MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 42: Lập đàn bên miệng giếng

Đúng hai mươi hai giờ đêm hai mươi lăm tháng bảy, cụ Hoàng Văn Kính thắp nén hương đầu tiên trên bàn đàn bên miệng giếng cổ. Cụ đã tám mươi bốn tuổi. Tay…

Nội dung chương

Đúng hai mươi hai giờ đêm hai mươi lăm tháng bảy, cụ Hoàng Văn Kính thắp nén hương đầu tiên trên bàn đàn bên miệng giếng cổ. Cụ đã tám mươi bốn tuổi. Tay cụ run nhẹ khi đưa que hương qua ngọn đèn dầu, nhưng khi nén hương được cắm vào bát hương trên đàn, tay cụ vững lại hoàn toàn. Khói hương bay thẳng lên trong đêm hè không gió, rồi mới tản ra dưới ánh đèn buộc trên cành đa.

Cả làng có mặt ở sân giếng đêm nay, nhưng không ai đứng lộn xộn. Dân làng đứng thành một vòng lớn ở ngoài dây chăng, theo đúng các vị trí cán bộ Nguyễn Văn Dũng đã chia từ buổi chiều. Trẻ con và người già ngồi ở hàng ngoài cùng, gần phía đình làng. Các tổ trực của xã đứng ở đầu ngõ và cuối ngõ. Ánh đèn soi từ trên cao xuống, sáng rõ khu vực bàn đàn và miệng giếng, trong khi vòng người đứng xem chìm trong bóng tối yên lặng. Không một ai mang đèn pin cầm tay tới gần miệng giếng. Lệ cấm của mười bốn ngày qua đêm nay được giữ nghiêm ngặt hơn mọi đêm trước, vì đêm nay người làng tới gần giếng là những người làm đàn, không phải người đi xem.

Trước khi vào phần lễ chính, cụ Kính đi một vòng chậm quanh bàn đàn để kiểm lại từng thứ bằng chính mắt mình. Bát hương đặt ngay ngắn. Đĩa hoa tươi. Chén nước sạch. Khay khăn điều gấp gọn chờ đón vật từ đáy giếng lên. Chiếc chiếu bên miệng giếng trải phẳng, hình nhân rơm mặc áo điều nằm yên, cổ tay phải buộc mảnh khăn tay thêu hoa cúc dại. Bài vị đứng trang trọng sau bát hương. Cụ đưa tay sờ nhẹ lên mép bàn, gật đầu. Mọi thứ người sống chuẩn bị cho đêm nay đều đã đúng chỗ của nó. Cụ cũng ngẩng lên nhìn các ngọn đèn buộc trên cao một lần nữa. Ánh sáng đổ xuống thành một vùng sáng gọn quanh đàn và miệng giếng. Ngoài vùng sáng đó, làng chìm trong tối và trong im lặng.

Bà Phạm Thị Mão ngồi ở hàng đầu của vòng người xem, trên chiếc ghế thấp mà con cháu đã kê sẵn từ buổi chiều. Bà mặc áo dài tay sẫm màu, hai tay đặt trên đầu gối, mắt không rời bàn đàn. Người làng đi qua đều cúi đầu chào bà rất khẽ. Ai cũng hiểu đêm nay bà ngồi đây với tư cách gì. Bà là người bạn cuối cùng còn sống của cô gái dưới giếng. Bà cũng là người đã giữ mảnh khăn tay đó suốt tám mươi mốt năm, chờ một đêm như đêm nay để trao nó đi cho đúng việc.

Cụ Kính đứng trước bàn đàn, quay mặt về phía miệng giếng, và bắt đầu phần mở đàn bằng việc đọc tên tuổi của người dưới giếng. Cụ đọc chậm, rõ từng chữ, đủ lớn cho cả vòng người ngoài cùng nghe thấy. Nguyễn Thị Lụa. Sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, ở làng cổ Đường Lâm này. Mất đêm mười tám tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, khi mới mười tám tuổi. Con gái của ông Nguyễn Văn Thóc, người đã chết đói vào tháng ba cùng năm đó. Cụ đọc tới đây thì dừng lại một nhịp, rồi mới đọc tiếp phần án oan.

