MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 36: Sào móc của ông thợ rèn

Ngày hai mươi ba tháng bảy, Phạm Thu Hằng có mặt ở xưởng rèn của ông Lê Văn Sắt từ sáng sớm. Xưởng rèn nằm ở cuối ngõ giữa làng, mái tôn thấp, lò than đỏ…

Nội dung chương

Ngày hai mươi ba tháng bảy, Phạm Thu Hằng có mặt ở xưởng rèn của ông Lê Văn Sắt từ sáng sớm. Xưởng rèn nằm ở cuối ngõ giữa làng, mái tôn thấp, lò than đỏ rực từ lúc trời còn chưa sáng hẳn. Ông Sắt năm nay sáu mươi tuổi, là thợ rèn cuối cùng còn giữ nghề trong làng cổ Đường Lâm. Ông đã rèn không biết bao nhiêu liềm, cuốc và lưỡi cày cho người làng. Nhưng sáng nay, thứ ông rèn không nằm trong số đó.

Trên chiếc đe trước mặt ông là một bản vẽ tay của cụ Hoàng Văn Kính. Cụ vẽ một chiếc sào dài có đầu móc cong, thân sào chia thành nhiều đoạn nối nhau bằng khớp ren. Đêm qua cụ đã mang bản vẽ này tới tận xưởng, ngồi nói chuyện với ông Sắt tới khuya. Việc của chiếc sào này chỉ có một. Nó phải xuống được tới đáy giếng sâu mười lăm mét, luồn đầu móc vào một kẽ đá ong hẹp, và kéo lên một chiếc thoa bạc nhỏ đã kẹt ở đó suốt tám mươi mốt năm.

Ông Sắt rèn đầu móc trước. Ông chọn loại sắt tốt nhất trong kho, nung đỏ rồi uốn cong đầu sắt thành một chiếc móc nhỏ mà chắc. Móc không được quá to, vì kẽ đá dưới đáy giếng rất hẹp. Móc cũng không được quá mềm, vì khi chạm vào vật kẹt, nó phải giữ được vật đó trong suốt quãng đường mười lăm mét kéo lên. Ông rèn đi rèn lại đầu móc ba lần mới gật đầu ưng ý.

Thân sào được làm thành bốn đoạn sắt dài, nối nhau bằng khớp ren vặn chặt. Làm thành đoạn là để dễ mang vác và dễ điều chỉnh độ dài ngay tại miệng giếng. Khi nối đủ bốn đoạn, chiếc sào dài hơn mười lăm mét, đủ để đầu móc chạm đáy mà người giữ sào vẫn còn một đoạn thân chắc chắn trong tay trên miệng giếng. Ông Sắt vặn thử từng khớp ren, lắc mạnh để kiểm tra độ chắc, rồi lại tháo ra rèn lại một khớp hơi lỏng.

Tiếng búa của ông Sắt vang lên đều đặn trong xưởng suốt buổi sáng. Mỗi nhát búa rơi xuống là một lần ông dừng lại ngắm đầu sắt trên đe, xoay nó qua nhiều phía dưới ánh sáng từ cửa xưởng. Ông nói với Hằng rằng rèn một chiếc móc vớt vật dưới đáy giếng khác hẳn rèn liềm cắt lúa. Liềm sai một ly còn mài lại được. Chiếc móc này sai một ly, cái giá phải trả nằm ở một đêm đàn không có lần thứ hai. Vì vậy ông làm chậm hơn mọi món đồ trong đời thợ của mình.

Mấy người làng đi ngang xưởng cũng dừng lại ghé mắt vào xem. Tin làng đang rèn một chiếc sào để vớt vật dưới đáy giếng cổ đã lan khắp các ngõ từ chiều qua. Không ai hỏi nhiều. Người làng chỉ đứng xem một lúc rồi lặng lẽ đi tiếp, như cách họ vẫn đi ngang giếng cổ trong mười một ngày qua. Có bà còn đặt xuống thềm xưởng một ấm nước chè xanh cho thợ rèn uống lấy sức, không nói thêm lời nào.

