MA TRƠI BÃI CÁT TRẮNG - Chương 14: Lớp học buổi tối
Tối 12/12, Hợi không có chuyến sớm. Anh ăn cơm với vợ con xong thì nói với Sen là anh ghé qua trường xã một lúc, có việc hỏi cô giáo Hoa về chuyện học…
Nội dung chương
Tối 12/12, Hợi không có chuyến sớm. Anh ăn cơm với vợ con xong thì nói với Sen là anh ghé qua trường xã một lúc, có việc hỏi cô giáo Hoa về chuyện học của thằng nhỏ trong nhà. Sen không nghi ngờ gì, chỉ dặn anh về sớm vì sương đêm nay xuống dày. Hợi chạy xe máy tới trường lúc trời vừa tối hẳn. Trường xã nằm giữa làng, sân xi măng, dãy phòng học cấp bốn sáng đèn ở một phòng cuối hành lang, nơi cô giáo Trần Thị Hoa đang chấm bài dưới ánh đèn bàn.
Cô Hoa năm nay bốn mươi tuổi, dạy lịch sử ở trường xã đã gần hai mươi năm. Dân làng Mỹ Thủy quý cô không chỉ vì cô dạy con em họ, mà còn vì cô là người chịu khó ghi chép lại chuyện làng, chuyện bãi biển, chuyện những người già kể trước khi họ mất. Hợi gõ cửa, nói rõ anh tới không phải vì chuyện học của con, mà vì chuyện lửa ở cồn Tràm. Cô Hoa hơi ngạc nhiên, nhưng rồi cô mời anh vào, rót nước, và lắng nghe như nghe một người làng tới kể chuyện cho cuốn sổ ghi chép của cô.
Hợi kể lại vụ của Minh, kể cả chi tiết lửa tụ sau lưng, càng rú ga càng quấn lấy bánh xe, lửa không nóng và không chạm vào người. Anh nói anh không tới để hỏi lửa có phải ma hay không. Anh tới để hỏi, theo sách vở và khoa học mà cô biết, thứ lửa đó là gì, vì sao nó chỉ ở cồn Tràm, vì sao nó theo xe.
Cô Hoa nghe xong, im lặng một lúc, rồi đứng dậy lấy từ tủ sách một cuốn tập san của huyện và một cuốn sổ tay ghi chép đã cũ. Cô nói, mấy năm trước cô từng viết một bài ngắn về hiện tượng ma trơi cho tập san này, đi hỏi cả cán bộ kỹ thuật môi trường của huyện, đọc cả tài liệu thư viện tỉnh. Cô không phải nhà khoa học, cô chỉ là giáo viên, nhưng phần giải thích bề mặt thì cô nắm khá chắc, và cô sẽ nói đúng phần đó, không thêm bớt.
- Anh Hợi, theo cách giải thích của khoa học, ma trơi là khí bốc lên từ xương và xác hữu cơ đang mục. Trong xương người và động vật có phốt pho. Khi xác mục trong đất, vi khuẩn sinh ra hai thứ khí chính. Một là metan, khí nhẹ, dễ cháy. Hai là phosphine, một thứ khí rất độc và rất dễ tự bốc cháy khi gặp không khí. Phosphine cháy không nóng như lửa bếp. Nó cháy lạnh, ánh xanh lam, lập lòe, trôi theo dòng khí vì nó nhẹ và vì lửa của nó bám vào chính luồng khí đang thoát lên.
Hợi nghe chăm chú. Lần đầu tiên có người giải thích cho anh thứ lửa đó bằng những cái tên cụ thể, có thể viết ra giấy, thay vì bằng hai chữ cõi âm mơ hồ. Cô Hoa nói tiếp, giọng đều đều như đang giảng một bài học buổi tối cho một học trò đặc biệt.