Cụ nói rõ trước đàn và trước cả làng. Cô Lụa không tự chọn cuộc gả đó. Họ Trần năm xưa lấy tờ giấy nợ vay thóc của người cha đã chết làm cớ, ép cô về làm vợ địa chủ Trần Bá Hựu để trừ nợ. Hựu khi đó đã sáu mươi bốn tuổi, đã có vợ cả, và nổi tiếng tàn bạo với người ở trong nhà. Ngày gả đã ấn định vào hai mươi tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Hai ngày trước ngày gả, cô mặc bộ áo lụa điều may cho ngày cưới, cài chiếc thoa bạc của mẹ để lại, ra giếng này và gieo mình xuống. Người làng vớt được thi thể cô lên, làm tang lễ qua loa giữa năm đói. Chiếc thoa bạc tuột khỏi tóc cô, ở lại dưới đáy giếng sâu mười lăm mét suốt tám mươi mốt năm. Hồn cô vì thế không đi đâu được. Cô ở lại trong lòng giếng này, hiện lên mặt nước mỗi đêm, cho tới mười ba đêm vừa qua, khi chiếc gàu sắt tự kêu đúng một giờ sáng và gọi những người cúi nhìn xuống theo mình.

Cụ Kính nói hết những lời đó mà không thêm một lời nguyền rủa nào về phía người đã khuất ở cả hai họ. Cụ nói án oan phải được đọc đúng như nó đã xảy ra. Không bớt một chi tiết vì thể diện họ nào. Không thêm một chi tiết cho câu chuyện nặng hơn. Đó là điều kiện bà Phạm Thị Mão đã đặt ra khi bà đồng ý kể lại chuyện cũ, và đêm nay, trước đàn, cụ làm đúng điều kiện đó thay cho cả làng.

Đọc xong án oan, cụ mời người nhà của cô Lụa đứng ra nhận người. Ông Nguyễn Văn Hậu, trưởng họ Nguyễn, bước từ vòng ngoài vào khu vực đàn. Ông đi chậm, tay cầm một nén hương đã thắp. Tới trước bài vị của cô Lụa trên đàn, ông cắm nén hương vào bát hương, rồi chắp tay nói lớn cho cả làng nghe. Ông nói họ Nguyễn hôm nay nhận lại người con gái của họ. Cô là người nhà của họ, là đời thứ sáu trong gia phả, và việc tên cô từng bị xé khỏi cuốn sách của họ là lỗi của người đi trước trong họ, mà đời ông hôm nay đứng ra sửa. Ông nói xong thì lùi lại một bước, cúi đầu trước bài vị rất lâu. Nguyễn Thị Mai đứng sau lưng cha mình, nước mắt chảy mà không dám đưa tay lên lau, vì hai tay cô đang bưng khay khăn điều sẽ dùng để đón chiếc thoa bạc lên khỏi giếng.

Sau họ Nguyễn là phần việc của họ Trần. Trần Bá Sơn bước vào khu vực đàn từ phía tay trái, đúng vị trí đã phân công. Anh mặc áo sơ mi trắng, tay cầm một tờ giấy gấp tư mà anh đã viết lại lần cuối vào buổi chiều ở chùa làng. Anh đứng trước bàn đàn, trước bài vị của cô Lụa, trước mặt họ Nguyễn và cả làng, và đọc lời xin lỗi của họ Trần. Đây là lần duy nhất lời xin lỗi này được đọc trước đàn, và anh đọc nó một lần trọn vẹn, không đọc lại, không giải thích thêm sau khi đọc xong.

Anh nói mình là Trần Bá Sơn, chắt của Trần Bá Hựu. Anh nói đời trước của nhà anh đã lấy món nợ vay thóc của một người cha chết đói làm cớ. Từ món nợ đó, họ ép con gái người ta vào một cuộc gả không có đường từ chối. Cuộc gả đó đã đưa cô tới cái chết ở tuổi mười tám, ngay tại giếng nước này. Anh nói họ Trần sau đó đã im lặng suốt tám mươi mốt năm để giữ thể diện, và chính anh, trong mười ngày đầu của biến cố này, cũng đã tiếp tục im lặng như đời trước của mình. Anh xin lỗi cô Nguyễn Thị Lụa. Anh xin lỗi họ Nguyễn. Anh xin lỗi cả làng Đường Lâm, vì sự im lặng của họ Trần đã để một người con gái của làng phải nằm lại dưới đáy giếng lạnh ngần ấy năm, không một nén hương đúng tên. Anh nói xong, gấp tờ giấy lại, đặt lên bàn đàn, rồi cúi đầu trước bài vị ba lần.

