MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 5: Dây đo mười lăm mét
Ngày mười ba tháng bảy, Phạm Thu Hằng tới giếng cổ đầu làng từ sớm, tay cầm cuốn sổ tay bìa cứng và cây bút đã quen thuộc với cô trong những đợt ghi chép…
Nội dung chương
Ngày mười ba tháng bảy, Phạm Thu Hằng tới giếng cổ đầu làng từ sớm, tay cầm cuốn sổ tay bìa cứng và cây bút đã quen thuộc với cô trong những đợt ghi chép văn hóa của xã. Hằng hai mươi chín tuổi, là giáo viên tiểu học ở làng, ngoài giờ dạy còn cộng tác với xã trong việc ghi chép các lệ cũ, nhà cổ và chuyện kể dân gian của Đường Lâm. Việc ở giếng cổ lần này, xã nhờ cô đi cùng đoàn để ghi lại cho đầy đủ, vì cô là người viết chữ rõ ràng và biết cách hỏi chuyện người già mà không làm họ khó chịu.
Đoàn của xã sáng nay gồm cán bộ Nguyễn Văn Dũng, hai thanh niên dân quân và một người thợ trong làng quen việc dây thừng, ròng rọc. Việc chính là đo lại độ sâu của giếng cổ bằng phương pháp trần thế nhất: thả dây đo có buộc đá xuống lòng giếng vào ban ngày, trước sự chứng kiến của nhiều người, và ghi con số vào biên bản. Nghe qua thì đơn giản, nhưng sau đêm qua, không việc gì liên quan tới giếng cổ còn là việc đơn giản nữa.
Hằng tới nơi thì thấy dây chăng quanh giếng đã được làm lại chắc chắn, biển cấm treo ngay ngắn. Người làng đứng xem ở phía ngoài dây khá đông, ai cũng giữ khoảng cách, không ai dám tới sát thành giếng dù đang là ban ngày nắng gắt. Cụ Kính đã có mặt từ trước, ngồi trên ghế gỗ dưới gốc đa, cuốn sổ đền kẹp trong tay áo, quan sát mọi việc mà không can thiệp vào phần việc của xã.
Dũng mở biên bản, nói rõ quy trình cho mọi người cùng nghe. Dây đo là sợi dây thừng dài đã được đánh dấu từng mét bằng nút thắt và vạch sơn, đầu dây buộc một hòn đá nặng vừa phải để dây chìm thẳng xuống đáy. Người thợ sẽ thả dây từ miệng giếng, đứng ở phía ngoài thành, tay giữ dây ở vị trí ngang vai, tuyệt đối không cúi đầu nhìn xuống theo. Một người khác đọc số mét trên các vạch đánh dấu ở miệng giếng. Hằng phụ trách ghi chép và đối chiếu.
Hòn đá được thả xuống. Sợi dây trượt qua tay người thợ, chìm dần vào lòng giếng tối. Cả khoảng sân lặng đi, chỉ còn tiếng dây cọ nhẹ vào thành đá ong và tiếng ve kêu trên tán đa. Năm mét. Tám mét. Mười mét. Mười hai mét. Người đọc số đọc chậm rãi, rõ ràng từng con số, Hằng ghi lại từng mốc vào sổ tay, Dũng ghi vào biên bản của xã.
Tới mười lăm mét, sợi dây bỗng chùng lại. Hòn đá đã chạm đáy. Người thợ giữ nguyên tay một lúc, giật nhẹ hai lần để chắc chắn đá đã nằm yên trên đáy giếng chứ không treo lơ lửng trên một gờ đá nào. Dây vẫn chùng ở đúng vạch mười lăm mét. Anh kéo dây lên chậm rãi, các vạch sơn ướt nước đỏ lần lượt hiện ra ở miệng giếng, cả đoàn cùng đếm lại lần thứ hai trên đoạn dây đã kéo lên. Vẫn đúng mười lăm mét, không thừa, không thiếu.
- Mười lăm mét, từ miệng giếng tới đáy, Dũng đọc to cho cả sân cùng nghe, rồi ghi vào biên bản và gạch chân con số.
