MA TRƠI BÃI CÁT TRẮNG - Chương 32: Hiện vật lạ trên bàn đội trưởng
Sáng hai mươi mốt tháng mười hai, Nguyễn Hữu Phước tới cơ quan sớm hơn thường lệ hai mươi phút. Phòng làm việc của Ban Chỉ huy Quân sự huyện Hải Lăng còn…
Nội dung chương
Sáng hai mươi mốt tháng mười hai, Nguyễn Hữu Phước tới cơ quan sớm hơn thường lệ hai mươi phút. Phòng làm việc của Ban Chỉ huy Quân sự huyện Hải Lăng còn lạnh mùi ẩm của đêm. Anh mở cửa sổ, pha ấm trà, rồi mới ngồi xuống bàn. Trên bàn, ngoài chồng công văn cuối năm, có một túi hồ sơ niêm phong do xã chuyển lên từ chiều hôm trước. Dấu niêm phong còn nguyên, mép túi ghi dòng chữ viết tay: hiện vật do người dân nộp, kèm biên bản tiếp nhận ngày hai mươi tháng mười hai.
Phước không mở ngay. Anh làm nghề quy tập đã nhiều năm, đủ lâu để biết một hiện vật lạ có thể mở ra một việc rất dài, hoặc cũng có thể chỉ là một mảnh nhôm vô danh của một thời đã qua. Vội vàng là điều anh tự cấm mình. Anh đọc biên bản trước.
Biên bản ghi rõ người nộp là Trần Văn Hợi, ba mươi sáu tuổi, tài xế, ở làng Mỹ Thủy. Nơi phát hiện là bãi tha ma cồn Tràm, dưới vệt bánh xe tải lún trong cát, sáng mười chín tháng mười hai. Hiện vật được chụp ảnh tại chỗ, gói túi nilon, giữ tại nhà người nộp đúng một đêm, sáng hai mươi mang nộp xã, xã chuyển huyện trong ngày. Chuỗi bàn giao không đứt quãng. Phước gật đầu một mình. Người tài xế này làm đúng hơn nhiều người anh từng gặp. Có người nhặt được di vật thì lau chùi sạch sẽ, cạo gỉ, khoe khắp làng rồi mới mang nộp, tới lúc đó hiện vật đã mất hết dấu vết ban đầu.
Trong biên bản còn có phần lời khai về đêm mười tám. Phước đọc tới đoạn người nộp kể đã nhìn qua gương chiếu hậu thấy lửa kết thành hình đoàn người mặc áo lính, xúm lại như khiêng xe. Anh dừng lại, đọc lại một lần nữa. Ngòi bút của người ghi biên bản ở xã ghi nguyên văn, không thêm lời bình. Phước cũng không bình. Việc của anh không phải là phán xét điều người dân thấy trong một đêm hoảng loạn ở bãi tha ma. Việc của anh là hiện vật trên bàn, và cái tên nếu có trên hiện vật đó.
Anh gọi đồng chí phụ trách hồ sơ liệt sĩ của đội vào.
- Hồ sơ xã chuyển lên, anh xem cùng tôi. - Phước nói. - Mở niêm phong theo đúng thủ tục, chụp lại từng bước.
Hai người đeo găng tay. Túi niêm phong được cắt mép trước ống kính điện thoại công vụ. Bên trong là túi nilon của người dân, vẫn còn mấy hạt cát trắng mịn bám ở góc túi. Bi đông nhôm được đặt lên khay lót giấy trắng. Nó nhỏ hơn Phước hình dung, thân phình, nắp đã mất, quai xách gỉ gần đứt. Bề mặt phủ một lớp gỉ xám nâu, có chỗ cát ăn vào thành vệt.
Phước nghiêng khay dưới đèn bàn. Trên thân bi đông, ở phía gần đáy, có những nét khắc tay, nông sâu không đều, bị gỉ ăn mất một phần. Anh đọc chậm, từng chữ một, đối chiếu với ảnh chụp tại chỗ mà Hợi đã gửi kèm. Trong ảnh, cát còn bám, nhưng góc chụp thẳng. Ngoài đời, dưới đèn, nét khắc rõ hơn một chút sau khi lớp cát rời đã rơi ra tự nhiên. Anh đọc được một cái tên. Họ và tên chưa dám khẳng định hết vì một nét bị gỉ cắt ngang, nhưng phần còn lại đủ để làm việc.