Hằng đứng trong xưởng ghi lại toàn bộ quá trình làm sào vào sổ tay. Cô ghi chất liệu, số đoạn sào, cách nối khớp và hình dáng đầu móc. Cụ Kính đã dặn cô từ trước rằng mọi vật chuẩn bị cho đêm đàn đều phải có ghi chép trần thế đi kèm. Lệ làng lo phần của người chết. Ghi chép lo phần của người sống. Đêm đàn có xảy ra chuyện gì, người làng nhìn vào sổ là biết từng thứ đã được chuẩn bị ra sao.

Gần trưa, chiếc sào hoàn thành. Ông Sắt dựng nó dọc theo bức tường xưởng. Thân sào cao vượt qua mái tôn, đầu móc cong sáng loáng trong nắng. Ông nhìn thành quả của mình mà nói một câu khiến Hằng nhớ mãi.

- Cả đời tôi rèn đồ cho người sống làm ăn. Đây là lần đầu tiên tôi rèn một thứ để đưa người chết về nhà.

Buổi chiều, đoàn người mang sào ra giếng cổ để thử vào ban ngày. Cụ Kính có mặt cùng cán bộ Nguyễn Văn Dũng, ông Sắt và mấy thanh niên trong tổ gác. Hằng giữ sổ, ghi giờ bắt đầu thử sào là ba giờ chiều, lúc giếng cổ nằm yên dưới nắng và mặt nước đỏ đục không có động tĩnh gì. Cụ nói rõ cho cả đoàn nghe trước khi hạ sào. Buổi thử này chỉ kiểm tra độ dài và độ bám của móc bằng đá thử. Vật thật dưới đáy không ai được động vào trong buổi chiều nay. Việc vớt thoa chỉ làm đúng một lần, trong đêm đàn, khi đàn đã mở và mọi điều kiện đã đủ.

Ông Sắt đứng ngay miệng giếng, hai tay giữ thân sào, từ từ thả từng đoạn xuống lòng giếng. Mấy thanh niên nối thêm từng đoạn sào theo hiệu tay của ông. Sợi dây đánh dấu độ sâu buộc kèm theo thân sào chạy dần xuống. Mười mét. Mười hai mét. Mười lăm mét. Đầu móc chạm đáy, nghe một tiếng cộc rất khẽ vọng lên từ lòng giếng sâu.

Ông Sắt điều khiển đầu móc quét nhẹ dưới đáy theo hướng cụ Kính chỉ, dựa vào vị trí kẽ đá mà sổ đền đã ghi lại từ đời trước. Lần quét thứ hai, đầu móc bám được vào một vật cứng. Ông ra hiệu cho thanh niên giữ phụ thân sào, rồi kéo lên chậm và đều tay. Cả đoàn nín thở nhìn đoạn sào cuối cùng nhô lên khỏi miệng giếng. Treo trên đầu móc là một viên đá ong nhỏ, ướt sũng nước đỏ, được móc giữ chắc trong lòng cong của sắt.

Cụ Kính gật đầu, nhưng cụ không cười. Cụ nói buổi thử chiều nay cho thấy hai điều. Điều tốt là sào đủ dài, móc đủ bám, người giữ sào đủ tay nghề. Điều xấu là viên đá này nằm lỏng ở đáy, còn chiếc thoa bạc nằm kẹt trong kẽ đá hẹp, bị đá chèn từ một phía. Ban đêm, trong ánh đèn hạn chế và sức ép của giờ giấc, đầu móc hoàn toàn có thể trượt khỏi chiếc thoa. Trượt một lần thì còn cơ hội làm lại. Trượt nhiều lần, chiếc thoa có thể lún sâu hơn vào kẽ đá hoặc rơi sang một kẽ khác, và đêm đàn sẽ mất đi điều kiện quan trọng nhất của nó.

