MA TRƠI BÃI CÁT TRẮNG - Chương 37: Đêm giữ đèn
Ngày tám tháng một, Phước và Hợi tới nhà ông Bảy vào buổi sáng, theo hẹn từ hôm trước. Nhà ông Bảy ở xóm chài cuối làng Mỹ Thủy, nhà cấp bốn nhỏ, trước…
Nội dung chương
Ngày tám tháng một, Phước và Hợi tới nhà ông Bảy vào buổi sáng, theo hẹn từ hôm trước. Nhà ông Bảy ở xóm chài cuối làng Mỹ Thủy, nhà cấp bốn nhỏ, trước sân phơi lưới, mùi cá khô và mùi dầu máy ghe quyện vào nhau. Ông Bảy đã chờ sẵn ở bàn nước ngoài hiên. Trên bàn, ngoài ấm trà, còn có một chiếc hòm gỗ nhỏ mà Hợi chưa từng thấy ông mở ra bao giờ.
Phước mở đầu buổi làm việc đúng thủ tục. Anh nói rõ mục đích: đội quy tập cần ghi lời khai nhân chứng về đêm chôn tập thể tại cồn Tràm năm một chín bảy hai, làm căn cứ tham khảo cho phương án khảo sát thực địa sau này. Lời khai sẽ được ghi chép, đọc lại, và ông Bảy sẽ ký xác nhận. Anh cũng nói rõ, ông cứ kể theo trí nhớ, nhớ tới đâu kể tới đó, không cần cố nhớ những điều không chắc.
Ông Bảy rót trà, tay ông vững. Ông nhìn Phước, rồi nhìn Hợi, rồi nói một câu như đã chuẩn bị từ rất lâu.
- Việc này tôi giữ trong bụng năm mươi bốn năm. Hồi trước tôi có hé cho thằng Hợi nghe một ít, rằng tôi từng theo cha ra cồn cát một đêm năm bảy hai, chỉ đứng giữ đèn, không dám nhìn. Hôm nay các đồng chí hỏi tới nơi, tôi kể hết. Kể trọn một lần, để sau này tôi có chết đi cũng không mang theo xuống mồ.
Ông mở chiếc hòm gỗ. Bên trong, bọc trong một lớp vải đã cũ, là một chiếc đèn dầu bằng sắt, thân đen khói, bấc đèn đã cháy cụt từ lâu. Ông đặt đèn lên bàn, nhẹ nhàng như đặt một vật còn nóng.
- Đèn này đây. Đêm đó tôi giữ đúng cái đèn này.
Rồi ông kể.
Năm một chín bảy hai, ông Bảy mới chín tuổi. Ông là con út trong một nhà chài. Cha ông chạy ghe đêm, quen thuộc từng cồn cát, từng lạch nước quanh vùng. Một đêm tháng bảy, trời tối đặc, không trăng, cha ông được người của thôn và bộ đội địa phương gọi đi. Trong làng vừa có tin, một tổ chiến đấu bị trúng pháo và phục kích ở khu vực cồn Tràm trong trận đánh ban ngày. Mười một người hy sinh. Thi thể phải được chôn ngay trong đêm, tại chỗ, vì tình hình trận đánh chưa yên, vì trời nóng, và vì không thể đưa qua vùng đang còn nguy hiểm.
Cha ông Bảy mang theo đèn dầu, cuốc xẻng và một tấm tăng. Ông Bảy đòi theo, phần vì trẻ con không biết sợ, phần vì cha ông cần một người giữ đèn để hai tay ông còn làm việc. Mẹ ông cản, cha ông gạt đi, nói đi một lúc rồi về, đứng xa thôi.
Ra tới cồn cát, đứa trẻ chín tuổi lần đầu thấy một bãi tha ma trong đêm chiến tranh. Cát trắng dưới ánh đèn dầu thành một màu vàng đục. Mấy gốc tràm cằn đen như người cúi. Người lớn làm việc rất nhanh và rất lặng. Không ai khóc thành tiếng. Có tiếng cuốc bổ xuống cát, tiếng xẻng hất cát, tiếng người gọi nhau khẽ bằng tên tắt. Một cái hố được đào vội ở đoạn giữa bãi tha ma, gần mấy gốc tràm lớn. Hố không sâu như huyệt mộ bình thường. Sau này ông Bảy mới hiểu, đào trong đêm, trong cát, với tay chân đã mỏi rã sau một ngày trận đánh, người ta chỉ đào được tới đó. Nông, nhưng phải xong trước khi trời sáng.
