MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 41: Chiều cuối, nước giếng sẫm lại

Chiều ngày hai mươi lăm tháng bảy, Phạm Thu Hằng ra giếng cổ đầu làng từ khi nắng còn đứng trên mái đình. Cô mang theo cuốn sổ gác của xã, cuốn sổ tay…

Nội dung chương

Chiều ngày hai mươi lăm tháng bảy, Phạm Thu Hằng ra giếng cổ đầu làng từ khi nắng còn đứng trên mái đình. Cô mang theo cuốn sổ gác của xã, cuốn sổ tay ghi chép riêng và một cây bút mới. Chiều nay là buổi chiều cuối cùng trước đêm đàn dẫn vong. Mọi việc cô ghi vào sổ từ giờ này trở đi đều là việc của một đêm không có lần làm lại.

Cô chưa tới miệng giếng đã ngửi thấy mùi tanh. Mùi đó nặng hơn tất cả các ngày trước cộng lại. Người đi ngang đầu ngõ, cách miệng giếng còn cả một đoạn đường đá ong, cũng phải đưa tay lên che mũi. Một bà bán hàng rong gánh hàng qua giếng bước nhanh hẳn, không dám đi chậm như mọi ngày. Mùi tanh bốc lên từ lòng giếng theo hơi nóng của buổi chiều hè, đặc và nhờn, bám vào cổ họng người đứng gần.

Hằng đứng ngoài vòng dây chăng, nhìn xuống mặt nước từ khoảng cách an toàn mà cụ Hoàng Văn Kính đã vạch sẵn từ những ngày đầu. Ban ngày hồn không hiện, nhưng không ai trong làng còn dám coi mặt nước ban ngày là mặt nước bình thường nữa. Nước giếng chiều nay sẫm lại một cách rõ rệt. Những ngày trước, mặt nước đỏ đục như nước vo gạo pha đất. Chiều nay, màu đỏ đã ngả sang nâu sẫm, mặt nước đặc quánh và lặng như một tấm gương bị phủ bụi lâu ngày. Cô múc thử một gàu nước bằng sào dài từ ngoài vòng dây, theo đúng cách đoàn của xã vẫn làm vào ban ngày. Nước trong gàu sẫm tới mức không nhìn thấy đáy gàu. Cô ghi vào sổ một dòng ngắn. Trạng thái giếng trước đêm đàn ở mức nặng nhất trong suốt mười bốn ngày qua.

Từ đầu giờ chiều, cả làng đã kéo ra quanh giếng để dọn dẹp và dựng đàn. Việc nào cũng được làm theo lời cụ Kính dặn từ hôm trước, không ai tự ý thêm bớt. Sân đất quanh miệng giếng được quét sạch từng viên đá vụn. Lá đa rụng được hốt hết vào sọt. Hai vòng dây chăng cũ được tháo ra, thay bằng một vòng dây mới căng chắc ở khoảng cách xa hơn, để đêm nay dân làng đứng xem cũng không ai lọt được vào gần miệng giếng. Mấy cây đèn được buộc lên cột tre cao và lên cành đa, chĩa ánh sáng từ trên cao xuống khu vực đàn. Cách soi đèn này làng đã tập từ ngày thử sào móc. Đèn ở trên cao thì ánh sáng rọi được xuống sân mà không ai phải cầm đèn cúi xuống miệng giếng.

Bàn đàn được kê trên nền đất đã dọn phẳng, đối diện miệng giếng, cách thành giếng một khoảng vừa đủ cho người làm lễ đi lại. Cụ Kính tự tay chọn hướng đặt bàn, đo lại bằng mắt già của mình hai lần rồi mới cho thanh niên hạ chân bàn xuống. Trên bàn, các bà trong làng trải tấm khăn điều mới, đặt bát hương, đĩa hoa, chén nước và khay lễ theo thứ tự cụ đọc. Không ai nói to. Người làm việc gì xong thì lùi ra ngoài vòng dây, nhường chỗ cho người tiếp theo. Cả một khoảng sân đầu làng đông người mà yên tĩnh lạ thường, chỉ có tiếng chổi quét đất và tiếng chân người đi nhẹ trên đá ong.

