MA GIẤU TRONG BỤI TRE GAI - Chương 42: Ghép ký ức các cụ
Tối ngày hai mươi của tháng mười một, nhà cụ Tám sáng đèn từ sớm. Thức đến khi trời vừa tối hẳn, áo khoác còn đẫm hơi mưa, tay xách theo một túi trà và…
Nội dung chương
Tối ngày hai mươi của tháng mười một, nhà cụ Tám sáng đèn từ sớm. Thức đến khi trời vừa tối hẳn, áo khoác còn đẫm hơi mưa, tay xách theo một túi trà và ít bánh mà Liên gửi biếu cụ. Trong nhà, trưởng thôn Bình đã có mặt, áo mưa vắt ở hiên, trước mặt là cuốn sổ công tác của thôn bìa đã sờn. Bà Gái từ Xuân Đài sang An Phú từ buổi chiều cùng người cháu, ở lại nhà họ hàng trong làng, giờ cũng được mời tới ngồi ở chiếc ghế đầu bàn. Cụ Tám ngồi ở ghế giữa, cuốn sổ tay cũ của năm 1972 đặt ngay ngắn trước mặt, bên cạnh là một tấm bản đồ tay vẽ sơ đồ bờ đê mà Đức phác lại từ buổi làm việc ở xã.
Thức ngồi xuống, rót nước mời từng người. Anh biết buổi tối nay không phải buổi thăm hỏi. Đây là buổi cuối cùng để chốt một việc mà cả hai làng đã chờ hơn nửa thế kỷ: ngày mai đào ở đâu, đào thế nào, và đào với thái độ nào.
Cụ Tám mở sổ tay ra trước. Quyển sổ nhỏ, giấy đã vàng và giòn, nhiều trang nhòe mực vì ẩm. Ông lật tới một trang có dòng chữ viết vội bằng bút chì, nét chữ của một thanh niên dân quân hơn năm mươi năm trước.
- Đây. - Cụ Tám đặt ngón tay gầy lên dòng chữ. - Hôm bom rơi, tôi ghi đúng một câu: "Có người làng bên chết ở đầu đê, chôn vội quanh gốc tre, đất mới bom xới". Tôi ghi "quanh" vì lúc ấy khói bụi chưa tan, chúng tôi chỉ biết quây lại một khoảng mà lấp đất lên cho người ta khỏi nằm phơi ra. Không ai kịp đào sâu. Không ai biết tên cô ấy là gì.
Phòng khách im lặng. Ngoài hiên, mưa phùn gõ rất nhẹ lên tàu lá chuối sau nhà. Thức nhìn dòng chữ bút chì mờ ấy mà thấy cổ họng mình nghẹn lại. Con trai anh đã ngồi ba ngày trong bụi tre đó. Người phụ nữ nằm dưới gốc tre đó còn lâu hơn thế gấp nhiều lần.
Trưởng thôn Bình mở sổ công tác, nói phần việc mình được giao buổi chiều.
- Chiều nay cháu qua nhà cụ Dậu theo lời cụ dặn. - Anh nói. - Cụ Dậu yếu, nói một lúc lại lẫn sang chuyện khác, nhưng câu về năm bảy hai thì cụ nhắc lại hai lần giống hệt nhau. Cụ bảo: "Đào nông lắm, quanh đó mà tìm. Hôm ấy chôn vội, đất chỉ phủ vừa kín người". Cháu ghi nguyên văn vào đây rồi.
Bà Gái ngồi nghe, tay lần tràng hạt chậm rãi. Tới lượt mình, bà ngẩng lên, giọng còn rõ và mạch lạc lạ thường so với tuổi gần tám mươi.
- Tôi bổ sung một ý này, không phải tôi nhớ ra hôm nay, mà là lời người ta nói từ năm ấy. - Bà nói. - Hôm đoàn làng tôi sang tìm con Mùi, có một chị gánh hàng đi cùng đoàn với nó hôm bom rơi mà thoát được. Chị ấy kể, lúc bom nổ, mấy người gánh hàng chạy tản ra, riêng con Mùi ngã ở mé đất bên tay phải, tính từ ngoài đê đi vào. Chị ấy nói đi nói lại câu ấy ở sân đình làng này. Sau này chị ấy mất sớm, câu nói ấy chỉ còn tôi nhớ.
