MA HÓ CÂY SA MỘC ĐỈNH CỔNG TRỜI - Chương 8: Củ Huyết Đằng Và Mật Ong Rừng
Chiều ngày mười tám tháng chạp, Giàng A Sùng theo Thầy Mo đi ra vách đá phía đông của bản, nơi có những dây leo già bám chằng chịt trên mặt đá xám. Nắng…
Nội dung chương
Chiều ngày mười tám tháng chạp, Giàng A Sùng theo Thầy Mo đi ra vách đá phía đông của bản, nơi có những dây leo già bám chằng chịt trên mặt đá xám. Nắng chiều mùa đông yếu và nghiêng, rải lên vách đá một lớp sáng vàng nhạt, làm nổi rõ những vệt rêu xanh thẫm ở những chỗ khuất gió. Thầy Mo đi trước, tay chống gậy, thỉnh thoảng dừng lại, ngẩng đầu nhìn lên cao như đang tìm một dấu hiệu nào đó mà chỉ người quen thuốc mới nhận ra.
- Con đi rừng bao năm, con có biết cây huyết đằng không.
Sùng nhìn theo hướng tay thầy chỉ, thấy những dây leo to bằng cổ tay, vỏ nâu sẫm, bò ngoằn ngoèo trên vách đá, lá đã rụng gần hết trong mùa đông, chỉ còn trơ lại thân dây khẳng khiu.
- Dạ con biết loáng thoáng thôi. Người đi rừng hay gọi là dây máu, chặt ra thấy nhựa đỏ. Con vẫn tưởng người ta chỉ dùng nó để nấu nước uống cho bổ máu như mấy thứ thuốc nam dưới xuôi vẫn bán ở chợ.
Thầy Mo gật đầu, bảo Sùng trèo lên một mỏm đá thấp, dùng con dao săn chặt thử một đoạn dây leo già cho thầy xem. Sùng làm theo. Lưỡi dao vừa chặt đứt thân dây, một dòng nhựa đỏ sẫm lập tức rỉ ra từ mặt cắt, đỏ và đặc. Gần giống như vệt nhựa anh vừa nhìn thấy trên thân cây sa mộc non hôm qua, chỉ khác là nhựa huyết đằng loãng hơn và không có mùi tinh dầu hăng nồng đi kèm.
- Đây là củ huyết đằng, người dưới xuôi còn gọi là cỏ máu. Tên của nó có chữ huyết là vì nhựa của nó đỏ như máu, và cũng vì nó là thứ thuốc đứng đầu trong nước rửa mắt giải mộc độc sa mộc. Con nhớ cho kỹ mặt dây, mặt lá vào mùa xuân, và nhất là mặt cắt có nhựa đỏ này. Tới lúc cần, trời tối, tuyết rơi, người thì hoảng loạn, con không được phép nhận nhầm sang dây leo khác. Nhận nhầm thuốc là giết người ta thêm một lần nữa đấy con.
Sùng gật đầu, tay vẫn cầm đoạn dây leo, nhìn kỹ mặt cắt đang rỉ nhựa đỏ, ghi nhớ từng chi tiết từ màu vỏ, độ to của thân dây cho tới cách nhựa chảy ra thành giọt. Anh lấy thêm một đoạn dây khác, tự tay chặt thử lần nữa để khắc sâu cảm giác vào tay, rồi mới buộc đoạn dây mẫu lại, cho vào bao dứa để mang về nhà thầy làm mẫu học.