- Ghi vào biên bản mở niêm phong: dòng khắc thân bi đông đọc được một phần, có tên người, phần ký hiệu phía sau mờ. - Phước nói. - Không ghi kết luận gì thêm.
Đồng chí phụ trách gật đầu, ghi chép. Đó là kỷ luật của đội quy tập. Một dòng chữ trên giấy, nếu ghi quá tay, có thể làm một gia đình mừng hụt hoặc làm một hồ sơ đi sai đường nhiều năm.
Phước kể cho cấp dưới nghe quy trình chuẩn, cũng là tự nhắc lại cho mình.
- Trước hết là giám định hiện vật. Phải xác định đúng chủng loại, niên đại, có phải bi đông quân dụng thời chống Mỹ không, dòng khắc là khắc tay thời đó hay khắc sau này. Thứ hai là tra hồ sơ đơn vị. Phần ký hiệu còn đọc được, dù chỉ một phần, cũng phải đối chiếu với các đơn vị từng hoạt động ở khu vực Hải Lăng, Quảng Trị, tháng bảy năm một chín bảy hai. Thứ ba là đối chiếu danh sách liệt sĩ của huyện, của xã, nhất là những trường hợp mất tin, chưa tìm được hài cốt. Nếu ba đường đó gặp nhau, mới tính tới chuyện khảo sát thực địa. Chưa đủ căn cứ thì không đi đào, không thông báo ồn ào.
- Cuối năm rồi, thưa anh. - Đồng chí phụ trách nói, giọng ái ngại. - Đội mình còn hai hồ sơ khác đang chờ bổ sung. Một hồ sơ ở phía trong huyện, một hồ sơ gia đình đã gửi đơn ba lần. Lực lượng mỏng, xe cũng phải điều.
- Tôi biết. - Phước đáp. - Chính vì cuối năm mới phải chắc. Làm ẩu một hồ sơ là mang nợ với thân nhân. Hồ sơ này, hiện vật có tên, đó là điểm mạnh. Nhưng tên mờ, đơn vị mờ. Ta cứ đi từng bước. Bước nào xong, ký bước đó.
Anh sắp xếp lại thứ tự công việc trong đầu. Giám định phải gửi đi ngay trong tuần, tranh thủ trước kỳ nghỉ cuối năm của cơ quan chuyên môn. Tra hồ sơ đơn vị có thể làm song song ở huyện và xin tra cứu ở cấp trên. Danh sách xã thì phải xuống tận nơi lấy sổ gốc, không làm qua bản sao chụp vội. Phước ghi ba đầu việc vào cuốn sổ tay bìa xanh đã sờn góc của mình, mỗi việc một dòng, có ô trống để tick khi xong.
Buổi trưa, anh ở lại phòng một mình, ăn suất cơm hộp đã nguội. Anh mở lại ảnh chụp tại chỗ của Hợi. Trong ảnh, bi đông nằm nửa chìm trong cát ướt, bên cạnh là vệt bánh xe sâu và tấm ván lót bánh. Ánh sáng buổi sáng sớm làm lớp gỉ ánh lên. Phước phóng to ảnh. Vị trí phát hiện nằm giữa bãi tha ma, đúng đoạn cát hay lún mà người làng vẫn đồn. Anh đã từng nghe chuyện lửa ở cồn Tràm từ lâu, khi đi công tác qua xã. Dân gọi là ma trơi. Cán bộ kỹ thuật thì nói tới khí từ đất. Phước không đứng về phía nào trong những câu chuyện đó. Anh chỉ biết một điều qua nhiều năm làm quy tập: nơi nào dân còn nhắc tới người chết chưa được về, nơi đó thường còn việc để làm.
Chiều, anh tự tay kiểm tra lại hiện vật trước khi nhập kho tạm của cơ quan. Anh đặt bi đông lên giấy trắng, xoay từng mặt để chụp bổ sung: mặt trước, mặt bên, đáy, miệng. Tới mặt sau, anh khựng lại.
Mặt sau bi đông, gần mép dưới, có một dấu khắc nhỏ. Hai nét giao nhau thành hình chữ thập, rất nhỏ, nông, bị gỉ phủ gần hết, chỉ lộ ra khi ánh đèn xiên qua. Trong biên bản tiếp nhận ở xã, không thấy ghi dấu này. Trong lời khai của người nộp, cũng không nhắc. Hợi có lẽ đã thấy mà cho là vết xước, hoặc không thấy rõ trong buổi sáng vội vàng đó.