- Điểm quan trọng nhất nằm ở chỗ này. Khí chỉ thoát lên mặt đất được khi xác chôn nông và đất ở trên xốp. Cát là thứ đất xốp nhất. Bãi tha ma cồn Tràm toàn cát trắng, mộ chôn rải rác nhiều đời, có chỗ chôn rất nông, mưa nắng bào mòn, cát trượt đi, lớp đất phủ trên xác ngày càng mỏng. Đêm nào ẩm sương, lặng gió nền, khí thoát lên gặp không khí là tự bốc cháy thành đốm lửa nhỏ. Đêm sương càng dày, lửa càng nhiều. Còn ban ngày, nắng và gió mạnh làm khí tản ngay, không tụ lại được thành đốm lửa cho người ta thấy.
- Vậy vì sao nó theo xe, theo người chạy hả cô.
Cô Hoa gật đầu, như đã chờ câu hỏi đó.
- Vì lửa đó cháy trên luồng khí. Xe chạy thì phía sau xe có một vùng gió xoáy, không khí bị hút theo. Người chạy thì sau lưng cũng có luồng khí động như vậy, nhỏ hơn. Khí phosphine đang cháy bị cuốn vào luồng gió đó nên trông như lửa bám theo, đuổi theo. Xe chạy càng nhanh, luồng gió càng mạnh, lửa bị hút càng sát, tụ càng đông. Xe dừng hẳn, người đứng yên, luồng gió mất, lửa không còn dòng khí để bám vào nữa, nó quay tại chỗ một lúc rồi tản xuống, tắt dần. Về mặt khí, cách người xưa dặn đứng yên, nín thở, cũng có phần hợp lý của nó, vì nín thở là giảm thêm một nguồn khí động nhỏ từ chính cơ thể mình.
Hợi ngồi lặng đi một lúc. Những gì cô Hoa nói khớp một cách kỳ lạ với lệ của ông Bảy, chỉ khác nhau ở ngôn ngữ. Một bên nói gió động và hơi người. Một bên nói luồng khí và phosphine. Cả hai đều đi tới cùng một kết luận thực hành. Đừng chạy. Đừng rú ga. Yên lặng thì lửa tản.
Anh hỏi câu mà anh đã giữ trong đầu từ lúc nghe chuyện hố chôn chung ở nhà cụ Lựu.
- Cô Hoa, nếu ở cồn Tràm có một chỗ chôn nhiều người cùng một lúc, chôn nông từ thời chiến tranh, thì khí ở chỗ đó có khác chỗ mộ đơn lẻ không.
Cô Hoa nhìn anh lâu hơn. Cô đáp chậm, chọn từng chữ.
- Có khác. Chôn tập thể, số lượng xương nhiều, chôn trong một hố nông, khí sinh ra sẽ nhiều và tập trung hơn hẳn một ngôi mộ đơn. Và tôi phải nhấn mạnh lại chi tiết này, anh nhớ cho kỹ. Chôn nông thì khí mới thoát lên được. Chôn sâu, đắp kỹ, nén chặt, thì khí bị giữ lại, phân hủy dần trong đất, lửa sẽ ít đi hoặc hết hẳn ở chỗ đó. Bãi tha ma nào còn nhiều lửa qua nhiều năm, rất có thể ở dưới đó còn nhiều phần chôn nông chưa được xử lý đàng hoàng.
- Vậy nếu quy tập, đào lên, đưa về nghĩa trang an táng đàng hoàng, đắp sâu kỹ, thì lửa ở cồn Tràm sẽ khác đi sao cô.
- Về mặt khí thì đúng là sẽ khác, cô Hoa đáp. Đó là việc của cơ quan chức năng, của Ban Chỉ huy Quân sự huyện, không phải việc của tôi hay của anh tự làm. Tôi chỉ nói về nguyên lý. Còn về mặt niềm tin của làng, người ta sẽ nói các anh được về nơi yên nghỉ thì lửa cõi âm cũng yên. Hai cách nói đó, tôi không thấy cần phải cãi nhau xem cách nào thắng. Làng mình sống với bãi tha ma đó bao nhiêu đời rồi. Khoa học giải thích được vì sao lửa cháy. Nó không giải thích thay cho người ta vì sao phải đưa người chết về một nơi có bia, có hương khói đàng hoàng.
