MA TRÀNH HỔ XÁM THẠCH THÀNH - Chương 34: Người Đàn Bà Suýt Bị Quên
Chiều và tối ngày mười hai tháng giêng, bắt đầu từ lúc nắng vừa tắt trên triền núi phía tây cho tới khi bản Bưa lên đèn dầu trong các nhà sàn. Hà Văn…
Nội dung chương
Chiều và tối ngày mười hai tháng giêng, bắt đầu từ lúc nắng vừa tắt trên triền núi phía tây cho tới khi bản Bưa lên đèn dầu trong các nhà sàn. Hà Văn Thao chống gậy đi hỏi khắp các nhà già trong bản Bưa, nhà nào có người cao tuổi còn nhớ chuyện từ mười năm trước là ông ghé vào, ngồi xuống bên bếp lửa, rót một bát nước chè. Rồi hỏi chậm rãi như cụ Kính đã dặn, hỏi như hỏi chuyện nhà người ta chứ không hỏi dồn, không gợi sợ. Tới lúc bảy giờ tối, khi ông ghé vào nhà bà cụ Sáu ở phía giữa bản, người đàn bà già nhất còn lại trong xóm ấy. Thì điều ông tìm suốt cả buổi chiều mới hiện ra qua lời kể chậm rãi của bà cụ bên bếp lửa nhà bà, trong lúc Thao ngồi nghe và ghi chép từng lời vào cuốn sổ tay của mình. Trước đó, ông đã đi qua năm nhà khác trong bản, nhà nào cũng tiếp ông tử tế, cũng cố nhớ lại hai năm 1919 và 1921 theo lời ông hỏi, nhưng nhà nào cũng chỉ lắc đầu. Nói rằng những năm ấy loạn lạc, người đi người ở, chuyện mất tích trong rừng thì nhiều mà tên người thì đã lẫn hết vào nhau sau gần mười năm, không ai dám chắc một cái tên nào cho hai năm. Còn trống trong danh sách của ông.
Bà cụ Sáu năm nay đã ngoài tám mươi, mắt bà đã mờ, tai bà đã lãng, nhưng khi Thao đọc cho bà nghe năm cái tên đã chép trong tờ giấy dó và nói rõ hai năm. Còn trống là năm 1919 và năm 1921, bà cụ ngồi lặng một lúc lâu bên bếp lửa, tay bà lần tràng hạt, miệng bà lẩm bẩm đếm năm tháng như người ta đếm lại những mùa lúa đã qua từ rất lâu. Rồi bà cụ ngẩng lên, bà nói với Thao một câu làm ông phải đặt bút xuống mà nghe cho kỹ. Bà nói rằng năm 1919, trong bản này có một người đàn bà gánh củi mất tích trong rừng mà suýt nữa thì cả bản đã quên hẳn, vì người ấy không còn ai ở lại trong bản này để thắp hương nhắc tên nữa. Người ấy là bà Vi Thị Ẻn, người gánh củi thuê, chồng mất sớm, một mình nuôi hai người con, một trai một gái, bằng nghề vào rừng gánh củi về bán cho các nhà trong bản và bản bên. Theo lời bà cụ Sáu kể lại cho Thao nghe, vào một ngày cuối năm 1919, bà Ẻn gánh củi đi qua lối mòn phía khe suối Cạn từ sớm, hẹn với một nhà trong bản là chiều sẽ gánh về hai gánh củi khô. Nhưng tới tối không thấy bà về, ngày hôm sau trai bản đi tìm chỉ thấy một gánh củi đã buộc gọn bỏ lại bên lối mòn, đòn gánh gãy làm đôi dựng vào một gốc cây, còn người. Thì không thấy đâu nữa, quanh chỗ gánh củi chỉ có dấu chân hổ lớn in trên đất ẩm và vệt cỏ bị giẫm nát một vùng rộng.