Phước gọi đồng chí phụ trách quay lại.
- Chụp riêng mặt sau. Phóng to. - Anh nói. - Ghi bổ sung vào hồ sơ: tại mặt sau bi đông phát hiện một dấu khắc nhỏ hình chữ thập, vị trí gần mép dưới, chưa rõ tính chất, cần giám định phân biệt với vết xước do gỉ và va chạm.
- Có khi chỉ là vết xước thôi anh. - Đồng chí kia nói.
- Có khi. - Phước gật đầu. - Nhưng vết xước do va chạm thường chạy dài và không giao nhau gọn như thế này. Nét này có đầu có cuối. Ta ghi là dấu hiệu chờ kiểm tra, không kết luận.
Anh tự tay ghi dòng bổ sung, ký tên bên cạnh. Nhiều năm làm nghề dạy anh rằng những chi tiết nhỏ bị bỏ qua ở bước đầu thường là chi tiết quyết định ở bước cuối. Một cái tên có thể trùng. Một ký hiệu đơn vị có thể thiếu. Nhưng một dấu riêng do một bàn tay cụ thể khắc lên, nếu có người còn nhớ, sẽ không trùng với ai khác.
Trước khi hết giờ, Phước gọi điện về xã, gặp đúng cán bộ đã lập biên bản tiếp nhận. Anh hỏi lại từng điểm trong chuỗi bàn giao, không phải vì nghi ngờ, mà vì hồ sơ sau này phải chịu được việc kiểm tra lại nhiều lần.
- Từ lúc anh Hợi nộp tới lúc chuyển lên huyện, hiện vật có mở ra lần nào nữa không? - Phước hỏi.
- Không, thưa anh. Niêm phong tại xã, ký nhận khi giao, đúng như biên bản. - Đầu dây bên kia đáp. - Anh Hợi có gửi kèm mấy tấm ảnh chụp tại chỗ trong điện thoại của ảnh. Xã đã in ra và kẹp vào hồ sơ.
- Tốt. Nhờ xã nhắn với anh Hợi giữ nguyên các ảnh gốc trong máy, đừng xóa, đừng chuyển qua ứng dụng làm giảm chất lượng. Đội có thể cần đối chiếu sau.
- Dạ, tôi nhắn ngay.
Phước cúp máy, ghi thêm vào sổ thời gian cuộc gọi và người trao đổi. Anh làm việc này thành thói quen. Một hồ sơ quy tập không chỉ gồm hiện vật và kết luận. Nó gồm cả những cuộc gọi, những lần xuống xã, những lời khai được ghi đúng lúc. Sau này, khi thân nhân hỏi vì sao biết chắc, cơ quan phải trả lời được bằng giấy tờ, chứ không trả lời bằng cảm giác.
Anh cũng dặn bộ phận văn thư chuẩn bị công văn gửi giám định ngay sáng mai, kèm theo ảnh chụp tại chỗ, ảnh mở niêm phong và biên bản tiếp nhận. Trong công văn, anh yêu cầu nêu rõ hai câu hỏi: xác định niên đại và tính chất dòng khắc trên thân, và phân biệt dấu ở mặt sau là vết khắc tay hay hư hại tự nhiên. Anh đọc lại công văn hai lần mới ký. Câu chữ trong công văn càng rõ, kết quả trả về càng ít phải hỏi lại, thời gian càng được giữ trước Tết.
Tối đó, trước khi rời cơ quan, Phước mở lại cuốn sổ tay. Ba đầu việc đã ghi. Anh ghi thêm một dòng thứ tư ở dưới, chữ nhỏ hơn: mặt sau, dấu chữ thập, hỏi lại người nộp và tra trong giám định.
Ngoài sân cơ quan, trời đã tối hẳn. Gió từ phía biển thổi vào, mang theo hơi lạnh và mùi cát ẩm dù huyện lỵ cách biển một quãng. Phước khóa cửa phòng, bỏ chìa khóa vào túi, rồi đứng lại một lát. Trên bàn làm việc sau lưng anh, chiếc bi đông han gỉ đã nằm yên trong hộp niêm phong mới, chờ chuyến gửi giám định ngày mai. Một cái tên mờ trên thân nhôm. Một dấu thập nhỏ ở mặt sau chưa ai giải thích. Phước biết, từ sáng mai, hồ sơ này sẽ không còn là một hiện vật lạ nữa. Nó sẽ là một việc phải đi tới cùng, dù cuối năm có bận tới đâu.