MA TRƠI BÃI CÁT TRẮNG - Chương 17: Đèn giữ ở cồn cát
Đêm 15/12, ông Bảy không ngủ được. Chuyến xe tối hôm đó qua cồn Tràm yên ắng, không có chuyện gì, xe về vựa đúng giờ, Hợi đưa ông về tới đầu làng lúc gần…
Nội dung chương
Đêm 15/12, ông Bảy không ngủ được. Chuyến xe tối hôm đó qua cồn Tràm yên ắng, không có chuyện gì, xe về vựa đúng giờ, Hợi đưa ông về tới đầu làng lúc gần mười giờ đêm. Bà Sáu đã ngủ. Ông Bảy nằm trên chiếc giường tre trong buồng ngoài, nghe tiếng gió biển thổi qua rặng phi lao, nghe tiếng chó sủa xa ở xóm dưới, mà mắt cứ mở trừng trừng nhìn lên mái nhà tối. Trong đầu ông, câu chuyện Hợi kể lại hồi chiều cứ quay đi quay lại. Cụ Lựu kể trận đánh tháng Bảy. Ông Thới xác nhận con số mười một. Hợi hỏi ông trên xe một câu tưởng như vu vơ mà làm ông khựng lại cả buổi tối.
- Bác Bảy, hồi năm 1972 bác mới chín tuổi, bác có nhớ gì về đêm chôn ở cồn Tràm không.
Ông đã đáp lảng đi. Ông nói năm đó ông còn nhỏ, chuyện người lớn ông không biết, chỉ nhớ làng xôn xao mấy ngày. Hợi không hỏi thêm, tôn trọng sự im lặng của ông như mọi khi. Nhưng chính sự im lặng đó giờ đây nằm lại trong ngực ông, nặng như một hòn đá cát ngậm nước.
Ông Bảy ngồi dậy, chân trần chạm xuống nền đất lạnh. Ông đi ra gian giữa, nơi có bàn thờ cha ông và chiếc hòm gỗ cũ đặt dưới gầm bàn thờ. Ông ngồi xuống, mở hòm. Trong hòm là mấy thứ đồ của cha ông để lại. Một con dao đi biển đã cùn, một cuộn dây cước cũ, một chiếc áo tơi rách. Và ở dưới cùng, gói trong tấm vải dầu đã ngả màu, là chiếc đèn dầu con bằng thiếc, bầu đèn đen khói, tim đèn đã cháy ngắn gần hết từ bao nhiêu năm trước.
Ông cầm chiếc đèn lên, tay run nhẹ. Ký ức ùa về không cần ông gọi, rõ tới mức ông nghe lại được cả tiếng cha mình trong đêm tối của năm 1972.
Năm đó ông chín tuổi, nhỏ và gầy, là đứa trẻ hay bám theo cha ra bến cá lúc trời chưa sáng. Một đêm tháng Bảy, trời tối đặc, gió biển mang theo mùi thuốc súng từ phía cồn Tràm, cha ông lặng lẽ lay ông dậy khi cả nhà đang ngủ. Cha không giải thích nhiều. Cha chỉ nói một câu ngắn, giọng khác hẳn ngày thường.
- Dậy, đi với cha. Cầm đèn cho người lớn làm việc. Đứng im, đừng nhìn.
Ông nhớ mình đã đi chân trần theo cha qua bãi cát lạnh, tay cầm chiếc đèn dầu con này, tim đèn được che gió bằng một tấm mo cau khoét lỗ. Cát đêm đó lạnh buốt dưới chân trẻ con. Tới cồn Tràm, đã có mấy người đàn ông của làng đứng chờ trong bóng tối, mặt ai cũng nghiêm và buồn, tay cầm xẻng. Xa hơn một chút, trên mặt cát, có những hình người nằm dài được phủ chiếu. Ông không được tới gần. Cha đặt ông đứng ở một gốc tràm, dặn ông giữ đèn cho sáng vừa đủ để người lớn thấy đường đào cát, và dù nghe gì, thấy gì lờ mờ, cũng không được chạy tới, không được hỏi.
