MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 44: Thoa bạc rời đáy giếng
Cụ Hoàng Văn Kính nhìn đồng hồ lần thứ ba trong vòng mười phút. Mười hai giờ ba mươi hai phút rạng sáng ngày hai mươi sáu tháng bảy. Dưới đáy giếng sâu…
Nội dung chương
Cụ Hoàng Văn Kính nhìn đồng hồ lần thứ ba trong vòng mười phút. Mười hai giờ ba mươi hai phút rạng sáng ngày hai mươi sáu tháng bảy. Dưới đáy giếng sâu mười lăm mét, chiếc thoa bạc của Nguyễn Thị Lụa vẫn nằm trong kẽ đá ong, sau hai lần đầu móc đã chạm vào nó và để nó tuột lại. Cụ biết mình không còn nhiều thời gian để thử thêm một cách làm mới. Cụ cũng biết tổ giữ sào không còn nhiều sức để giữ một chiếc sào dài lơ lửng trong lòng giếng thêm nhiều lần nữa.
Cụ cho dừng hẳn phần vớt trong vài phút. Không phải để nghỉ. Để đổi cách làm bằng đầu óc tỉnh táo, thay vì bằng đôi tay đã mỏi. Cụ gọi ông Lê Văn Sắt lại gần bàn đàn và hỏi ông một câu duy nhất. Hai lần trượt vừa rồi, đầu móc chạm vào vật ở cùng một vị trí hay ở hai vị trí khác nhau. Ông Sắt đáp không cần suy nghĩ. Cùng một vị trí. Vật nằm gọn trong một hốc đá nhỏ ở phía đông của đáy, miệng hốc hơi chếch xuống dưới. Lần nào đầu móc chạm vào, vật cũng nằm nguyên ở đó, không hề xê dịch sang chỗ khác. Nó kẹt chặt, nhưng nó kẹt ở một chỗ cố định suốt tám mươi mốt năm.
Câu trả lời đó làm cụ Kính gật đầu chậm rãi. Cụ nhớ lại lời kể của đời thủ từ trước, ghi trong sổ đền, về chính hốc đá này. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, khi người làng vớt thi thể cô gái lên, có người đã thò sào xuống thử khều chiếc thoa và bỏ cuộc, nói rằng hốc đá ở đáy ăn vào trong như một cái hàm ngậm. Muốn lấy vật trong hàm đá ra, đầu móc không được kéo thẳng lên ngay. Phải đưa móc vào sâu hơn vật một chút, móc từ phía trong của hốc ra ngoài, để vật trượt theo đường cong của hốc đá. Hai lần vừa rồi, tổ sào đều móc từ phía ngoài vào và kéo lên. Góc kéo đó làm vật cọ vào mép hốc và tuột ra, đúng như những gì đã xảy ra.
Cụ nói lại cách làm lần thứ ba cho cả tổ nghe, chậm và rõ từng ý. Đổi người giữ sào ở vị trí chính. Ông Sắt đã giữ hai lần, tay ông cần được nghỉ vài phút để lấy lại cảm giác. Người giữ vị trí chính lần này là Vũ Văn Bình, người trẻ nhất và khỏe nhất trong tổ, cũng là người đã giật Lê Văn Thắng lại ở đêm đầu tiên của biến cố. Ông Sắt lùi sang vị trí thứ hai, giữ đoạn sào ngay sau Bình và trực tiếp đọc cảm giác từ thân sào bằng đôi tay thợ rèn của mình. Hai thanh niên còn lại giữ các đoạn sau. Ông Sắt sẽ là người ra hiệu kéo. Bình chỉ việc giữ chắc và làm đúng hiệu tay của ông.
Ông Sắt nghe xong thì nói thêm một ý của nghề rèn. Ông đề nghị bẻ lại đầu móc một chút ngay tại sân giếng, cho mũi móc cong sâu thêm một phần nhỏ, để khi móc vào vật trong hốc, vật nằm gọn trong lòng móc thay vì nằm ở mép móc như hai lần trước. Việc này làm mất thêm mấy phút quý giá. Cụ Kính nhìn đồng hồ. Mười hai giờ ba mươi sáu phút. Cụ gật đầu. Một đầu móc đúng còn hơn ba lần kéo vội. Ông Sắt dùng kìm và một hòn đá kê, chỉnh lại mũi móc ngay dưới ánh đèn, tay làm nhanh và chắc như đang làm việc trong xưởng rèn ban ngày của mình.
