MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 34: Hình nhân rơm mặc áo điều
Sáng ngày hai mươi ba tháng bảy, Nguyễn Thị Mai tới sân đình từ lúc trời còn chưa nắng gắt. Sổ gác ở giếng cổ sáng nay ghi thêm đêm gàu kêu thứ mười một.…
Nội dung chương
Sáng ngày hai mươi ba tháng bảy, Nguyễn Thị Mai tới sân đình từ lúc trời còn chưa nắng gắt. Sổ gác ở giếng cổ sáng nay ghi thêm đêm gàu kêu thứ mười một. Tiếng kêu vẫn đúng một giờ như mười đêm trước. Nhưng sáng nay, lần đầu tiên trong mùa hè này, người làng thức dậy với một danh sách việc rõ ràng để làm cho người dưới giếng, thay vì chỉ thức dậy trong sợ hãi.
Các bà trong làng đã có mặt ở sân đình đông đủ. Bà nào cũng mang theo một bó rơm nếp khô vàng óng, thứ rơm vẫn được giữ lại sau mùa gặt để dành cho việc làng. Cụ Hoàng Văn Kính dặn từ hôm trước rằng hình nhân phải bện bằng rơm nếp sạch, cao bằng một người thật, theo đúng lệ cầu siêu cũ của làng cho người chết không được làm tang lễ đầy đủ.
Mai trải chiếu ra giữa sân đình. Cô đã tới nhà bà Phạm Thị Mão từ sớm để nhận lại mảnh khăn tay của bà cô tổ. Bà Mão trao khăn cho cô bằng hai tay, dặn đi dặn lại rằng khăn phải buộc vào tay hình nhân, ở phía tay phải, như người ta vẫn đeo một vật nhớ nhau. Bà còn dặn thêm rằng khi buộc khăn, phải nói thầm tên của người nhận khăn một lần cho đúng.
Việc bện hình nhân bắt đầu bằng khung tre. Hai ông lão trong làng vót tre, dựng một khung người có đầu, có thân, có hai tay duỗi xuôi theo lệ cũ. Các bà chia rơm thành từng nắm đều nhau, bó chặt vào khung bằng dây lạt mềm. Tay nghề của người làng quê làm việc này nhanh và đều. Từng lớp rơm được ép sát, quấn tròn, cho tới khi khung tre biến mất hẳn dưới một hình người bằng rơm vàng.
Trong lúc các bà bó rơm, câu chuyện trong sân đình tự nhiên quay về những mùa gặt cũ. Mấy bà lớn tuổi kể lại lệ xưa của làng, rằng ngày trước nhà nào có người chết đuối vớt lên muộn, tang lễ không được đầy đủ, làng cũng bện một hình nhân rơm đặt bên quan tài cho đủ hình hài người mất. Lệ đó đã bỏ từ lâu, lớp trẻ trong làng chưa ai từng thấy. Sáng nay, lệ cũ được dựng lại giữa sân đình, không phải trong một đám tang, mà trong một buổi chuẩn bị cho người chết được trở về đúng nghĩa.
Cụ Kính đứng giám sát việc bện rơm với sự kỹ tính của người giữ lệ. Cụ dặn bó rơm ở phần vai phải ép chặt hơn, vì đêm đàn hình nhân sẽ được rước đi một quãng đường dài. Cụ dặn tay rơm không được bó chĩa ra ngoài, phải duỗi xuôi như tay người đang đứng yên. Cụ còn dặn không ai được vẽ mặt cho hình nhân. Lệ làng không vẽ mắt mũi lên hình nhân cầu siêu. Khuôn mặt của người chết thuộc về người chết, người sống không được tự ý thay cô ấy quyết định điều đó.