Đến giữa buổi chiều, hình nhân rơm được rước từ đình làng ra giếng. Bốn người làng khiêng hình nhân trên một tấm ván rộng, đi chậm qua ngõ đá ong. Hình nhân cao bằng người thật, bện bằng rơm nếp vàng, mặc bộ áo lụa điều mới may đỏ thắm, cổ tay phải buộc mảnh khăn tay thêu hoa cúc dại của Nguyễn Thị Lụa. Nguyễn Thị Mai đi ngay bên cạnh tấm ván, một tay giữ nhẹ vào vai hình nhân như giữ một người thật đang được dìu đi. Tới sân giếng, hình nhân được đặt lên tấm chiếu mới trải bên miệng giếng, ở phía tay phải của bàn đàn, đúng vị trí cụ Kính đã đánh dấu từ buổi sáng. Ông Nguyễn Văn Hậu, trưởng họ Nguyễn, đứng nhìn hình nhân mặc áo điều một lúc lâu rồi tự tay thắp một nén hương, cắm vào bát hương nhỏ đặt trước chiếu.

Bài vị được đưa ra sau đó. Mai bưng bài vị bằng cả hai tay, đi từ đền Mông Phụ sang trong sự im lặng của những người đứng hai bên ngõ. Bài vị bằng gỗ, khắc tên đầy đủ của người chết theo mẫu chữ đã chốt ở đền hôm trước. Nguyễn Thị Lụa. Sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy. Mất ngày mười tám tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Hằng đọc lại từng chữ trên bài vị một lần nữa, đối chiếu với biên bản ba nguồn trong hồ sơ của mình, rồi gật đầu. Mai đặt bài vị lên bàn đàn, ở vị trí trang trọng nhất, phía sau bát hương. Từ giờ phút này, người con gái bị xé tên khỏi gia phả tám mươi mốt năm trước đã có tên tuổi đàng hoàng trên một bàn đàn của làng mình, trước mặt cả hai họ.

Xong phần đặt đàn, Hằng mở cuốn sổ gác của xã ra kiểm lại lần cuối. Đây là việc cụ Kính giao riêng cho cô, và cô làm nó chậm rãi như một người kiểm tiền trước khi khóa quỹ. Đêm thứ nhất, rạng sáng ngày mười ba tháng bảy. Đêm thứ hai, rạng sáng ngày mười bốn. Cô đọc thầm từng dòng ghi giờ, từng chữ ký của tổ trực, đi hết mười ba đêm liên tiếp cho tới đêm thứ mười ba, rạng sáng ngày hai mươi lăm tháng bảy, là đêm qua. Mười ba đêm gàu sắt tự kêu đúng một giờ sáng. Không thiếu đêm nào. Không thừa đêm nào. Lệ cũ của làng dặn phải ghi đủ số đêm hiện tượng thì mới được bàn tới chuyện lập đàn, và chiều nay, con số trong sổ đã đủ.

Ở cuối trang sổ, Hằng kẻ một dòng mới. Cô ghi ngày tháng của đêm nay, ghi hai chữ đêm đàn, rồi để trống phần kết quả. Dòng trống đó sẽ được điền vào sau khi trời sáng, bằng kết quả thật của đêm nay, dù kết quả đó là gì. Cô nói với cán bộ Nguyễn Văn Dũng đang đứng cạnh rằng sổ gác của làng khép lại hay mở sang một vòng mới đều nằm ở dòng trống này. Anh Dũng gật đầu, không nói thêm lời nào. Anh cho người kiểm lại lần cuối các chốt canh ở đầu ngõ và dặn các tổ trực đêm nay chỉ làm đúng phần việc đã phân công, không ai được tự ý tới gần giếng ngoài danh sách của đàn.

Trước khi trời tối hẳn, cụ Kính gọi Hằng lại bên bàn đàn. Cụ lấy từ trong túi áo ra một túi vải nhỏ, buộc miệng bằng sợi dây gai, trao vào tay cô. Trong túi là nắm muối hạt trộn tro bùa Chu Tước cuối cùng mà cụ đã tự tay chuẩn bị cho đêm nay. Cụ dặn cô giữ túi này bên mình suốt đêm đàn, ở chỗ tay với tới được ngay. Gói dự phòng ngày trước cô đã dùng ở đêm Thắng bị kéo lần thứ hai. Túi này là phần cuối cùng cụ chuẩn bị cho đàn. Nếu đêm nay có người bên miệng giếng đờ mắt đi, cô cứ ném thẳng cả nắm xuống mặt nước như lần trước, đừng chần chừ một nhịp nào.