Ông đứng đó, giữ đèn, suốt một khoảng thời gian mà với một đứa trẻ chín tuổi thì dài như cả một đời. Ông nghe tiếng xẻng xúc cát, thứ tiếng mà tới giờ, hơn năm mươi năm sau, ông vẫn phân biệt được với mọi thứ tiếng khác trong đêm. Ông nghe tiếng người lớn khóc nén, khóc không thành tiếng, chỉ là những hơi thở đứt quãng và tiếng nấc nuốt ngược vào trong. Ông nghe tiếng một người đàn ông, có lẽ là cán bộ xã lúc đó, đọc nhỏ những con số, đếm đi đếm lại, như sợ đếm sai một con người nào đó trong bóng tối. Ông không nhìn rõ mặt ai nằm dưới chiếu. Cha không cho ông nhìn. Và ông, một đứa trẻ ngoan của dân chài, đã đứng im và không nhìn, đúng như lời cha dặn, suốt đêm đó.
Sáng hôm sau, cha dẫn ông về nhà khi trời vừa hửng. Cha rửa chiếc đèn dầu, gói lại, cất vào hòm gỗ, và từ đó không bao giờ nhắc lại đêm đó nữa. Ông Bảy cũng không hỏi. Rồi cha ông mất, rồi chiến tranh qua đi, rồi bãi chôn năm đó thành một phần của bãi tha ma, rồi ông lớn lên, đi biển, lấy vợ, có con cháu, rồi già đi và vào làm phụ xe cho vựa dưa. Đêm giữ đèn đó chìm xuống dưới năm mươi bốn năm đời người, như một hòn đá chìm xuống đáy đầm. Không ai nhắc, không ai hỏi, cho tới những ngày gần đây, khi một thằng tài xế trẻ chạy xe qua đúng bãi cát đó hằng đêm. Cậu ta đi hỏi cụ Lựu, hỏi ông Thới, hỏi cô giáo Hoa, và vô tình khuấy mặt nước lên từng lớp một.
Ông Bảy đặt chiếc đèn dầu lên bàn thờ cha, bên cạnh bát hương. Ông thắp một cây hương mới, cắm xuống, chắp tay đứng lặng một lúc lâu. Ông chưa từng kể chuyện đêm giữ đèn này với ai. Kể cả bà Sáu, người vợ sống với ông gần bốn mươi năm, cũng không biết. Bà chỉ biết chồng mình có một chiếc đèn dầu cũ của cha để lại, giữ rất kỹ, không cho ai động vào. Ông giữ im lặng không phải vì ông giấu một tội lỗi gì. Ông giữ im lặng vì một phần trong ông vẫn là đứa trẻ chín tuổi đứng ở gốc tràm năm đó, được dặn đứng im, đừng nhìn, và đã vâng lời suốt năm mươi bốn năm.
Nhưng đêm nay, sau khi nghe Hợi kể lại con số mười một đã được hai người già khác của làng xác nhận. Sau khi gặp bà Cúc ở cổng làng và nghe bà hỏi chuyện lửa như hỏi thăm người còn sống, ông Bảy hiểu rằng sự im lặng của mình không còn là vâng lời cha nữa. Nó đã thành một thứ khác. Nó thành sự chậm trễ. Mười một người nằm dưới cát, một người em gái thắp hương vọng mấy chục năm. Một thằng tài xế trẻ suýt gặp nạn vì không biết dưới bánh xe mình là gì. Và ông, người duy nhất còn sống từng đứng ở đó trong đêm chôn cất với một chiếc đèn trên tay, lại chưa nói một lời nào ra cho trọn.
Ông tự hỏi, nếu ông nói ra bây giờ, ông sẽ phải nhận một điều rất khó nhận. Là ông đã im lặng năm mươi bốn năm. Là lẽ ra ông có thể nói sớm hơn, khi xã lập danh sách đề nghị tìm kiếm lần đầu, lần hai, khi hồ sơ nằm im vì thiếu một điểm bắt đầu. Ông không chắc trí nhớ của một đứa trẻ chín tuổi giữ đèn có giúp được gì cho cơ quan chức năng hay không. Ông chỉ biết, giữ nó trong bụng thêm nữa thì ông không ngủ được như đêm nay, và nhiều đêm sau nữa.