Thầy Mo còn dặn thêm về cách dùng củ huyết đằng sau khi lấy được. Củ và thân dây già phải rửa sạch đất đá, chặt thành từng khúc ngắn, sắc với nước giếng đầu nguồn trên lửa nhỏ cho tới khi nước chuyển màu đỏ thẫm và hơi sánh lại. Không được sắc trên lửa lớn cho nhanh, vì lửa lớn làm nước thuốc bốc hơi mạnh và mất đi tính dịu cần cho mắt người bị bỏng độc. Sắc xong phải để nguội tự nhiên tới mức chỉ còn ấm nhẹ, tuyệt đối không được nhỏ nước thuốc còn nóng vào mắt người ta. Thầy nói những chi tiết tưởng như nhỏ nhặt đó, tới lúc cuống lên vì cứu người, là những chi tiết dễ bị bỏ qua nhất. Và chỉ cần bỏ qua một chi tiết là đôi mắt của người ta phải trả giá thay cho sự vội vàng của người cứu. Sùng nghe tới đâu gật đầu tới đó, trong đầu anh tự sắp xếp lại trình tự công việc như sắp xếp lại một chuyến đi rừng dài ngày, bước nào trước, bước nào sau, không bước nào được phép làm tắt.
Thầy Mo dẫn anh đi tiếp xuống bìa rừng phía dưới vách đá, nơi có một cây gạo già thân đầy gai, trên cành cao có một tổ ong rừng lớn treo lủng lẳng. Tiếng ong bay vo ve nghe rõ dù hai thầy trò còn đứng cách tổ một khoảng khá xa. Thầy chỉ tay lên tổ ong, giọng hạ thấp xuống như sợ làm động đàn ong.
- Thành phần thứ hai là mật ong rừng nguyên chất. Phải là mật của ong rừng sống trên núi này, lấy đúng cách, không pha đường, không pha nước, không phải mật nuôi dưới xuôi mang lên bán ở chợ. Mật ong rừng có tính dịu, làm mềm vết bỏng rát do mộc độc gây ra trong mắt, lại giữ cho nước sắc huyết đằng không bị hỏng khi mang đi xa. Tới lúc cần, người trong bản sẽ đi lấy mật, con phải biết tổ nào là tổ ong rừng thật, cây nào ong hay làm tổ. Và nhất là phải biết dặn người đi lấy là chỉ lấy vừa đủ dùng, không được phá tổ, không được lấy hết mật của đàn ong. Lấy tham thì lần sau không còn ong, không còn mật, thuốc cũng không còn.
Sùng ngẩng đầu nhìn tổ ong trên cành cao, trong lòng thầm tính đường trèo lên lấy mật an toàn nhất nếu một ngày nào đó thật sự cần tới. Anh đã từng lấy mật ong rừng bán ở chợ phiên để kiếm thêm thu nhập cho gia đình, nên việc này không xa lạ với anh. Nhưng nghe thầy dặn chỉ lấy vừa đủ dùng, không phá tổ, anh mới hiểu ngay cả việc lấy thuốc cứu người cũng phải giữ lệ với rừng, không được vì gấp gáp mà làm bừa.
Hai thầy trò quay về phía bản khi nắng đã ngả hẳn. Đi qua đoạn đường gần giếng đầu nguồn, Thầy Mo dừng lại, bảo Sùng múc một gáo nước giếng uống thử, rồi mới nói tiếp.
- Thành phần thứ ba, con đã biết rồi đấy. Nước giếng đầu nguồn của bản mình. Nước rửa mắt phải là nước lấy ở đúng giếng này, không thay bằng nước suối, nước mưa hay nước giếng nhà nào khác. Vì sao phải là nước giếng đầu nguồn thì thầy chỉ nói ngắn gọn thế này cho con nhớ. Đây là nguồn nước sạch nhất của bản, chảy ra từ trong lòng đá, quanh năm không cạn, không đục, người trong bản uống nước này mà lớn lên, cây rừng quanh bản cũng nhờ mạch nước này mà sống. Rửa mắt cho người phạm cây bằng nước của chính đất này là hợp lệ nhất. Sau này tới lúc làm lễ, nước sẽ do người nhà của con và người trong bản gánh lên tận nơi, con chỉ cần nhớ đúng nguồn, đừng để ai lấy nhầm nước ở chỗ khác mang lên.