- Cô giáo giữ cái này như giữ một cái phanh. Đêm nay ai trượt thì cô phanh lại. Còn đường đi của người dưới giếng, để tôi lo.

Hằng buộc lại miệng túi cho chắc, cất vào túi áo có khóa kéo của mình. Cô hiểu rõ phần việc của mình trong đêm nay. Ghi giờ. Giữ nắm muối tro cuối. Đứng đúng vị trí đã phân công, ngay sau lưng người giữ đầu dây. Cô không phải người làm lễ. Cô là người giữ cho đêm lễ không có ai phải trả giá bằng thân mình.

Ông Lê Văn Sắt, thợ rèn của làng, mang chiếc sào móc tới sân giếng khi nắng đã ngả vàng. Sào được đặt nằm dọc trên hai chiếc ghế dài bên ngoài vòng dây, đầu móc cong quay vào phía trong, đúng tầm tay của tổ giữ sào. Ông Sắt lau lại từng khớp nối của sào bằng khăn khô, thử lại độ chắc của đầu móc bằng hai bàn tay chai sần của mình. Bộ kim bạc xâu chỉ ngũ sắc vẫn còn gói nguyên trong tấm khăn điều trên bàn thờ đền Mông Phụ. Theo lệ cụ Kính dặn, bộ dây đó chỉ được mang ra giếng khi đàn đã mở và thoa bạc đã lên khỏi đáy. Chưa tới giờ của nó thì nó chưa rời đền.

Lê Văn Thắng tới sân giếng vào lúc cuối chiều. Anh đi cùng Vũ Văn Bình và Đỗ Văn Hòa. Cả ba đều mặc áo dài tay, đi giày chắc chân, không mang theo một giọt rượu nào trong người. Thắng đứng ở vị trí giữ đầu dây đã được đánh dấu trên thành giếng từ ngày thử dây, nhìn xuống vệt vạch phấn trắng và miếng vải điều lót trên mép đá ong. Hằng đi cùng anh kiểm lại đoạn mép đá một lần nữa. Miếng vải điều chỉ lót được một đoạn mép đá sắc nhất ở phía tay phải. Đoạn mép đá phía tay trái, nơi sợi chỉ có thể cọ vào nếu góc giữ dây bị lệch, vẫn còn trống. Cụ Kính xem xét rồi nói đoạn đó đêm nay tổ giữ dây phải tự tránh, vì lót thêm vải lúc này sẽ làm thay đổi góc thả dây đã thử. Hằng ghi cả chi tiết này vào sổ đàn. Một đoạn mép đá chưa được lót vải. Cô khoanh tròn dòng chữ đó, như cô đã từng khoanh tròn chi tiết chiếc cài tóc ánh bạc trong sổ tay của mình mười hai ngày trước.

Bà Phạm Thị Mão được cháu dìu ra sân giếng từ sớm. Bà ngồi trên chiếc ghế thấp ở vòng ngoài cùng, đúng chỗ nhìn thẳng được tới bàn đàn mà không phải tới gần miệng giếng. Trên tay bà là một chiếc quạt giấy cũ. Bà nói bà đã chờ đêm nay tám mươi mốt năm, từ khi bà chín tuổi. Đêm nay bà ngồi đây, không phải để xem chuyện lạ, mà để đưa tiễn người bạn thuở nhỏ của mình đi cho đàng hoàng. Mai ngồi xuống cạnh bà một lúc, nắm lấy bàn tay gầy của bà, rồi mới quay lại bàn đàn làm nốt phần việc của họ Nguyễn.

Nắng tắt trên mái ngói làng cổ khi mọi việc chuẩn bị hoàn tất. Đàn đã dựng xong. Hình nhân đã nằm đúng chỗ. Bài vị đã đặt trang trọng. Sào móc đã sẵn sàng. Nắm muối tro cuối đã ở trong túi áo của người giữ sổ. Mặt nước trong lòng giếng sẫm lại tới mức cuối cùng của nó, như một con mắt đã khép lại chờ một giờ nhất định trong đêm. Hằng đóng cuốn sổ gác, nhìn đồng hồ. Còn hơn bốn giờ nữa mới tới giờ mở đàn. Cô viết vào cuối trang ghi chép của buổi chiều một dòng duy nhất. Mọi thứ của người sống đã sẵn sàng. Phần còn lại thuộc về đêm nay.

Chương khác

Xem thêm