Dù vậy, ông Bảy vẫn quyết định chưa nói với Hợi vội. Không phải vì ông muốn giấu thêm. Mà vì ông muốn tự mình sắp xếp lại ký ức cho rõ ràng trước. Ông nhớ lại vị trí gốc tràm năm đó so với bãi tha ma bây giờ, nhớ lại hướng đào, nhớ lại những gì một đứa trẻ đã thật sự thấy và những gì chỉ là tưởng tượng thêm vào sau này qua lời kể của người lớn. Nói ra một chuyện như vậy, theo ông, phải nói cho đúng, cho chắc, không được nói bừa theo cảm xúc của một đêm mất ngủ. Ông sẽ nói, nhưng nói khi ông đã sẵn sàng nói cho trọn, và nói đúng người cần nghe nhất, vào đúng lúc việc nói ra có thể thành một việc làm cụ thể, chứ không chỉ là một lời thú nhận cho nhẹ lòng.
Trước khi quay lại giường, ông Bảy làm một việc mà ông đã tránh làm suốt nhiều năm. Ông lấy từ ngăn kéo bàn thờ ra một cuốn sổ tay nhỏ của mình, loại sổ ghi tiền chợ và lịch con nước, lật tới một trang trắng ở cuối. Bằng nét chữ run và chậm của người ít viết, ông ghi xuống mấy dòng cho riêng mình. Đêm tháng Bảy năm 1972. Cầm đèn ở gốc tràm. Tiếng xẻng. Người lớn đếm. Cha dặn đứng im, đừng nhìn. Chỉ mấy dòng ngắn ngủi, không thành một câu chuyện, nhưng là lần đầu tiên ký ức đó được viết ra giấy thay vì chỉ nằm trong đầu một ông già mất ngủ. Ông gấp sổ lại, cất vào túi áo treo ở đầu giường, như người giữ một tờ giấy hẹn mà mình chưa biết sẽ trao vào tay ai, vào ngày nào.
Ông cũng nhớ lại một chi tiết nhỏ mà lúc đứng ở gốc tràm ông đã không hiểu. Đêm đó, khi việc đào cát gần xong, cha ông có quay lại chỗ ông đứng, lấy tay che bớt ánh đèn, và nói một câu mà ông mang theo tới giờ mới hiểu hết ý. Cha nói, sau này lớn lên, nếu có ai hỏi về đêm nay, mày phải nói. Đừng như cha, giữ trong bụng rồi mang xuống mồ. Lúc đó ông chín tuổi, chỉ gật đầu cho qua vì buồn ngủ và sợ. Sau này cha ông mất sớm vì bệnh biển, câu dặn đó không ai nhắc lại nữa, và ông đã vô tình làm ngược lại nó suốt hơn năm mươi năm. Đêm nay, nhớ lại câu dặn của cha trên bàn thờ còn thơm mùi hương mới, ông Bảy thấy quyết định của mình không còn là chuyện nên hay không nên nữa. Nó là chuyện phải làm, chỉ còn chờ đúng lúc và đúng cách.
Ông thổi tắt ngọn đèn bàn thờ phụ, chỉ để lại cây hương cháy đỏ trong bóng tối. Ông quay lại giường nằm xuống, mắt vẫn mở, nhưng lòng đã yên hơn một chút vì ít nhất ông đã lấy chiếc đèn ra khỏi hòm. Ông đặt nó lên bàn thờ, như đặt một lời hứa với cha và với chính mình ở một nơi sáng hơn đáy hòm gỗ cũ. Ngoài sân, gió biển vẫn thổi qua rặng phi lao, mang theo hơi cát ẩm của cồn Tràm vào tận sân nhà ông, như nhắc rằng bãi cát đó vẫn nằm yên ở cuối làng, chờ một người chịu nói ra điều mình biết.