MA TRÀNH HỔ XÁM THẠCH THÀNH - Chương 36: Người Buôn Muối Mất Tích
Sáng ngày mười bốn tháng giêng, vào lúc mười giờ, khi nắng mùa đông đã lên cao trên các mái nhà sàn của bản Bưa và sương muối trên lối đi trong bản đã…
Nội dung chương
Sáng ngày mười bốn tháng giêng, vào lúc mười giờ, khi nắng mùa đông đã lên cao trên các mái nhà sàn của bản Bưa và sương muối trên lối đi trong bản đã tan hết từ lâu. Nhà họ Hà có khách từ bản bên sang chơi. Người khách ấy là anh Vi Văn Lả, em họ bên họ ngoại của bà Mến, nhà ở bản phía bên kia sông, sáng nay anh gánh một gánh khoai sang biếu họ hàng và ghé vào nhà họ Hà uống nước trước khi quay về trong ngày. Hà Văn Thao tiếp em họ của vợ bên bếp lửa, bà Mến bưng nước chè và một đĩa khoai luộc lên chiếu, Bổng ngồi bên cạnh cha, và câu chuyện ban đầu chỉ quanh quẩn chuyện mùa màng. Chuyện đường sông nước cạn, chuyện giá muối ở chợ huyện năm nay đắt hơn năm ngoái. Chính từ câu chuyện giá muối ấy, khi anh Lả than rằng từ mấy năm nay người đi buôn muối qua rừng phía tây thưa hẳn, không còn ai dám đi một mình qua lối mòn ấy nữa. Thao bỗng ngồi thẳng người lên bên bếp lửa, ông đặt bát chè xuống và hỏi người em họ một câu mà ông đã hỏi khắp các nhà già trong bản suốt hai ngày qua mà chưa nhà nào đáp cho ông được một cái tên chắc chắn. Ông hỏi rằng anh có nhớ trong năm 1921, quanh vùng này có người đi buôn muối nào mất tích trong rừng vì hổ hay không.
Anh Lả nghe câu hỏi của Thao thì sững lại, cây đũa trên tay anh dừng giữa chừng trên đĩa khoai, anh nhìn Thao một lúc rồi anh nói rằng câu hỏi này của anh rể làm anh nhớ lại một chuyện. Mà đã lâu lắm rồi anh không kể với ai trong bản Bưa này, vì người mất trong chuyện ấy không phải là người của bản Bưa, cũng không phải là người của bản anh, mà là một người khách qua đường. Mà hai bản chỉ biết mặt qua những lần anh ta ghé vào bán muối. Theo lời anh Lả kể lại cho Thao nghe bên bếp lửa nhà họ Hà trong buổi sáng hôm ấy, người ấy là anh Lê Văn Khâm, người đi buôn muối, quê ở phía dưới xuôi. Mỗi năm mấy lượt gánh muối lên các bản vùng núi này bán dạo, đổi muối lấy thóc, lấy ngô, lấy mật ong rừng. Anh Khâm người tầm thước, nói giọng xuôi rõ ràng, gánh muối của anh có một đầu gánh buộc một túm vải đỏ làm dấu riêng mà người các bản nhìn từ xa là nhận ra ngay gánh muối của anh đang tới. Anh Lả kể rằng anh đã gặp anh Khâm nhiều lần ở chợ bản bên, lần cuối cùng anh nhìn thấy người buôn muối ấy còn sống là vào một buổi sáng của năm 1921. Khi anh Khâm gánh muối từ bản bên sang phía bản Bưa, chào anh ở đầu lối mòn qua rừng phía tây rồi đi thẳng vào con đường mòn ấy một mình như mọi chuyến đi trước của anh.