Mai đứng xem mà lòng bồi hồi lạ. Cô là viên chức ở phòng văn hóa thị xã, quen làm việc với hồ sơ và giấy tờ. Nhưng sáng nay cô đang đứng giữa sân đình làng mình, xem một hình người bằng rơm dần thành hình hài. Hình nhân cao bằng một cô gái thật. Đầu rơm tròn, chưa có mặt. Hai tay rơm duỗi xuôi hiền lành. Nó chưa phải là ai cả. Và chính vì chưa phải là ai, nó đang chờ một người đã mất tên suốt tám mươi mốt năm.
Giữa buổi sáng, thợ may của làng mang bộ áo điều mới tới. Bà thợ may đã ngoài sáu mươi, là người may áo dài cưới cho nhiều thế hệ con gái trong làng. Mấy hôm nay bà đóng cửa tiệm, chỉ may duy nhất bộ áo này. Chi phí vải lụa và công may do Trần Bá Sơn lo toàn bộ, theo đúng phần việc họ Trần đã nhận trong biên bản. Bà thợ may nói bà may bộ áo này cẩn thận hơn cả áo cưới cho con gái ruột của mình.
Bộ áo được may theo đúng dáng áo cưới Bắc Bộ xưa. Áo lụa điều màu đỏ sẫm, cổ đứng, khuy vải thắt tay, tà áo dài vừa phải như dáng áo mà bà Mão đã tả lại từ trí nhớ của mình. Bà Mão được dìu ra sân đình để xem áo. Bà sờ lên tà áo rất lâu, gật đầu chậm rãi. Bà nói dáng áo đúng như bộ áo năm xưa. Chỉ khác một điều, bộ áo năm xưa may cho một cuộc gả ép, còn bộ áo này may cho một cuộc tiễn đưa.
Các bà cùng nhau mặc áo điều cho hình nhân rơm. Việc mặc áo cho một hình người bằng rơm không dễ. Rơm cứng, tay rơm không co lại được. Mấy người phải phối hợp, người giữ vai, người luồn tay áo, người vuốt tà cho thẳng. Khi bộ áo đỏ sẫm phủ kín thân rơm vàng, cả sân đình bỗng lặng đi một lúc. Hình nhân đứng giữa sân đình trong nắng sáng, mặc áo cưới đỏ, đầu rơm cúi nhẹ vì sợi lạt buộc chưa chặt hẳn.
Mai lấy mảnh khăn tay thêu hoa cúc dại ra khỏi túi vải. Khăn đã ố vàng, mép khăn sờn, nhưng hoa cúc thêu tay vẫn còn rõ nét. Cô buộc khăn vào cổ tay phải của hình nhân bằng một nút buộc chậm và chắc. Khi thắt nút cuối cùng, cô nói thầm đúng một lần, theo lời bà Mão dặn.
- Bà cô tổ Nguyễn Thị Lụa, khăn của bà đây. Người làng còn giữ nó cho bà.
Gió sáng thổi qua sân đình làm mảnh khăn trên tay hình nhân khẽ lay động. Mấy bà đứng quanh đều im lặng. Có người đưa tay áo lên chấm mắt. Mai đứng lùi lại một bước và nhìn hình nhân từ đầu tới chân. Một hình người bằng rơm, mặc áo điều đỏ, tay buộc khăn tay của một cô gái chết năm mười tám tuổi. Nó vẫn chưa có hồn. Nhưng từ sáng nay, nó đã có một cái tên đang chờ được gọi về.
Ông Nguyễn Văn Hậu tới sân đình vào gần trưa. Ông đi một mình, không dẫn theo người họ Nguyễn nào khác. Ông đứng trước hình nhân rất lâu mà không nói gì. Người làng tự động dạt ra hai bên, để lại khoảng sân trống giữa ông và hình nhân mặc áo điều. Mai định bước tới đỡ lời cho cha, nhưng cụ Kính khẽ lắc đầu với cô từ xa. Việc này phải để ông Hậu tự làm.