Về tới nhà thầy khi trời đã sẩm tối, thầy còn bắt Sùng đi lại một vòng quanh sân, tự kể lại không nhìn vào đâu cả toàn bộ những gì đã học trong buổi chiều. Từ mặt dây huyết đằng trên vách đá, tổ ong rừng trên cây gạo già, cho tới nguồn nước giếng đầu nguồn ở phía tây bản. Sùng kể một mạch, chỉ vấp một chỗ khi nói về thứ tự hòa mật ong vào nước sắc, được thầy ngắt lời sửa ngay tại chỗ, bắt kể lại từ đầu cho tới khi kể trôi chảy không sai một chi tiết nào mới thôi. Thầy nói học thuốc cứu người không giống học chuyện kể bên bếp lửa, kể sai một đoạn thì câu chuyện chỉ kém hay đi, còn nhớ sai một bước thuốc thì người ta mù thêm, đau thêm, không có cơ hội làm lại lần thứ hai. Sùng nghe mà toát mồ hôi dù trời đang rất lạnh, anh càng hiểu vì sao thầy lại dạy anh kỹ tới mức nghiêm khắc như một người thầy dạy nghề cho học trò sắp phải ra làm nghề một mình.
Thầy bảo Sùng ngồi xuống bên bếp lửa, rồi mới nói trọn công thức một lần, chậm rãi, rõ ràng, như đọc một bài học thuộc lòng mà người học phải chép lại nguyên văn vào trong đầu.
- Bây giờ con nghe cho kỹ, thầy nói trọn công thức rửa mắt giải mộc độc một lần này thôi, sau đó con phải tự nhắc lại cho thầy nghe không sai một chữ. Nước rửa mắt gồm nước sắc củ huyết đằng, mật ong rừng nguyên chất, nước giếng đầu nguồn, ba thứ hòa theo lệ của nhà thầy. Đựng trong sừng dê núi nhỏ vào mắt người bị nạn, dùng khăn lụa chàm lau sạch, và trong suốt buổi lễ thầy phải đọc bài cúng Mường Rừng không ngừng. Thiếu một thứ là thuốc không trọn. Sai một bước là lễ không thành. Con nhắc lại đi.
Sùng hít một hơi, nhắc lại chậm rãi từng thành phần một, từ nước sắc củ huyết đằng, mật ong rừng, nước giếng đầu nguồn, tới sừng dê núi, khăn lụa chàm và bài cúng Mường Rừng đọc suốt buổi lễ. Thầy Mo nghe chăm chú, gật đầu ở từng đoạn đúng, tới cuối mới khẽ gật đầu một lần nữa, vẻ hài lòng hiện rõ trong mắt.
- Tốt. Con nhớ được như vậy là tốt. Nhưng con phải nhớ thêm một điều này nữa, điều này còn quan trọng hơn cả công thức. Thuộc công thức chưa đủ. Sắc được nước thuốc chưa đủ. Tới lúc cần làm lễ thật, còn phải có một điều kiện nữa, là người được cứu phải là người đáng được cứu, phải biết lỗi, phải chịu nhận lễ tạ lỗi với cây cho trọn vẹn. Thuốc rửa mắt chỉ rửa được độc trong mắt. Còn cái lỗi phạm cây thì phải trả bằng lễ, bằng lòng thành, bằng việc làm cụ thể, chứ không phải nhỏ mấy giọt thuốc vào là xong hết mọi chuyện. Câu này hôm nay thầy chỉ nói tới đây thôi. Sau này nếu thật sự có buổi lễ đó, con sẽ tự hiểu hết.
Sùng ngồi yên bên bếp lửa, trong đầu anh, công thức vừa học và câu dặn cuối cùng của thầy cứ quấn lấy nhau không rời. Anh bỗng thấy việc học thuốc của mấy ngày qua không còn là chuyện học cho biết nữa, mà là một sự chuẩn bị nghiêm túc cho một tình huống mà Thầy Mo. Bằng kinh nghiệm của một người đã sống bảy mươi tám năm trên núi này, dường như đã nhìn thấy trước ở một khoảng cách không còn xa nữa. Ngoài sân, gió đêm đã nổi lên, thổi qua cây mận già trước nhà thầy, làm những cành khô lại gõ vào nhau lách cách như mọi đêm đông khác của bản Cổng Trời.