Thao nghe bà cụ kể mà tay ông ghi chép không ngừng vào cuốn sổ, ông hỏi lại bà cụ từng điều một cho chắc chắn, đúng như cách ông đã đối chiếu với cụ Kính vào buổi sáng. Ông hỏi năm mất có đúng là năm 1919 không, bà cụ gật đầu, bà nói bà nhớ năm ấy vì đó là năm con trai lớn của bà lấy vợ, đám cưới vừa xong được ít lâu. Thì cả bản xôn xao chuyện bà Ẻn gánh củi mất tích, nhà bà còn góp người đi tìm trong rừng suốt hai ngày. Ông hỏi con cháu của bà Ẻn nay ở đâu, vì sao trong bản không còn ai nhắc tên bà nữa, bà cụ thở dài rồi kể tiếp cho ông nghe. Bà kể rằng sau khi bà Ẻn mất tích không tìm thấy xác, hai người con của bà, lúc ấy còn trẻ, ở lại bản thêm được một mùa lúa thì bán nhà, bán nương. Dọn cả sang bản bên phía sông để ở gần nhà họ ngoại, từ đó tới nay không về bản Bưa nữa, ngày giỗ của mẹ chúng cũng làm ở bản bên, trong bản này không. Còn một mái nhà nào thắp hương cho bà Ẻn, không còn một người thân nào ngồi trong các buổi họp bản để nhắc tên bà khi người ta đếm lại những người đã mất vì hổ. Cho nên, bà cụ nói, tên bà Ẻn mới trượt dần khỏi trí nhớ của cả bản như thế, không phải vì người ta cố ý quên bà, mà vì một cái tên không còn người nhắc. Thì dù người ấy từng sống ngay trong xóm này, từng gánh củi qua sân đình này mỗi ngày, cũng sẽ mờ dần đi sau gần mười năm như một vệt khói bếp tan trong gió đông.
Thao ngồi bên bếp lửa nhà bà cụ Sáu rất lâu sau khi nghe xong, ông đọc lại cho bà cụ nghe từng dòng ông vừa ghi vào sổ, tên người, năm mất, nghề gánh củi. Chỗ mất tích ở lối mòn phía khe suối Cạn, chuyện con cháu đã dọn đi bản khác, bà cụ nghe xong gật đầu xác nhận từng điều một, tới điều cuối cùng bà cụ còn nắm lấy tay áo ông mà dặn thêm một câu. Bà nói rằng nếu nhà họ Hà và cụ Kính có làm gì cho những người đã mất vì hổ trong những năm ấy thì xin nhớ tới bà Ẻn một phần, vì người đàn bà ấy lúc sống đã khổ. Lúc mất lại không tìm thấy xác, lúc khuất núi rồi lại suýt không còn ai trong bản nhớ tên, một đời người như thế là thiệt thòi tới ba lần. Thao hứa với bà cụ ngay bên bếp lửa nhà bà rằng tên bà Ẻn sẽ được chép vào danh sách đàng hoàng, xếp đúng năm 1919 của bà, và nếu bản có làm lễ cho những người đã khuất ấy. Thì bà Ẻn sẽ có một phần hương khói như mọi người khác, không kém một ai. Ông nói lời hứa ấy chậm rãi và chắc chắn, rồi ông ghi thêm một dòng vào sổ ngay dưới tên bà Ẻn, ghi rằng người xác nhận là bà cụ Sáu ở giữa bản, kể lại vào tối mười hai tháng giêng. Để sau này ai xem lại danh sách cũng biết cái tên thứ sáu này đã được tìm lại bằng cách nào, qua lời của ai.
Trước khi ra về, Thao còn hỏi bà cụ thêm một lần nữa về năm 1921, năm còn trống cuối cùng trong danh sách, xem bà cụ có nhớ thêm được một ai mất tích trong rừng vào năm ấy nữa không. Bà cụ Sáu lắc đầu chậm rãi, bà nói năm 1921 trong trí nhớ của bà chỉ còn lại một mùa lúa kém và một trận ốm lan khắp mấy nhà trong bản, còn chuyện người mất vì hổ trong năm ấy. Thì bà không dám chắc một cái tên nào, bà dặn Thao cứ hỏi thêm các nhà ở phía đầu bản và những người có họ hàng ở bản bên, vì người già mỗi người chỉ nhớ được một mảnh chuyện của bản mình. Ghép đủ các mảnh lại mới thành một danh sách trọn vẹn được. Thao ghi cả lời dặn ấy vào sổ, ông chắp tay cảm ơn bà cụ rồi mới chống gậy bước xuống cầu thang gỗ trong đêm.