Lần hạ sào thứ ba bắt đầu lúc mười hai giờ ba mươi chín phút. Phạm Thu Hằng đọc giờ thành tiếng, khẽ mà rõ, rồi ghi vào sổ đàn. Sào đi xuống trong im lặng. Lần này không ai trong sân giếng dám thở mạnh. Đèn phụ của Thắng đã được nâng cao và lau sạch mặt kính, chùm sáng đổ thẳng xuống miệng giếng, rõ và đứng yên. Bình giữ vị trí chính với hai bàn tay còn sung sức. Ông Sắt đứng ngay sau lưng anh, một tay đặt nhẹ lên thân sào, mắt nhắm hờ để dồn hết cảm giác vào lòng bàn tay.
Sào chạm đáy. Ông Sắt ra hiệu dừng bằng một tiếng gõ rất nhẹ lên thân sào. Rồi ông hướng dẫn Bình đưa đầu móc vượt qua vị trí của vật một đoạn ngắn, sâu vào phía trong hốc đá, đúng như lời kể trong sổ đền. Đầu móc đi qua vật. Cả tổ nín thở. Ông Sắt ra hiệu kéo ngược ra ngoài, chậm tới mức thân sào gần như không chuyển động. Một tiếng kim loại cọ đá truyền lên, dài và nhỏ. Rồi thân sào nặng xuống một nhịp rất rõ trong tay Bình. Vật đã nằm trong lòng móc. Không phải ở mép móc. Ở trong lòng móc, gọn và chắc.
Ông Sắt nói hai tiếng duy nhất.
- Giữ nguyên. Kéo lên.
Nhịp kéo lần này khác hẳn hai lần trước. Cả tổ kéo lên từng đoạn rất ngắn, mỗi đoạn chỉ bằng một gang tay, rồi dừng lại một nhịp cho thân sào hết rung mới kéo tiếp. Mười lăm mét nước đỏ được rút ngắn dần trong sự chậm rãi đó. Năm mét đầu tiên qua đi trong yên lặng. Tới đoạn giữa giếng, nơi thành đá hơi lồi ra như ông Sắt đã cảnh báo, cả tổ cùng nghiêng thân sào về phía lòng giếng theo hiệu tay của ông, cho vật đi qua chỗ lồi mà không chạm vào đá. Thân sào rung lên một lần. Bình nghiến răng giữ chặt. Vật qua được chỗ lồi. Ông Sắt thở ra một hơi dài mà ông đã giữ từ lúc nào không hay.
Cụ Kính đứng ở vị trí của mình, không chen vào một lời nào trong suốt quãng kéo đó. Việc của cụ lúc này không phải là chỉ tay. Việc của cụ là giữ cho cả sân giếng tin rằng cách làm lần này là đúng, và giữ cho không một ai vì sốt ruột mà làm nhanh hơn nhịp cần thiết. Cụ nhìn đồng hồ. Mười hai giờ bốn mươi lăm phút. Đầu móc còn cách mặt nước một đoạn ngắn nữa. Cụ ra hiệu cho Nguyễn Thị Mai bước tới bên miệng giếng, hai tay nâng khay khăn điều đã chuẩn bị sẵn. Chiếc khăn điều mới, sạch, gấp làm tư, là nơi chiếc thoa bạc sẽ nằm khi nó lên khỏi giếng, trước khi được đặt lên bàn đàn.
Đầu móc nhô lên khỏi mặt nước lúc mười hai giờ bốn mươi bảy phút. Trong lòng móc, ướt đẫm nước giếng đỏ sẫm, là một chiếc thoa bạc nhỏ. Nó nhỏ hơn nhiều so với hình dung của những người đứng quanh. Thân thoa đã xỉn màu gần như đen sau tám mươi mốt năm nằm dưới nước, một đầu chạm khắc hoa văn đã mòn nhẵn. Đầu còn lại của chiếc thoa quấn chặt một sợi tóc đen. Sợi tóc đó đã qua tám mươi mốt năm dưới đáy giếng mà vẫn còn nguyên ở đó. Nó quấn vào bạc như một lời buộc cuối cùng của người con gái đã cài chiếc thoa lên tóc mình. Đêm đó là đêm mười tám tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm.