Hằng ghi con số mười lăm mét vào sổ tay của mình, khoanh một vòng tròn nhỏ bên cạnh. Cô đã ghi chép nhiều công trình cổ trong làng, giếng cổ này cô cũng từng viết tư liệu một lần cho xã cách đây hai năm, khi đó tư liệu cũ ghi giếng sâu khoảng mười bốn tới mười sáu mét theo lời kể ước chừng. Nay đo lại bằng dây trước mặt bao người, con số khóa lại rõ ràng: đúng mười lăm mét. Một con số tưởng khô khan, mà từ nay sẽ gắn với mọi chuyện liên quan tới đáy giếng này.
Sau phần đo sâu, đoàn lấy mẫu nước để đối chiếu. Người thợ dùng gàu sắt treo trên giá, đứng ngoài thành giếng kéo gàu lên như cách múc nước thường ngày. Nước trong gàu vẫn đỏ đục, nhờn nhợt, mùi tanh bốc lên rõ trong nắng trưa. Hằng ghi lại màu nước, mùi nước, giờ lấy mẫu, rồi nhìn đoàn chia việc đi kiểm tra các giếng nhà dân quanh đầu làng.
Việc kiểm tra diễn ra nhanh và cho kết quả rõ ràng tới mức không ai còn cãi được. Giếng nhà bà hàng nước ở ngay sát đầu làng: nước trong, không mùi. Giếng nhà ông thợ rèn Lê Văn Sắt cách một ngõ: nước trong, mát, nhà ông vẫn dùng nấu ăn bình thường. Giếng của chùa làng: trong vắt. Thêm hai nhà nữa ở quanh khu vực giếng cổ, giếng nào cũng trong. Chỉ riêng giếng cổ đầu làng là đỏ đục và tanh hôi, đỏ từ ngày mười hai tháng bảy tới nay chưa hề nhạt đi.
Một người dân đứng xem buột miệng hỏi, hay là mạch nước ngầm dưới giếng cổ bị sao đó. Dũng đáp rằng mẫu nước đã được gửi đi xét nghiệm, kết quả thế nào xã sẽ thông báo, nhưng trước mắt việc rõ nhất ai cũng thấy là các giếng xung quanh dùng chung vùng nước mà vẫn trong, chỉ một mình giếng cổ đổi màu. Câu trả lời không giải thích được nguyên nhân, nhưng khóa lại được một điều quan trọng: đây là hiện tượng riêng của giếng cổ, không phải chuyện của cả làng, cả vùng.
Hằng ghi điều đó vào sổ tay bằng một dòng riêng, gạch chân hai lần. Trong nghề ghi chép của cô, những dòng gạch chân như thế là những dòng sau này sẽ thành mốc để đối chiếu, để người đọc lại biết đâu là điều đã được kiểm chứng tận mắt, đâu là lời đồn chưa kiểm chứng.
Buổi chiều, khi đoàn đã thu dọn dây đo và biên bản đã ký xong, Hằng ở lại thêm một lúc dưới gốc đa, hỏi chuyện cụ Kính cho phần ghi chép của mình. Cô hỏi cụ về lệ cũ của làng liên quan tới giếng, về những lần giếng từng có biến cố trong sổ đền. Cụ trả lời những điều chung chung về lệ giữ giếng, về việc các đời thủ từ vẫn ghi chép mỗi khi giếng có gì khác lạ, dù nhỏ. Tới một lúc, cụ nhìn sợi dây đo đang được cuộn lại, đoạn dây cuối cùng còn ướt nước đỏ, sẫm màu hơn hẳn các đoạn trên, rồi cụ nói một câu chậm rãi, như nói cho chính mình nghe hơn là trả lời cô.
- Dưới đáy còn một thứ của người chết chưa lên được, nên người ấy chưa đi đâu được.
Hằng khựng bút. Cô ngẩng lên nhìn cụ, hỏi lại ngay rằng thứ đó là thứ gì, của ai. Cụ Kính lắc đầu, không nói thêm. Cụ chỉ nhắc cô ghi nguyên câu đó vào sổ, ghi cả ngày giờ cụ nói, rồi sau này khắc biết vì sao phải ghi.