Rời nhà bà cụ Sáu, Thao chống gậy đi thẳng về nhà mình trong đêm tối, đường bản chỉ còn ánh đèn dầu hắt ra từ các khe cửa nhà sàn và tiếng chó sủa vu vơ ở phía sân đình. Về tới nhà, bà Mến và Bổng còn thức chờ ông bên bếp lửa, bà Mến bưng lên cho chồng một bát cơm nóng đã hâm lại, Bổng rót nước cho cha rửa mặt. Thao không ăn ngay, ông mở cuốn sổ và tờ giấy dó ra trên chiếu, ông cầm bút chép tên bà Vi Thị Ẻn vào dòng còn trống của năm 1919, chép chậm rãi từng chữ. Rồi ông đọc to cho vợ con nghe cả danh sách lúc ấy đã có sáu người, xếp theo năm tháng rành mạch từ đầu tới cuối. Năm 1916, ông chăn trâu Đinh Văn Cừu. Năm 1918, hai anh em đốn củi Bùi Văn Sâm và Bùi Văn Sác. Năm 1919, bà gánh củi Vi Thị Ẻn, người vừa được tìm lại trong tối nay. Năm 1920, cậu chăn bò Hà Văn Tí. Năm 1922, Hà Thị Lụa, con gái nhà họ Hà. Sáu người, sáu cái tên, Thao đọc xong thì đặt bút xuống, ông nói với vợ con rằng danh sách nay đã lên sáu người, đã gần trọn lắm rồi, nhưng vẫn còn thiếu đúng một người nữa. Là người của năm 1921, năm nằm giữa cậu chăn bò và Lụa, năm mà cho tới tối nay vẫn chưa một nhà nào trong bản nhớ ra được một cái tên chắc chắn.
Bà Mến nghe chồng đọc danh sách sáu người thì ngồi lặng bên bếp lửa, bà nhìn vào dòng tên của con gái mình nằm ở cuối danh sách, rồi bà nhìn lên dòng tên của bà Ẻn vừa được chép thêm vào. Bà nói khẽ với chồng rằng một người đàn bà trong bản mất đi gần mười năm mà suýt không còn ai nhớ tên thì đau xót quá, và bà nói rằng chính điều ấy làm bà càng tin rằng việc chồng bà đang làm. Việc đi hỏi từng nhà già để chép lại từng cái tên cho đủ, là việc phải làm cho trọn, dù có chậm thêm một hai ngày cũng phải làm cho đủ, vì thiếu một người là thiếu một phần lễ. Thiếu một nén hương cho một người đã khuất mà không ai còn nhắc tới nữa. Bổng ngồi bên cạnh, anh nói rằng ngày mai anh sẽ đi cùng cha hỏi tiếp các nhà ở phía đầu bản và hỏi cả những người ở bản bên có họ hàng với bản mình. Biết đâu người của năm 1921 lại là người có quê gốc ở nơi khác, đi qua rừng này rồi mất tích ở đây, nên người trong bản mới không nhớ rõ như nhớ người của bản mình. Thao gật đầu đồng ý với ý của con trai, ông gấp tờ giấy dó sáu cái tên lại kẹp vào cuốn sổ, ông nói rằng dù người còn thiếu ấy là người ở đâu, làm nghề gì. Thì ông cũng phải tìm cho ra trước khi mang danh sách này ra sân đình, vì con số trên vành tai hổ là bảy, danh sách trong tay ông mới có sáu, một con số chưa khớp nhau. Thì mọi lời nói trước dân bản đều chưa thể coi là trọn vẹn được.