Vì vậy cụ phân công ngay tại miệng giếng cho phần việc của chiếc sào trong đêm đàn. Ông Sắt là người giữ sào chính, vì tay nghề và vì chính ông đã rèn ra nó. Một thanh niên khỏe nhất trong tổ gác giữ phụ thân sào, chỉ làm theo hiệu tay của ông Sắt, không tự ý kéo. Đèn soi trong đêm đàn phải đặt từ trên cao chiếu xiên xuống, không ai được rọi đèn thẳng xuống mặt nước. Và phải có một người chuyên đọc giờ thành tiếng, để cả đàn biết mình đang ở đâu so với mốc một giờ sáng. Hằng nhận phần đọc giờ và ghi sổ trong đêm đàn, đứng ở vị trí đã được cụ chọn sẵn, ngoài tầm cúi nhìn xuống mặt nước.

Cụ Kính còn cho đoàn tập lại một lượt động tác ngay tại miệng giếng khi sào đã rút lên. Ông Sắt đứng vào đúng vị trí sẽ đứng trong đêm đàn, hai chân bám đất theo thế đã quen tay. Người giữ phụ đứng lệch sau vai ông nửa bước. Người cầm đèn đứng thử trên chiếc ghế cao, chỉnh góc chiếu sao cho ánh sáng xiên qua miệng giếng mà không rọi thẳng xuống mặt nước. Cụ đi một vòng quanh miệng giếng, dừng lại ở từng vị trí, gật đầu hoặc ra hiệu chỉnh lại từng chút một. Một buổi tập ban ngày không làm đêm đàn bớt nguy hiểm, nhưng nó làm mỗi người biết rõ mình phải đứng ở đâu và không được làm gì.

Cụ cũng nói trước phương án nếu đầu móc trượt trong đêm đàn. Nếu trượt, ông Sắt cứ bình tĩnh quét lại từ đầu theo đúng vị trí kẽ đá trong sổ đền. Không ai được hoảng, không ai được thúc giục ông bằng lời nói lớn. Cả đàn phải giữ yên lặng tuyệt đối quanh miệng giếng trong lúc sào làm việc. Cụ bảo tay người giữ sào nghe đáy giếng bằng cảm giác truyền qua mười lăm mét sắt. Một tiếng động thừa cũng làm cái nghe đó lệch đi.

Dũng nghe phân công xong thì ghi hết vào biên bản chuẩn bị của xã. Anh nói xã sẽ chuẩn bị thêm một bộ đèn cao áp đặt trên giá cao bên ngoài dây chăng, đúng như cách cụ yêu cầu. Anh cũng cho người kiểm tra lại toàn bộ dây chăng quanh giếng trong buổi chiều, vì đêm đàn sẽ có đông người làng đứng xem từ xa.

Khi đoàn thu dọn sào móc mang về xưởng rèn để ông Sắt kiểm tra lại lần cuối, nắng đã ngả xuống sau rặng tre đầu làng. Hằng đi sau cùng, ôm cuốn sổ tay đã thêm mấy trang ghi chép về chiếc sào. Cô dừng lại bên điểm trực một lát và nhìn trang sổ gác đang treo ở đó. Trang sổ ghi rõ đêm gàu kêu thứ mười một của rạng sáng nay, đều đặn như mọi đêm trước, không thiếu một phút nào so với mốc một giờ.

Đi ngang qua homestay của Sơn, cô thấy anh đang tự tay quét lại sân và sắp xếp lại bàn ghế, như chuẩn bị cho một đợt khách quan trọng sắp tới, dù ai cũng biết đợt khách đó chưa hẹn ngày quay lại với làng cổ này.

Cô nghĩ tới chiếc sào vừa thử xong ban chiều. Ban ngày, nó kéo lên được một viên đá vô danh chỉ sau hai lần quét đáy. Nhưng đêm hai mươi lăm, thứ nó phải kéo lên là điều kiện sống còn của cả đàn dẫn vong, từ một kẽ đá hẹp dưới đáy sâu mười lăm mét, trong một đêm chỉ có một cơ hội duy nhất. Hằng ghi thêm vào cuối trang sổ của mình một dòng ngắn. Sào đã sẵn sàng. Người giữ sào đã sẵn sàng. Phần còn lại thuộc về đêm đàn, và thuộc về cái kẽ đá hẹp dưới đáy sâu mà không một ai trong làng có thể nhìn thấy được bằng mắt thường của mình.

Chương khác

Xem thêm