cả những việc không có trong sổ sách của xã. Mấy hôm trước, ở nhà cụ, cụ đã mở cuốn sổ này ra cho vợ chồng Thức xem một trang. Hôm nay cụ mở đúng trang ấy, đặt xuống cạnh tờ giấy của Đức.
Trang giấy đã ngả vàng, nét bút bi xanh run run của một người thanh niên ghi vội trong những ngày còn bom đạn. Giữa những dòng ghi về ngày trực, về người bị thương, về nhà nào bị sập mái, có một dòng cụ đã gạch chân từ lúc nào không nhớ.
Cụ đọc lại dòng ấy lần nữa, như cụ đã đọc không biết bao nhiêu lần trong ba ngày qua.
Ngày mười bốn tháng mười năm bảy mươi hai. Bom rơi đầu làng. Một cô hàng xén làng bên, họ Đào, gánh hàng đi qua, không thấy trở ra.
- Họ Đào. - Cụ nói, ngón tay đặt lên hai chữ ấy. - Tôi ghi được có thế thôi. Hôm ấy loạn quá. Người chết, người bị thương, người chạy loạn. Tôi chỉ kịp hỏi được người ta một câu là cô ấy họ gì, làng nào. Họ Đào, làng Xuân Đài. Tên đầy đủ thì không ai nói cho tôi kịp, mà tôi cũng không quay lại hỏi được nữa. Mấy ngày sau, nhà cô ấy có sang tìm, đứng ở sân đình khóc một buổi, rồi chiến tranh cuốn đi, mỗi nhà một việc, việc nào cũng là việc sống chết.
Đức cúi xuống nhìn trang sổ, rồi ngẩng lên.
- Họ Đào ở Xuân Đài thì nhiều nhà lắm, cụ ạ.
- Nhiều. Nhưng không phải không lần ra được. - Cụ Tám gấp cuốn sổ lại, hai tay cụ đặt lên bìa sổ một lúc. - Họ Đào ở Xuân Đài có mấy chi. Chi ở đầu làng, chi ở gần đình. Tôi nhớ một chi có người con gái mất tích dạo ấy, báo tử ghi mất tích trong loạn lạc, nhà lập mộ gió ở nghĩa trang làng bên. Người anh trai của cô ấy, nếu còn sống, năm nay cũng trạc tuổi tôi, kém tôi một hai tuổi gì đó.
Cụ nhắm mắt lại, như đang đi ngược một con đường rất dài trong trí nhớ. Những gương mặt năm bảy mươi hai lần lượt đi qua, mờ như người đứng trong sương. Rồi cụ mở mắt, nói chậm rãi từng tiếng.
- Nguyễn... không. Đào Văn Khôi. Đúng rồi, Đào Văn Khôi. Con trai cả của chi họ Đào gần đình Xuân Đài. Năm bảy mươi hai, hôm đoàn người làng bên sang sân đình An Phú tìm người, tôi gặp anh ta đúng một lần. Anh ta khi ấy là thanh niên, đứng ở sân đình, tay cầm cái nón, hỏi từng người dân quân một câu có thấy em gái anh ta không. Tôi là một trong những người anh ta hỏi. Tôi lắc đầu. Tôi không thấy. Mà thật ra lúc anh ta hỏi, tôi đã biết ở đầu đê có người bị vùi rồi, chỉ là chưa chắc có phải em gái anh ta không, và cũng không biết vùi ở chỗ nào quanh gốc tre. Tôi lắc đầu, anh ta đi sang hỏi người khác. Cái lắc đầu ấy, tôi nhớ đến tận bây giờ.
Đức ngồi yên nghe, không ghi chép, vì đây chưa phải lời khai nào cả. Đây là ký ức của một người già tám mươi hai tuổi đang tự lần lại một món nợ của chính mình.
- Cụ muốn cháu liên hệ sang Xuân Đài ạ? - Đức hỏi.
- Không phải cháu. - Cụ Tám lắc đầu. - Việc này để thôn lo đường chính thức, còn tôi, tôi phải tự sang. Nhưng không đi một mình, và không đi đường đột. Người ta mất em gái hơn năm chục năm, nay bỗng có người sang báo tin về một chiếc nhẫn, nói không khéo là người ta ngã bệnh ra đấy. Nhờ anh Bình liên hệ trước với trưởng thôn Xuân Đài, nói rõ là làng An Phú có việc về một hiện vật cũ, muốn mời gia đình họ Đào gần đình gặp mặt, có xã chứng kiến. Nói vừa đủ thế thôi. Nặng nhẹ thế nào, gặp mặt rồi tôi sẽ nói.