Cụ Tám gật đầu chậm rãi. Ông lấy bút, đánh dấu lên tấm sơ đồ của Đức ba điểm: một điểm từ sổ tay của ông, một điểm từ lời cụ Dậu, một điểm từ lời bà Gái truyền lại. Ba điểm không trùng khít từng li, nhưng cùng rơi vào một khoảng đất duy nhất: phía rễ tre chìa ra hướng đông của gốc bụi, nơi mặt đất hơi lún xuống thành một vệt dài mà người đi qua hằng ngày không ai để ý.
- Sáng hôm tìm thấy thằng Nam, tôi đã đứng ở chỗ đất lún ấy mà nhìn rất lâu. - Cụ Tám nói. - Đất lún là đất từng bị xới lên rồi lấp lại, bao nhiêu năm mưa xuống nó sụt hơn đất thường. Ba lớp chuyện, một của tôi, một của ông Dậu, một của người gánh hàng năm xưa qua miệng bà Gái, ghép lại thì chỉ còn một chỗ này thôi. Mai đào ở đây. Không đào lan man cả bụi, vừa mệt người, vừa động đất vô ích.
Thức cúi xuống nhìn vệt đánh dấu đỏ trên sơ đồ. Anh hỏi câu mà anh đã giữ trong lòng cả ngày:
- Đào sâu khoảng bao nhiêu thì tới, hả cụ?
- Chôn vội thời bom đạn thì không sâu được. - Cụ Tám đáp. - Tôi đoán chừng một mét tới một mét rưỡi. Nhưng đoán là đoán. Mai cứ đào chậm từng lớp. Xuống tới đâu hay tới đó. Có thể đất lún nhiều năm, vị trí lệch đi một gang tay cũng là thường.
Thức nghe ba lớp ký ức đặt cạnh nhau mà thấy rõ một điều anh chưa từng nghĩ tới trong những ngày đi tìm con. Ký ức của người già không đứng riêng lẻ được lâu; mỗi người giữ một mảnh, người nhớ câu ghi vội trong sổ, người nhớ câu nói của người đã mất, người nhớ mỗi một ý đào nông lắm. Chỉ khi ngồi lại cùng nhau, các mảnh ấy mới khớp thành một chỗ đất cụ thể. Suốt mấy chục năm, làng anh đã để các mảnh ấy nằm rời trong đầu từng cụ già, và người phụ nữ dưới gốc tre vì thế mà nằm chờ thêm mấy chục năm trong im lặng.
Rồi cụ Tám quay sang phần việc giao cho Thức, nói rõ từng khoản như giao việc cho người trong nhà. Đào tay hoàn toàn, không đưa máy móc tới, vì dưới đất là người, không phải công trình. Thanh niên làng chia làm ba ca, mỗi ca ít người, thay nhau xuống hố, người trên bờ sàng đất qua từng lớp, thấy vật gì lạ phải gọi Đức ghi lại ngay, không tự ý bới tiếp. Bạt lớn che mưa phải dựng từ sớm, chăng trên khung tre cao hơn hố đào, đề phòng trời đổ mưa bất chợt như mấy hôm nay. Ở đầu đê lập một ban thờ nhỏ tạm thời, có bát hương, đĩa hoa quả và chai nước sạch, để trước khi động thổ, hai gia đình cùng thắp hương xin phép người nằm dưới đất và tổ tiên hai họ.
- Còn thằng Nam? - Liên không có mặt ở buổi này, nhưng câu hỏi của vợ anh từ buổi chiều vẫn ở trong đầu Thức. Anh hỏi thay cho cả nhà. - Mai nhà cháu để nó ở nhà với chị nó, có được không cụ?