- Việc của tôi là đứng giữ đèn. - Ông Bảy kể, mắt ông nhìn vào chiếc đèn trên bàn mà như nhìn xuyên qua nó về năm tháng cũ. - Cha tôi dặn một câu, tôi nhớ cả đời: giữ đèn cho vững, mắt nhìn vào đèn, không được nhìn vào người ta khiêng, không được nói chuyện, không được hỏi. Tôi làm đúng như vậy. Tôi nghe tiếng người ta đặt các anh xuống hố, nghe tiếng cát phủ lên. Nghe một người lớn tuổi trong làng khấn mấy câu rất ngắn, không phải văn khấn gì dài, chỉ là nói tên đơn vị, nói ngày tháng, nói xin các anh nằm tạm ở đây, sau này hòa bình sẽ đưa các anh về chỗ tử tế.
Ông dừng lại, uống một ngụm trà. Phước không thúc. Ngòi bút của đồng chí ghi chép đi đều, thỉnh thoảng dừng khi ông Bảy dừng.
- Sau này hòa bình, lời khấn đó không thành ngay được. - Ông Bảy nói tiếp, giọng ông trầm xuống. - Sau chiến tranh, làng lo dựng lại nhà, lo ruộng, lo ghe. Bãi cát bị gió phủ, mô đất thay đổi. Người biết rõ vị trí thì lần lượt già và mất. Gia đình anh Trực đi tìm mấy lần mà không có tọa độ. Mấy đợt rà soát sau này cũng không có di vật gì dẫn đường. Thành ra hố chôn đó nằm lại dưới cát, thành một phần của bãi tha ma, và thành chuyện người già kể cho con cháu nghe vào những đêm mất điện.
Ông Bảy kể thêm một chi tiết làm cả phòng ghi chép phải dừng bút. Trong lúc lấp cát, có một người bộ đội địa phương đứng ở đầu hố, cầm một cuốn sổ nhỏ bọc nilon, đọc lại danh sách của tổ chiến đấu. Đọc tới tên nào, người đó nhìn xuống hố một lần. Có những tên được đọc kèm quê quán, có tên chỉ đọc được họ và tên vì giấy đã ướt. Đứa trẻ giữ đèn nghe không hết, cũng không hiểu hết. Nhưng có một điều nó nhớ, là người cầm sổ nói rõ, danh sách này sẽ được mang về đơn vị, còn ở làng thì nhờ các cụ ghi nhớ chỗ này. Sau này, khi Phước đối chiếu sổ của xã và hồ sơ đơn vị, ông Bảy mới hiểu đêm đó chính là lúc hai đường giấy tờ và ký ức bắt đầu đi song song với nhau. Hơn nửa thế kỷ sau, chúng gặp lại nhau trong một bìa hồ sơ.
- Cho nên tôi mới nói, mười một người là con số tôi tin. - Ông Bảy nhấn mạnh khi Phước hỏi lại. - Không phải tôi nghe người ta đồn rồi nhớ theo. Tôi đứng đó, tôi nghe người ta đếm, tôi nghe người ta đọc danh sách. Đồn đại có thể thêm bớt. Đêm đó thì không.
Hợi ngồi nghe, hai tay đan vào nhau. Anh đã nghe ông Bảy hé chuyện này một lần trên xe, vào một đêm của tháng mười hai, khi ông nói mình chỉ đứng giữ đèn, không dám nhìn. Hôm nay, nghe trọn, anh mới thấy hết sức nặng của nó. Người phụ xe già ngồi cạnh anh suốt những chuyến dưa qua cồn cát, người đã kéo anh xuống cát trong đêm mười tám, hóa ra đã đứng ở chính vùng cát đó từ năm chín tuổi, giữ một ngọn đèn dầu cho việc chôn cất mười một người lính.
Phước hỏi những câu cần cho hồ sơ, từng câu một, rõ ràng.
- Thưa bác, vị trí hố chôn, theo trí nhớ của bác, nằm ở đoạn nào của bãi tha ma?
