MA TRƠI BÃI CÁT TRẮNG - Chương 35: Rằm tháng Chạp ở cồn Tràm
Ngày sáu tháng một, bà Lê Thị Cúc dậy từ lúc trời còn tối. Nhà thờ họ Lê nằm ở giữa làng Mỹ Thủy, nhà ngói ba gian, sân gạch, trước sân có cây khế già mà…
Nội dung chương
Ngày sáu tháng một, bà Lê Thị Cúc dậy từ lúc trời còn tối. Nhà thờ họ Lê nằm ở giữa làng Mỹ Thủy, nhà ngói ba gian, sân gạch, trước sân có cây khế già mà anh trai bà trồng từ hồi còn con trai. Bà sống một mình trong nhà này đã nhiều năm, từ khi cha mẹ mất, từ khi mấy người họ hàng gần lần lượt dọn đi nơi khác hoặc qua đời. Một mình, nhưng bà không thấy nhà trống. Trên bàn thờ giữa nhà, ngoài bát hương tổ tiên, còn có một bát hương riêng cho anh trai bà, và một tấm ảnh chân dung đặt trong khung gỗ đã sờn.
Tấm ảnh đó không phải ảnh thật chụp ngày anh đi. Nhà bà ngày xưa nghèo, không có máy ảnh. Tấm ảnh chân dung này là tranh vẽ lại, do một người thợ vẽ truyền thần ở thị trấn vẽ dựa trên tấm ảnh thẻ cũ nhỏ xíu mà gia đình còn giữ được, phóng lớn lên. Nét vẽ hơi cứng, người con trai trong ảnh mặc áo lính, tóc cắt ngắn, mặt gầy, mắt nhìn thẳng. Bà Cúc mỗi lần lau ảnh đều lau rất chậm, như sợ mạnh tay thì nét mặt anh lại mòn đi thêm một chút.
Sáng nay bà lau ảnh lâu hơn mọi ngày. Tết sắp tới. Rằm tháng Chạp cũng gần. Bà tính ra đầu cồn Tràm thắp hương sớm, trước ngày rằm ít hôm, khi đường cát còn khô và chân bà còn đi được vào buổi sáng mát. Thói quen thắp hương vọng cho anh, người làng biết bà vẫn giữ vào rằm tháng Bảy. Nhưng thật ra, những năm gần đây, khi tuổi đã cao và giấc ngủ đã ngắn, bà còn đi thêm một lần vào dịp gần Tết. Bà không nói với ai. Đi thắp cho anh trước Tết, với bà, là một việc trong nhà.
Bà dọn bàn thờ như mọi sáng. Bà thay nước trong ba chén nhỏ, vuốt lại tàn hương cong, kiểm tra đĩa dầu. Bát hương của anh trai, bà tự tay bốc lại tro cho bằng mặt. Tro trong bát này, bà giữ một phần là tro từ những lần thắp hương ở cồn Tràm mang về, trộn lẫn qua năm tháng. Không ai dạy bà làm vậy. Bà chỉ nghĩ, anh nằm ở ngoài đó, hương trong nhà phải có chút gì của ngoài đó thì mới gọi là gần nhau được.
- Anh Trực ơi, sáng nay em ra ngoài đó sớm. - Bà nói một mình, giọng nhỏ như nói với người đang ngồi trong nhà. - Tết tới nơi rồi. Nhà mình quét dọn xong xuôi cả. Cây khế anh trồng năm nay ra trái muộn, chắc qua Tết mới chín.
Nói chuyện một mình với anh là thói quen cả đời của bà. Từ hồi còn là con bé mười ba tuổi tiễn anh ở đầu làng, tới khi thành bà cụ bảy mươi mốt tuổi, bà chưa bao giờ thôi nói. Ngày anh nhập ngũ năm một chín sáu tám, anh đeo ba lô, tay xách bi đông, quay lại dặn cả nhà một câu mà bà nhớ tới giờ không sai một chữ.
- Anh đi, về sẽ sửa lại mái nhà cho mẹ.