Đức gật đầu, gấp tờ giấy mô tả lại bỏ vào túi. Anh hứa chiều nay sẽ sang nói chuyện với trưởng thôn Bình, và xã sẽ cử người liên hệ Xuân Đài theo đường công văn lẫn đường thôn với thôn cho nhanh.
Đức ra về rồi, nhà cụ lại yên tĩnh như cũ. Cụ Tám ngồi một mình ở gian giữa rất lâu. Trên bàn, cuốn sổ tay cũ nằm cạnh tách trà đã nguội. Ngoài sân, mưa phùn lại bắt đầu rơi lất phất, thứ mưa quen thuộc của những ngày này, rơi không đủ ướt áo mà đủ làm lòng người se lại. Cụ nhìn ra khoảng sân mờ hơi nước, nghĩ về buổi chiều ở sân đình năm ấy. Một người anh trai cầm nón đi hỏi khắp lượt. Một người dân quân trẻ lắc đầu. Và ở đầu đê, dưới lớp đất vừa bị bom xới lên và gốc tre vừa bị phạt ngang, một người con gái hai mươi hai tuổi nằm lại. Không ai đào lên, không ai gọi tên. Trong khi cách đó bốn cây số, nhà của cô thắp đèn chờ cô gánh hàng về cho tới khuya.
Hơn năm chục năm. Cụ đã sống qua chừng ấy năm, cưới vợ, sinh con, chôn vợ, thấy cháu chắt lớn lên, thấy làng đổi bao nhiêu lần bộ mặt. Còn cô gái họ Đào ấy thì vẫn ở nguyên một chỗ, ở cái tuổi hai mươi hai, dưới gốc bụi tre mà ngày nào cụ cũng đi qua khi ra đê. Cụ đi qua mà không lần nào cụ dừng lại thắp nổi cho cô một nén hương cho đúng chỗ, vì cụ cũng không chắc chỗ nào là đúng. Nỗi day dứt ấy cụ mang theo không nói với ai, cho tới ba ngày trước, khi một đứa trẻ mười tuổi ngồi vào đúng chỗ ấy và được bế ra, mang theo một mẩu xương đeo nhẫn.
Chiều xuống dần. Có người trong nhà mang ra cho cụ bát cháo nóng, cụ ăn chậm rãi, rồi lại ngồi vào bàn, mở cuốn sổ tay ra ở trang cuối còn trống. Cụ cầm bút, nắn nót ghi thêm một dòng bằng nét chữ già run run của năm nay, dưới những dòng chữ trẻ của hơn nửa thế kỷ trước.
Ngày mười bảy tháng mười một năm hai mươi sáu. Thằng bé đã về nhà. Bắt đầu đi tìm tên cho cô hàng xén họ Đào.
Trước đó, vào lúc xế trưa, cụ có nhờ người cháu gọi điện sang nhà Thức hỏi thăm một câu cho yên lòng. Người ở đầu dây bên kia là Liên. Giọng cô đã bớt khàn sau một đêm được ngủ. Cô thưa rằng cháu Nam về nhà rồi, ăn được lưng bát cơm nhão. Tối qua cháu sốt nhẹ đúng như y sĩ dặn rồi hạ. Giờ cháu đang ngủ ở buồng trong, ngủ phải để đèn vì cháu nó chưa quen tối. Cụ nghe mà gật đầu một mình trong điện thoại. Đứa trẻ ấy về được tới giường nhà mình là một vòng đã khép. Vòng còn lại, vòng của người nằm dưới gốc tre, bây giờ mới bắt đầu mở ra. Người mở nó phải là những người già còn nhớ. Phải mở trước khi ký ức theo họ đi xuống đất hết, không còn ai lần được một dòng chữ lồng thành một cái tên nữa. Cụ dặn Liên cứ để cháu nghỉ, việc bên ngoài đã có người lớn lo, đừng cho cháu nghe người ta bàn tán nhiều. Liên vâng dạ, rồi cảm ơn cụ, tiếng cảm ơn nghẹn lại ở cuối câu.
Ghi xong, cụ thổi nhẹ lên trang giấy cho mực khô, gấp sổ lại. Cụ chống gậy đứng dậy, người hơi lảo đảo một nhịp rồi đứng vững. Cụ nhìn về phía cửa, nơi bóng chiều đang tối dần ở ngưỡng cửa. Cụ nói một mình, nói như nói với người thanh niên cầm nón ở sân đình năm xưa. Đó là người mà ngày mai hay ngày kia cụ sẽ gặp lại, khi cả hai đều đã ngoài tám mươi.
- Hơn năm chục năm rồi. Để tôi đi trả người ta một câu nói.