- Đoạn giữa bãi. - Ông Bảy đáp. - Từ đường tắt đi vào, qua khỏi mô đất cao đầu tiên, tới vùng cát bằng gần mấy gốc tràm lớn. Chỗ đó cát hay lún khi ẩm. Hồi chạy xe với thằng Hợi, tôi nhận ra ngay. Chỗ bánh xe nó lún ở chuyến đầu, rồi chỗ xe kẹt đêm mười tám, là cùng một vùng. Tôi không dám nói chính xác từng mét sau năm mươi bốn năm, cát đã dời nhiều. Nhưng vùng thì tôi chắc. Là vùng đó.
- Số người chôn trong hố, bác nhớ là bao nhiêu?
- Mười một. - Ông nói không ngập ngừng. - Người lớn đếm đi đếm lại trước khi lấp cát. Tôi chín tuổi, tôi đếm theo trong đầu. Mười một. Khớp với điều cụ Lựu kể, khớp với điều các đồng chí đang làm hồ sơ.
- Ngoài cha bác, còn ai trong làng có mặt đêm đó mà nay còn sống không?
- Người lớn đêm đó, giờ mất gần hết rồi. Còn tôi là đứa trẻ giữ đèn, còn lại là ký ức của lớp già kể lại cho nhau. - Ông Bảy lắc đầu. - Vì vậy tôi mới nói, tôi phải kể lúc còn kể được. Để thêm vài năm nữa, mắt mờ, trí lẫn, thì vùng cát đó lại mất dấu một lần nữa.
Phước ghi chép xong, đọc lại toàn bộ lời khai cho ông Bảy nghe. Ông nghe rất kỹ, sửa lại hai chỗ nhỏ về thứ tự công việc trong đêm, rồi ký tên vào cuối biên bản lời khai. Ký xong, ông đặt bút xuống, bàn tay ông chạm nhẹ vào chiếc đèn dầu.
- Đồng chí Phước, tôi có một nguyện vọng. - Ông nói. - Khi nào đội ra khảo sát thực địa, cho tôi đi theo. Không phải để làm thay việc của các đồng chí. Tôi chỉ muốn dẫn đường theo trí nhớ giữ đèn của tôi, và lần này, tôi muốn được nhìn cho rõ. Hồi chín tuổi cha tôi dặn không được nhìn. Tôi nghe lời cha cả đời rồi. Lần này các anh về, tôi phải nhìn.
Phước gật đầu, trả lời dứt khoát.
- Thưa bác, đội ghi nhận nguyện vọng của bác. Khi lập phương án khảo sát, bác sẽ là nhân chứng dẫn đường chính thức. Tên bác sẽ ghi vào phương án.
Hợi nhìn ông Bảy. Ông già phụ xe ngồi thẳng lưng hơn thường ngày, như vừa đặt xuống một gánh đã mang từ năm chín tuổi. Ngoài hiên, nắng tháng một đã lên, lưới phơi khô cong, tiếng ghe máy xa xa từ phía biển vọng vào.
Ông Bảy gói chiếc đèn dầu lại trong lớp vải cũ, đặt vào hòm, nhưng không khóa hòm như trước. Ông đẩy hòm về phía giữa bàn, nói với cả Phước và Hợi, giọng nhẹ đi rõ rệt.
- Cái đèn này đi với tôi ra đó một lần nữa.
Buổi làm việc kết thúc. Trên đường về xã, Hợi đi chậm lại bên cạnh Phước và nói một câu rất nhỏ, chỉ đủ hai người nghe.
- Ông Bảy giữ chuyện này còn lâu hơn bà Cúc chờ anh. Hai người già trong làng này, mỗi người giữ một đầu của cùng một đêm.
Phước gật đầu, không nói thêm. Anh kẹp chặt bìa hồ sơ dưới tay. Trong hồ sơ bây giờ đã có thêm một lời khai nhân chứng khóa được vùng chôn tập thể ở mức tương đối: đoạn giữa bãi tha ma, gần những gốc tràm, đúng vùng cát hay lún, đúng nơi chiếc bi đông lộ ra dưới vệt bánh xe. Mọi đường chỉ trong hồ sơ đang dần chỉ về cùng một vùng cát trắng.