Thao nghe tới đây thì mở cuốn sổ tay ra đặt lên chiếu, ông cầm bút ghi chép ngay trong lúc anh Lả kể, và ông hỏi lại từng điều một cho chắc chắn như ông đã làm với bà cụ Sáu vào tối hôm trước. Anh Lả kể tiếp, theo lời anh kể lại thì chuyến đi ấy anh Khâm không bao giờ tới được bản Bưa. Chiều hôm ấy các nhà trong bản Bưa chờ gánh muối mà không thấy, ngày hôm sau người nhà ở phía dưới xuôi cho người lên hỏi, trai bản của cả hai bản chia nhau đi tìm dọc lối mòn qua rừng suốt ba ngày. Chỉ tìm thấy gánh muối của anh đổ nghiêng bên một gốc cây lớn giữa rừng, muối trong hai thúng đã tan gần hết vì sương đêm, đòn gánh nằm cách đó một quãng, túm vải đỏ buộc ở đầu gánh vẫn. Còn nguyên, còn người thì không thấy đâu nữa, quanh gốc cây chỉ có hàng dấu chân hổ lớn in trên đất ẩm và những vệt cỏ bị giẫm nát kéo dài về phía khe suối. Anh Lả nói, chuyện anh Khâm mất tích năm ấy xôn xao cả hai bản một thời gian rồi cũng chìm xuống, vì anh không có nhà nào trong vùng này để thắp hương nhắc tên, người nhà ở dưới xuôi. Thì xa, lên hỏi được một lần rồi cũng đành quay về, cho nên tới nay nếu Thao không hỏi đúng vào câu chuyện giá muối trong buổi sáng này thì chính anh cũng không nhớ ra mà kể. Tên anh Khâm đã nằm ngoài trí nhớ của cả hai bản suốt từ năm 1921 tới nay như thế.
Thao còn hỏi thêm anh Lả về những ngày đi tìm anh Khâm trong rừng năm ấy, vì ông muốn ghi vào sổ không chỉ một cái tên và một năm mất. Mà cả cách người ta đã tìm người buôn muối ấy như thế nào để sau này nói trước dân bản cho có đầu có cuối. Anh Lả kể lại cho ông nghe rằng trong ba ngày đi tìm, tốp người của bản bên đi từ phía sông vào, tốp người của bản Bưa đi từ phía sân đình ra. Hai tốp gặp nhau ngay ở gốc cây lớn nơi gánh muối đổ nghiêng, và chính anh là người đã nhặt chiếc đòn gánh của anh Khâm lên xem rồi đặt lại đúng chỗ cũ theo lời người già dặn. Vì đồ của người mất tích trong rừng không ai được tự ý mang về nhà khi chưa tìm thấy người. Anh kể rằng tới ngày thứ ba, khi hai bản đã lùng khắp các khe suối và triền đồi quanh lối mòn mà vẫn không thấy một dấu tích nào của người ngoài hàng dấu chân hổ đã cũ dần vì sương. Người cầm đầu tốp tìm kiếm mới cho mọi người quay về, và từ buổi chiều hôm ấy, lối mòn qua rừng phía tây vắng hẳn người đi một mình trong một thời gian dài.
Thao ghi chép xong, ông đọc lại cho anh Lả nghe từng dòng vừa ghi vào sổ, tên người là Lê Văn Khâm, nghề đi buôn muối, năm mất là năm 1921. Chỗ mất tích là lối mòn qua rừng phía tây trên đường từ bản bên sang bản Bưa, dấu tích để lại là gánh muối đổ bên gốc cây và túm vải đỏ ở đầu gánh. Anh Lả nghe ông đọc lại thì gật đầu xác nhận từng điều một, anh nói thêm rằng năm 1921 thì anh dám chắc, vì đó là năm nhà anh dựng lại căn nhà sàn đang ở bây giờ. Gỗ vừa kéo về tới sân thì nghe tin người buôn muối mất tích trong rừng, cả nhà anh còn bàn nhau rằng từ nay gánh muối lên bản sẽ thưa hẳn vì không còn ai dám đi một mình qua lối mòn ấy nữa. Anh cũng nói rằng nếu Thao cần, anh sẵn sàng sang nói lại đúng những lời này trước cụ Kính và trước dân bản ở sân đình, kể lại như một người đã tận mắt thấy anh Khâm đi vào lối mòn trong buổi sáng cuối cùng ấy. Và đã tham gia đi tìm anh trong ba ngày sau đó, để cái tên này được đứng trong danh sách bằng lời của một nhân chứng còn sống chứ không chỉ bằng trí nhớ của một người đã nghe kể lại.