Hằng làm đúng như lời cụ. Cô ghi nguyên văn câu nói vào cuối trang ghi chép ngày mười ba tháng bảy, đóng ngoặc ghi rõ là lời cụ thủ từ Hoàng Văn Kính nói tại giếng cổ, lúc chiều, sau khi đo xong độ sâu mười lăm mét. Cô không thêm một chữ suy đoán nào của mình vào bên cạnh. Trong lòng cô lúc đó có rất nhiều câu hỏi, về người chết mà cụ nhắc tới, về thứ còn ở dưới đáy giếng sâu mười lăm mét kia. Nhưng cô hiểu cách làm việc của cụ Kính đủ để biết rằng hỏi dồn lúc này cũng không được thêm gì.
Trong lúc đoàn kiểm tra các giếng nhà dân, Hằng tranh thủ hỏi thêm mấy người già quanh đầu làng về giếng cổ. Một bà cụ bán hàng tạp hóa kể rằng từ đời bà còn bé, nước giếng cổ đã được tiếng là trong và ngọt nhất làng, nhà nào pha trà đãi khách quý cũng ra đây múc. Một ông lão khác bảo giếng này đào từ rất lâu, thành xếp đá ong, qua bao lần làng tu sửa đền và cổng làng thì giếng vẫn giữ nguyên như cũ, chưa từng phải đào lại hay nạo vét sâu thêm. Hằng ghi lại những lời kể đó vào một trang riêng, ghi rõ tên người kể và tuổi của họ, theo đúng cách cô vẫn làm tư liệu văn hóa cho xã.
Cô cũng hỏi thử xem các cụ có nhớ lần nào giếng từng đổi màu hay có mùi lạ như lần này không. Cả hai người già đều lắc đầu. Đục sau mưa thì các giếng cạn trong làng vẫn có, nhưng giếng cổ này sâu, mạch mạnh, mưa to mấy cũng chưa từng đỏ lên như thế, lại càng chưa từng có mùi tanh hôi như mùi bùn ao tù. Những lời khẳng định của người sống lâu nhất ở đầu làng làm dòng ghi chép của Hằng thêm nặng: hiện tượng lần này không có tiền lệ trong trí nhớ của cả một thế hệ người làng.
Dũng nghe Hằng báo lại những lời kể đó thì bảo cô cứ ghi hết vào hồ sơ của xã, vì sau này nếu có ai nói giếng đỏ là chuyện thường, thì đã có lời người già đối chiếu. Anh còn nhờ cô để ý giúp một việc: từ nay mọi lời kể của nhân chứng về đêm gàu kêu đều phải ghi nguyên văn, ghi rõ ai nói, nói lúc nào, tránh để tin đồn trong làng làm nhiễu hồ sơ. Hằng gật đầu, việc đó vốn là việc cô làm cẩn thận nhất trong các đợt ghi chép trước đây.
Khi nắng đã xế, mấy người dân đứng xem từ sáng cũng tản dần về nhà nấu cơm chiều. Khoảng sân quanh giếng thưa người, chỉ còn tổ dân quân chuẩn bị cho ca trực đêm và cụ Kính vẫn ngồi dưới gốc đa. Hằng thu sổ tay vào túi, chào cụ và Dũng rồi mới ra về, trong đầu sắp xếp lại những con số và câu chữ của một ngày dài: mười lăm mét. Nước đỏ riêng một giếng, và một câu nói nửa chừng về thứ của người chết còn ở dưới đáy.
Trên đường về, Hằng đi ngang qua miệng giếng lần cuối trong ngày. Sợi dây chăng căng thẳng, tấm biển cấm đung đưa nhẹ, chiếc gàu sắt treo im trên giá gỗ. Dưới lòng giếng sâu đúng mười lăm mét, mặt nước đỏ đục lặng lẽ trong bóng chiều. Cô đứng ngoài dây, không cúi nhìn xuống, chỉ đứng nghe tiếng ve và nghĩ về câu nói nửa chừng của cụ Kính.
Một thứ của người chết chưa lên được. Câu nói ấy từ chiều nay sẽ nằm trong sổ tay của cô, và cô biết, nó cũng sẽ nằm trong đầu cô suốt những đêm sắp tới, chừng nào giếng cổ đầu làng còn đỏ và gàu sắt còn chưa tới giờ kêu của đêm nay.