- Được, mà phải thế. - Cụ Tám nói dứt khoát. - Việc đào là việc của người lớn. Thằng bé mới khỏe lại, cho nó ở nhà. Tới hôm an táng thì cho nó ra mộ thắp hương, thế là trọn cả tình lẫn lý. Mai anh dặn chị nó trông em ở nhà, đóng cổng, đừng để nó chạy theo người làng ra đê.
Bà Gái nghe tới đó thì gật đầu, nói thêm một câu nhỏ:
- Con Mùi nó giữ thằng bé ba ngày không để nó xây xước. Mai người ta đưa nó lên, thằng bé không có mặt cũng là phải. Nó đã làm phần của nó rồi.
Câu nói ấy làm Thức cúi đầu xuống rất lâu. Trong những ngày qua, anh đã nghe nhiều người nói về người phụ nữ dưới gốc tre: người sợ, người thương, người kể như kể chuyện ma. Chỉ tới tối nay, ngồi trong căn nhà này, anh mới thấy mọi lời kể ghép lại thành một con người có tên, có anh trai, có bạn bè, có một khoảng đất nằm chờ được gọi đúng tên.
Trưởng thôn Bình chốt lại phần tổ chức. Sáng mai sáu giờ tập trung ở đầu đê. Xã cử Đức ghi biên bản hiện trường từ đầu tới cuối. Nhà họ Đào có mặt từ lúc lập ban thờ. Làng An Phú lo người đào, lo bạt, lo tiểu sành và quan tài nhỏ đã đặt sẵn ở nhà văn hóa thôn từ chiều nay theo đúng kích thước lệ làng. Mọi việc làm ban ngày, trước mắt mọi người, không làm tắt, không làm đêm.
- Còn một việc nữa. - Cụ Tám nói khi mọi người sắp đứng dậy. Ông gấp cuốn sổ tay lại, vuốt nhẹ bìa sổ như vuốt một vật đã theo mình cả đời. - Mai đào chậm thôi. Đào như đi tìm người nhà. Xẻng xuống nhẹ tay. Đất ở đó không chỉ là đất. Năm mươi tư năm người ta nằm một mình dưới ấy, mai là ngày người ta được nghe tiếng người ở trên đầu mình lần đầu tiên cho đàng hoàng.
Bà Gái chắp tay khẽ gật đầu. Trưởng thôn Bình đóng sổ công tác lại. Thức đứng dậy, đỡ cụ Tám một tay khi ông chống gậy đứng lên, rồi chào mọi người ra về trong mưa phùn. Đường làng tối và ướt, đèn đường vàng vọt hắt xuống mặt đường loang nước. Anh đi chậm, trong đầu sắp lại từng việc của ngày mai: gọi thanh niên ca đầu, kiểm tra bạt, nhớ mang theo đôi găng tay vải mới cho người sàng đất, và dặn Hạnh ở nhà với em.
Về tới nhà, Liên còn thức chờ ở bếp, nồi cháo cho Nam đã hâm lại lần thứ hai. Thức ngồi xuống, kể lại ngắn gọn buổi tối ở nhà cụ Tám: vị trí đã chốt dưới rễ tre phía đông, đào tay hoàn toàn, sáng mai sáu giờ bắt đầu. Liên nghe xong, gật đầu, rồi múc cháo ra bát cho chồng ăn lót dạ.
- Thế là mai biết rõ rồi. - Chị nói. - Khỏi phải đoán nữa.
Thức ăn hết bát cháo trong im lặng. Trên nhà, Nam đã ngủ say từ sớm, hơi thở đều. Anh đứng ở cửa buồng nhìn con một lúc, rồi quay ra sân rửa chân, chuẩn bị đi ngủ sớm. Đêm ấy, lần đầu tiên sau tám ngày, anh thấy lòng mình yên lại ở một việc rõ ràng: ngày mai, làng anh sẽ đào xuống lớp đất ở phía rễ tre hướng đông, chậm rãi và nhẹ tay, như đi tìm người nhà của chính mình.