Mái nhà ngày đó dột ở gian giữa, mỗi lần mưa là phải lấy thau hứng. Sau này, khi bà đã lớn, bà tự dành tiền sửa mái, rồi sau nữa họ hàng góp công làm lại nhà thờ. Mái nhà không còn dột đã mấy chục năm. Nhưng lời hứa của anh thì vẫn treo nguyên ở đó, như một việc chưa ai làm thay được, vì người hứa chưa về.
Bà chuẩn bị đồ đi cồn Tràm trong một chiếc làn nhựa cũ: ba nén hương, một hộp diêm được bọc nilon chống ẩm, một chai nước nhỏ, một ít giấy tiền vàng bạc gấp gọn, và một nắm xôi nếp bà đồ từ tối qua, gói trong lá chuối. Đồ cúng của bà bao giờ cũng ít, không phô trương. Bà nói, anh ở ngoài cát, cúng nhiều anh cũng không ăn hết, chủ yếu là nén hương để anh biết đường nhà vẫn còn người nhớ.
Đường từ làng ra đầu cồn không xa với người trẻ, nhưng với chân bà bây giờ là một quãng phải nghỉ hai lần. Bà chống gậy, đi chậm. Mấy người làng gặp bà trên đường đều chào, có người hỏi bà đi đâu sớm vậy. Bà chỉ cười, nói đi thắp hương. Không ai hỏi thêm. Người làng Mỹ Thủy quen với hình ảnh bà Cúc và chiếc làn nhựa trên đường ra cồn như quen với tiếng sóng.
Đầu cồn Tràm buổi sáng tháng Chạp lặng và sáng. Cát trắng trải dài, lùm tràm cằn đứng im, không có gió lớn. Xa xa, mấy mô đất thấp của bãi tha ma nằm rải rác, không hàng lối, có mô đã bị cát phủ gần bằng mặt đất. Bà không đi sâu vào trong. Chân bà không cho phép, và từ xưa bà cũng không dám đi sâu một mình. Bà dừng ở chỗ quen thuộc của mình, một khoảng cát bằng phẳng ở đầu cồn, nơi có gốc tràm già mà bà vẫn lấy làm mốc. Từ đây nhìn vào trong, bà thấy được cả một vùng cát rộng. Bà vẫn nói với anh, anh ở chỗ nào trong đó thì cũng nghe được từ đây.
Bà cắm hương xuống cát, phải ấn mạnh tay vì lớp cát mặt đã khô và cứng vì gió đêm. Diêm quẹt hai lần mới cháy, bà lấy tay che gió, châm hương, rồi cắm lại cho thẳng. Khói hương bay ngang một lúc rồi mới dựng lên. Bà chắp tay, khấn nhỏ. Lời khấn của bà không có văn vẻ gì của thầy cúng. Bà chỉ gọi tên anh, báo với anh chuyện trong nhà, chuyện làng, chuyện Tết sắp tới, chuyện cây khế, chuyện mái nhà đã sửa xong từ lâu mà anh không cần lo nữa.
- Anh ở đâu thì về ăn Tết với nhà. - Bà nói câu bà vẫn nói mỗi lần. - Em già rồi, đi ra đây được năm nào hay năm đó. Anh đừng để em phải đoán chỗ nữa.
Câu cuối bà nói khẽ hơn, như một lời trách rất nhẹ, rồi bà tự cười buồn với chính mình. Bà không khóc. Nhiều năm rồi bà không khóc ở chỗ này. Nước mắt của bà như đã dùng hết trong những năm đầu đi tìm anh, những chuyến đi hỏi tin ở các nơi, những lần trở về nhà với hai bàn tay trắng và một đêm mất ngủ. Bây giờ ở lại chỉ là sự chờ đợi đã thành nếp sống, đều đặn như việc thay nước trên bàn thờ mỗi sáng.