Không ai trong vòng người đứng xem nói một lời nào sau lời xin lỗi đó. Ông Hậu nhìn Sơn một lúc lâu. Rồi ông gật đầu một cái rất chậm. Cái gật đầu đó không phải là tha thứ trọn vẹn cho tám mươi mốt năm. Nó chỉ là sự ghi nhận rằng lời cần nghe cuối cùng cũng đã được nói ra, đúng người nói, đúng chỗ nói, trước mặt người cần nghe nhất. Mai sau này kể lại với Hằng rằng chính cái gật đầu lặng lẽ đó của cha cô mới là lúc cô thấy án oan năm xưa bắt đầu được tháo ra, từng nút một.

Phần mở đàn kết thúc khi đồng hồ của xã treo ở đình điểm gần nửa đêm. Cụ Kính kiểm lại một lượt cuối các vị trí trong đàn theo đúng danh sách đã ghi sổ. Cụ chủ trì, đứng ở đầu bàn đàn. Ông Lê Văn Sắt cùng hai thanh niên trong tổ giữ sào đứng ở phía tay phải miệng giếng, tay đặt sẵn lên thân sào móc. Phạm Thu Hằng đứng ở vị trí ghi giờ, cuốn sổ đàn mở sẵn trên chiếc bàn nhỏ, túi muối tro cuối buộc chắc trong túi áo. Lê Văn Thắng đứng ở vạch giữ đầu dây đã đánh dấu trên thành giếng, hai tay để trống, chờ phần việc của mình ở nửa sau của đêm. Vũ Văn Bình và Đỗ Văn Hòa đứng ngay sau lưng Thắng và Hằng, là hai người giữ người dự phòng của đàn. Mọi vị trí đều khớp với bản phân công đã ghi ở chương trình của xã. Không thừa một người trong khu vực miệng giếng. Không thiếu một việc nào chưa có người nhận.

Cụ Kính nhìn mặt nước trong lòng giếng lần cuối từ khoảng cách an toàn. Mặt nước lặng và sẫm, không gợn một chút nào. Cụ biết theo lệ cũ, thứ tự của đêm nay không được phép đảo. Phải đưa vật níu hồn lên khỏi đáy trước. Sau đó mới thả dây dẫn vong xuống. Nếu đảo thứ tự, sợi chỉ thả xuống sẽ không có đường nào cho hồn đi, vì người dưới giếng còn bị giữ lại ở chính đáy giếng bởi kỷ vật của mình. Cụ đã giải thích thứ tự này cho cả tổ đàn nghe từ buổi chiều, và đêm nay cụ nhắc lại một lần cuối, ngắn gọn.

- Việc thứ nhất của đêm nay là đưa chiếc thoa của cô ấy lên. Việc thứ hai mới là mở đường cho cô ấy đi. Hai việc đó không ai được làm lẫn vào nhau.

Đồng hồ trôi qua mốc mười hai giờ đêm. Ngày hai mươi lăm tháng bảy đã sang ngày hai mươi sáu trong lúc cả làng không ai để ý tới tờ lịch. Cụ Kính ra hiệu cho tổ giữ sào. Ông Sắt cùng hai thanh niên nhấc chiếc sào móc lên khỏi hai chiếc ghế dài, đưa đầu móc qua miệng giếng theo tư thế đã tập vào ban ngày. Đèn trên cao rọi thẳng xuống thân sào. Hằng nhìn đồng hồ, ghi vào sổ đàn dòng đầu tiên của phần việc dưới đáy. Mười hai giờ hơn mười phút. Tổ sào bắt đầu hạ móc xuống lòng giếng sâu mười lăm mét, đi tìm một chiếc thoa bạc nhỏ đã nằm trong kẽ đá ong suốt tám mươi mốt năm.

Chương khác

Xem thêm