Nghe anh Lả nói tới đó, Thao đặt bút xuống, ông lấy tờ giấy dó kẹp trong cuốn sổ ra trải lên chiếu trước mặt mọi người trong nhà. Sáu cái tên đã chép sẵn từ hai ngày qua nằm ngay ngắn trên tờ giấy theo thứ tự năm tháng, và ở giữa danh sách ấy, giữa dòng của cậu chăn bò Hà Văn Tí năm 1920 và dòng của con gái ông năm 1922. Khoảng trống của năm 1921 mà ông đã để lại từ buổi sáng ở nhà cụ Kính nay đã có một cái tên để lấp vào. Thao cầm bút, tay phải của ông run nhẹ như mọi khi, ông chép tên Lê Văn Khâm vào đúng dòng trống ấy, chép năm 1921 bên cạnh, nét chữ nắn nót và chậm rãi, chép xong ông đọc to cho cả nhà. Và người em họ nghe trọn cả danh sách bảy người theo đúng thứ tự từ đầu tới cuối. Năm 1916, ông chăn trâu Đinh Văn Cừu. Năm 1918, hai anh em đốn củi Bùi Văn Sâm và Bùi Văn Sác. Năm 1919, bà gánh củi Vi Thị Ẻn. Năm 1920, cậu chăn bò Hà Văn Tí. Năm 1921, người đi buôn muối Lê Văn Khâm. Năm 1922, Hà Thị Lụa. Bảy người, bảy cái tên, bảy năm tháng xếp liền nhau không còn một khoảng trống nào nữa, khớp đúng với con số bảy vết khía trên vành tai trái của con hổ xám. Mà ông đã đếm đi đếm lại ba lần dưới nắng sớm trên Gò Trành hồi đầu tháng chạp.
Bà Mến ngồi bên bếp lửa nghe chồng đọc hết danh sách bảy người thì hai tay bà đặt yên trên vạt áo, bà không nói gì trong một lúc. Chỉ nhìn vào tờ giấy dó trải trên chiếu như nhìn vào một mâm cúng đã bày đủ bảy phần sau nhiều ngày đi tìm từng phần một. Bổng lên tiếng trước, anh nói rằng từ buổi sáng ở nhà cụ Kính tới giờ, hai ngày đi hỏi khắp các nhà già, một đêm nghe tiếng khóc ở phía khe suối. Rồi một buổi sáng tình cờ qua câu chuyện giá muối của một người em họ ở bản bên sang chơi, cuối cùng danh sách cũng đã đủ, và anh nói rằng chính cái cách cái tên cuối cùng này suýt bị quên mất. Một người khách qua đường không có một mái nhà nào trong vùng để nhắc tên, càng làm anh thấy rõ lời cha mình nói từ đầu là đúng, rằng thiếu một người là thiếu một phần lễ cho một người đã khuất không. Còn ai nhớ tới nữa. Thao gật đầu, ông gấp tờ giấy dó bảy cái tên lại cẩn thận, ông nói với vợ con và người em họ rằng trưa nay ông sẽ mang danh sách này tới nhà cụ Kính để đối chiếu lần cuối với cụ. Từng tên, từng năm, từng lời xác nhận của người kể, và nếu cụ gật đầu cho danh sách này là trọn vẹn thì tối nay, trong chính căn nhà này, nhà họ Hà sẽ ngồi lại với nhau để nói cho hết một sự thật. Mà cả nhà đã ngờ vực từ lâu, trước khi ông và cụ mang danh sách này ra sân đình nói trước dân bản vào sáng mai.