Bà ngồi lại trên một gốc tràm khô một lúc, rót nước trong chai ra một chén nhỏ đặt cạnh chỗ cắm hương, mở gói xôi lá chuối đặt lên một tàu lá khô sạch. Bà nhìn ra bãi cát. Sáng nay không có lửa. Ban ngày cồn Tràm chưa bao giờ có lửa. Nhưng bà đã nghe người làng kháo nhau từ mấy hôm trước, rằng dạo này ở cồn có chuyện xe tải kẹt, có người nhặt được đồ cũ của bộ đội. Bà nghe mà không hỏi kỹ. Cả đời bà, mỗi lần nghe tin gì liên quan tới đồ cũ, tới hài cốt, tới bộ đội năm xưa, tim bà đều thót lên một nhịp, rồi lại phải tự dặn mình đừng hy vọng. Hy vọng bừa bãi là thứ làm người chờ đợi mau kiệt sức nhất. Bà đã học được điều đó bằng năm mươi bốn năm.
Có lần, hồi bà còn ngoài năm mươi, có người ở xã khác tới làng hỏi mua đất gần cồn, nói dưới cát có khi còn nhiều di vật, đào lên bán được tiền. Bà nghe xong, đêm đó mất ngủ, sáng hôm sau ra xã báo ngay. Bà không giàu, không quyền, nhưng bà dữ dằn lạ thường trong chuyện đó. Bà nói với cán bộ xã, đất cồn Tràm là chỗ người chết nằm, ai đào bới vì tiền thì bà không để yên. Chuyện rồi cũng lắng xuống. Từ đó, người làng càng hiểu vì sao bà giữ thói quen ra cồn thắp hương đều đặn như người canh một nơi chốn.
Ngồi một lúc, bà đứng dậy, thu dọn giấy cúng đã cháy hết, chôn tro xuống cát như mọi lần để không bay lung tung. Bà đi chậm trở ra đường làng. Tới đầu đường, bà quay lại nhìn cồn cát một lần nữa. Cát trắng nắng lên, sáng tới chói mắt. Không có gì khác lạ. Không có ai gọi bà. Không có tin gì đang chờ bà ở nhà, ít nhất là theo những gì bà biết trong buổi sáng hôm đó.
Trên đường về, bà ghé qua nhà một người cháu họ ở đầu làng để xin ít lá chuối tươi, phòng mấy ngày tới gói bánh. Người cháu giữ bà lại uống chén nước, hỏi năm nay bà ăn Tết với ai. Bà cười, nói vẫn như mọi năm, họ hàng sẽ qua lại, mâm cơm vẫn đủ người, chỉ thiếu một người đã thiếu hơn năm mươi năm nay thôi. Người cháu nghe vậy thì im lặng, không dám đùa thêm. Bà cũng không muốn làm khó lớp trẻ bằng câu chuyện cũ của mình. Bà chỉ nhận lá chuối, cảm ơn, rồi chống gậy đi tiếp. Với bà, nỗi chờ đợi này là việc của riêng thế hệ bà. Lớp trẻ trong làng biết tên anh trai bà qua bàn thờ và qua những lần thắp hương ké, như vậy là đủ rồi.
Về tới nhà, bà đặt làn nhựa xuống góc bếp, rửa tay, rồi lên nhà trên thắp thêm một nén hương lên bàn thờ. Bà nhìn tấm ảnh chân dung của anh trai rất lâu.
- Em ra ngoài đó về rồi. - Bà nói. - Hương cắm ở chỗ cũ. Tết này nhà mình vẫn để phần cơm cho anh như mọi năm.
Bà nói xong thì đi xuống bếp nhóm lửa nấu bữa trưa cho một mình. Nồi cơm nhỏ, ít rau luộc, một khúc cá kho từ hôm qua hâm lại. Đời sống của bà Cúc là như vậy, lặng lẽ, đều đặn, không chờ ai gõ cửa. Bà không biết rằng ở huyện, một bìa hồ sơ mang tên anh trai bà đã dày lên qua từng ngày cuối năm. Bà cũng không biết rằng chỉ một ngày nữa, sẽ có người của huyện xuống làng, mang theo một câu hỏi về mặt sau của một chiếc bi đông mà bà đã khắc lên từ năm mười ba tuổi.
Trong buổi sáng sáu tháng một này, sự chờ đợi của bà vẫn còn nguyên vẹn, chưa bị chạm vào. Nó là sự chờ đợi của năm mươi bốn năm, khép lại ở câu nói quen thuộc bên gốc tràm già, trước khi tin tức thật sự tìm được đường tới cửa nhà thờ họ Lê.