Câu nói đó làm Hợi ngồi yên rất lâu. Anh vốn nghĩ tới đây sẽ phải chọn một bên, hoặc tin lời ông Bảy và cụ Lựu, hoặc tin sách vở của cô Hoa. Cô Hoa, bằng sự điềm tĩnh của một giáo viên làng, vừa đặt hai bên cạnh nhau mà không bắt anh phải bỏ bên nào. Lớp khoa học là một lớp giải thích bề mặt, sáng rõ, viết được ra giấy. Lớp tâm linh là một lớp khác, nằm ở chỗ người sống nợ người chết một sự quy tập đàng hoàng. Hai lớp cùng tồn tại trên cùng một bãi cát trắng.
Cô Hoa mở cuốn sổ ghi chép cũ, lật tới một trang đã ố vàng, cho Hợi xem mấy dòng cô ghi từ lời kể của người già trong làng nhiều năm trước. Trong sổ có ghi về những đêm lửa nhiều bất thường ở cồn Tràm sau những đợt mưa lớn rồi nắng gắt. Có ghi về một mùa hè cả làng không ai dám đi bộ qua cồn cát sau giờ Dậu, có ghi cả chuyện một đoàn cán bộ từng về xã hỏi về hài cốt liệt sĩ nhưng rồi không thấy quay lại. Cô nói những dòng ghi chép đó không phải bằng chứng khoa học, chúng chỉ là trí nhớ của làng được viết xuống trước khi người già mất đi. Nhưng chính chúng cho thấy lửa ở cồn Tràm không phải chuyện của một mùa dưa, một năm sương. Nó đã ở đó, lập lòe trên bãi tha ma đó, lâu hơn tuổi của Hợi rất nhiều.
Hợi hỏi cô vì sao biết nhiều vậy mà làng vẫn không làm gì với bãi tha ma. Cô Hoa cười buồn, đáp rằng biết và làm được là hai chuyện khác nhau. Quy tập hài cốt cần hồ sơ, cần tọa độ, cần di vật, cần cơ quan có thẩm quyền đứng ra tổ chức. Người làng chỉ có lời kể và nén hương rằm tháng Bảy. Lời kể mà không có di vật đi kèm thì hồ sơ không mở được. Câu nói đó Hợi ghi nhớ rất kỹ, dù lúc đó anh chưa biết nó sẽ quan trọng tới mức nào trong những tuần sắp tới.
Trước khi ra về, cô Hoa còn dặn thêm một điều thực tế. Cô nói hiện tượng khí tự cháy không gây bỏng, không đốt xe, điều đó khớp với lời kể của Minh. Nguy hiểm thật sự không nằm ở lửa. Nguy hiểm nằm ở phản ứng của con người khi thấy lửa. Hoảng loạn, rú ga, mất lái, lao xuống mương, lún cát giữa đêm không ai hay. Bao nhiêu năm nay, thứ làm người ta bị thương ở cồn Tràm không phải là lửa, mà là nỗi sợ lửa.
Hợi cảm ơn cô Hoa rồi dắt xe ra cổng trường. Đêm đã khuya, sân trường tối, chỉ còn phòng học cuối hành lang sáng đèn, nơi cô giáo vẫn ngồi chấm bài. Trên đường về làng, đầu anh lần đầu tiên giữ lại hai chữ quy tập một cách rõ ràng và dính chặt với bãi tha ma cồn Tràm. Không phải như một ý nghĩ mơ hồ thoáng qua nữa. Mà như một việc cụ thể, có cơ quan phụ trách, có thủ tục, có lý do cả về mặt khí lẫn về mặt người.
Anh về tới nhà, Sen đã ngủ. Hợi nằm xuống, nhìn lên trần nhà tối, nghĩ về một hố chôn nông dưới cát trắng, về thứ khí xanh lạnh thoát lên qua bao nhiêu mùa sương. Và anh nghĩ về mười một con người, theo lời cụ Lựu, đang nằm chung một chỗ mà chưa ai đưa về đâu cả. Ý nghĩ đó không làm anh ngủ ngon hơn. Nhưng nó cho nỗi sợ của anh một hình dạng khác. Không còn là sợ lửa nữa. Mà là sợ mình biết chuyện rồi vẫn cứ chạy qua, đêm này qua đêm khác, như không có ai nằm dưới bánh xe của mình.