Ông Hậu lấy trong túi áo ra một nén hương và chiếc bật lửa cũ. Ông châm hương, vái ba vái trước hình nhân chưa có hồn, rồi cắm nén hương vào chiếc bát cát đặt dưới chân chiếu. Khói hương bay lên mỏng và thẳng trong nắng trưa. Ông nói khẽ, vừa đủ cho những người đứng gần nghe thấy.
- Cô Lụa, họ Nguyễn đón cô về. Muộn tám mươi mốt năm, nhưng từ nay cô có tên trong nhà mình rồi.
Đó là nén hương đầu tiên họ Nguyễn thắp cho người con gái của họ sau hơn tám mươi năm. Mai đứng sau lưng cha mà nước mắt chảy xuống lúc nào không hay. Cô hiểu buổi sáng bện hình nhân này không chỉ là chuẩn bị một vật dụng cho đêm đàn. Đây là bước họ Nguyễn nhận lại người chết ở mức hành động, trước cả khi bài vị được khắc xong, trước cả khi thoa bạc được vớt lên khỏi đáy giếng.
Buổi chiều, hình nhân được đưa vào gian bên của đình, đặt đứng trên một tấm ván kê cao, có chiếu sạch trải dưới chân. Cụ Kính kiểm tra lại từng nút lạt, từng đường áo, và dặn người làng không ai được đùa cợt quanh hình nhân từ nay tới đêm đàn. Cụ nói hình nhân chưa có hồn thì vẫn là rơm và áo. Nhưng nó đã mang tên của một người chết oan, và người làng phải giữ sự trang trọng tối thiểu cho cái tên đó.
Mai ở lại đình tới cuối buổi chiều để ghi chép lại toàn bộ quá trình làm hình nhân vào hồ sơ của mình. Cô ghi rõ chiều cao của hình nhân, dáng áo điều, vị trí buộc khăn tay và nén hương của ông Hậu. Cô ghi cả việc chi phí may áo do họ Trần lo, và việc này đã được hai họ thống nhất trong biên bản hôm qua. Mọi chi tiết đều có người chứng kiến và có giấy tờ đi kèm.
Trước khi về, Mai còn ghé qua nhà bà Mão để báo lại việc buộc khăn đã xong. Bà Mão ngồi ở hiên nhà, nghe cô kể từng chi tiết mà gật đầu liên tục. Bà nói tám mươi mốt năm giữ mảnh khăn trong hòm gỗ, bà không nghĩ có ngày khăn lại được buộc lên tay một hình nhân mặc đúng bộ áo điều năm xưa. Bà dặn Mai đêm đàn phải đứng gần hình nhân, vì trong hình nhân khi ấy là bà cô tổ của chính cô. Mai nắm tay bà và hứa sẽ làm đúng như vậy.
Cô cũng ghé qua homestay của Sơn để nhận phần chi phí may áo còn lại mà anh chuyển cho bà thợ may. Sơn không nói nhiều, chỉ hỏi áo có vừa ý bà Mão không. Mai đáp áo đúng dáng tới mức bà phải sờ đi sờ lại mấy lần. Sơn gật đầu và quay vào trong, nhưng Mai thấy rõ vai anh nhẹ đi một chút. Phần việc đầu tiên của họ Trần trong danh sách chuẩn bị, tới chiều nay đã xong một cách trọn vẹn.
Khi Mai khóa cửa gian bên của đình, nắng chiều đã nhuộm đỏ cả sân gạch. Trong gian nhà tối dần, hình nhân rơm mặc áo điều đứng yên chờ đêm hai mươi lăm. Nó sẽ còn đứng như vậy qua hai đêm gàu kêu nữa trong sổ gác. Tới đêm đàn, nếu mọi việc thành, nó sẽ không còn là một hình rơm vô danh trong đình làng nữa. Nó sẽ là nơi một người con gái đi ra khỏi lòng giếng sau tám mươi mốt năm dài chờ đợi trong bóng tối và nước lạnh của làng mình.