Không ai reo lên. Không ai vỗ tay. Cả sân giếng im lặng tới mức nghe được tiếng nước nhỏ giọt từ chiếc thoa rơi xuống mặt nước trong lòng giếng. Ông Sắt tự tay nhấc chiếc thoa ra khỏi lòng móc, đặt nó lên giữa tấm khăn điều trên khay trong tay Mai. Tay ông, đôi tay đã giữ sào suốt từ nửa đêm, run lên thấy rõ khi chạm vào vật nhỏ bé đó. Mai bưng khay khăn đi từng bước chậm tới bàn đàn, đặt chiếc thoa bạc lên vị trí đã chờ sẵn trên đàn, ngay phía trước bài vị của Nguyễn Thị Lụa.
Ở vòng ngoài, bà Phạm Thị Mão đưa tay lên ôm lấy ngực mình khi khay khăn đi ngang qua chỗ bà ngồi. Bà nhìn chiếc thoa nhỏ bé trên khăn điều mà môi bà mấp máy không thành tiếng. Tám mươi mốt năm trước, bà đã nhìn thấy chiếc thoa này cài trên tóc bạn mình, dưới ánh đèn dầu của một buổi chiều thử áo cưới không có tiếng cười. Đêm nay bà lại nhìn thấy nó, đen xỉn và ướt nước giếng, đi qua trước mặt bà trên tay cháu cố của người bạn đó. Mai dừng lại một nhịp rất ngắn trước ghế của bà, cúi đầu, rồi mới đi tiếp về phía bàn đàn. Không một lời nào cần được nói giữa hai người trong khoảnh khắc đó.
Ông Nguyễn Văn Hậu bước tới bên bàn đàn khi chiếc thoa đã nằm yên trên khăn điều. Ông nhìn kỷ vật của người cô trong họ mình một lúc lâu. Chính chiếc thoa này là thứ mà trang gia phả bị xé đã từng ghi lại bằng một dòng chữ nhỏ. Chính nó là thứ nằm dưới đáy giếng trong tất cả những năm họ Nguyễn chọn cách im lặng. Ông Hậu chắp hai tay trước ngực, cúi đầu trước chiếc thoa và bài vị, rồi lùi về vị trí của mình mà không nói thêm lời nào. Phần nói của họ Nguyễn đêm nay đã xong ở lúc mở đàn. Phần còn lại của đêm thuộc về việc làm.
Hằng ghi vào sổ đàn dòng quan trọng nhất của đêm nay tính tới lúc này. Không giờ bốn mươi bảy phút. Thoa bạc đã lên khỏi đáy giếng bằng sào móc, sau hai lần trượt. Vật níu hồn đã đặt lên đàn. Cô viết xong, ngẩng lên nhìn cụ Kính. Cụ đang nhìn chiếc đồng hồ cũ trên tay mình, rồi nhìn sang chiếc gàu sắt treo trên giá gỗ ở miệng giếng. Chiếc gàu vẫn nằm yên. Còn mười ba phút nữa là tới mốc một giờ sáng, mốc giờ mà mười ba đêm qua nó chưa từng im lặng.
Cụ Kính gật đầu một cái, hướng về phía cả đàn. Cụ nói không lớn, nhưng trong sự im lặng của sân giếng, mọi người đều nghe rõ.
- Điều kiện khó nhất của đêm nay đã đủ. Từ lúc này, một giờ sáng sắp tới sẽ không giống bất kỳ một giờ sáng nào trong mười ba đêm vừa qua.
Cụ cho ông Sắt và tổ sào lùi hẳn ra ngoài, nghỉ tay và nhường khu vực miệng giếng cho phần việc tiếp theo. Chiếc sào móc được đặt nằm xuống hai chiếc ghế dài, đầu móc còn ướt nước giếng. Nhiệm vụ của nó trong đêm nay đã xong, và nó đã xong đúng phần việc duy nhất mà nó được rèn ra để làm. Cụ quay về phía đền Mông Phụ, ra hiệu cho người được phân công mang ra vật cuối cùng của đàn. Trên bàn thờ đền, gói khăn điều đựng bộ kim bạc xâu chỉ ngũ sắc đã chờ suốt từ ngày hai mươi ba tháng bảy. Giờ của nó đã tới.