MA TRƠI BÃI CÁT TRẮNG - Chương 34: Cuốn sổ của ông Thới
Ngày hai mươi chín tháng mười hai, Phước xuống làng Mỹ Thủy lần đầu tiên vì hồ sơ bi đông. Anh đi cùng đồng chí phụ trách hồ sơ, mang theo bìa hồ sơ…
Nội dung chương
Ngày hai mươi chín tháng mười hai, Phước xuống làng Mỹ Thủy lần đầu tiên vì hồ sơ bi đông. Anh đi cùng đồng chí phụ trách hồ sơ, mang theo bìa hồ sơ mỏng, trong đó có bản sao kết luận giám định, ảnh chụp bi đông các mặt và bản ghi phần ký hiệu đơn vị đọc được một phần. Anh không mang theo bi đông gốc. Hiện vật vẫn nằm trong kho niêm phong của cơ quan, đúng quy định.
Nhà ông Nguyễn Văn Thới nằm gần cuối làng, mái ngói đã cũ, sân lát gạch đỏ mòn. Ông Thới sáu mươi sáu tuổi, nguyên xã đội trưởng, người nhỏ, lưng hơi còng, nhưng mắt còn tinh. Ông đã chờ sẵn, ấm trà đặt trên bàn gỗ, bên cạnh là một chiếc hộp thiếc đựng tài liệu mà ông giữ như giữ của riêng nhà mình, dù nó là giấy tờ của xã từ mấy chục năm nay.
- Sổ đây, đồng chí. - Ông Thới mở hộp thiếc, lấy ra một cuốn sổ bìa vải đã ngả màu, gáy khâu chỉ, góc giấy quăn. - Sổ này lập từ sau chiến tranh, chép lại từ danh sách cũ của xã đội và bổ sung qua các đợt rà soát. Tôi giữ từ hồi còn làm xã đội trưởng. Về hưu rồi, xã vẫn để tôi giữ vì tôi thuộc từng dòng trong này.
Phước đeo găng tay vải mỏng trước khi chạm vào sổ. Anh không giở vội tới trang cần tìm. Anh hỏi ông Thới về nguồn gốc cuốn sổ, về người ghi, về những lần bổ sung, sửa chữa. Ông Thới trả lời rành rọt. Có những dòng ghi bằng mực xanh, có dòng ghi bằng mực đen của đợt sau, có chỗ gạch chân bằng thước kẻ. Không có trang nào bị xé. Không có dòng nào bị tẩy xóa tới mức không đọc được.
- Sổ này mà sai, tôi chịu trách nhiệm với làng. - Ông Thới nói, giọng không cao nhưng chắc. - Nhiều nhà trong làng này có người nằm trong sổ. Tôi không dám ghi ẩu một chữ.
Phước gật đầu, rồi mới giở sổ theo chỉ dẫn của ông. Danh sách liệt sĩ của xã được ghi theo từng thôn, từng năm. Nhiều cái tên anh đã thấy trong danh sách của huyện. Nhiều cái tên có ghi rõ nơi hy sinh, đơn vị, ngày tháng. Cũng có những dòng rất ngắn, chỉ có tên, năm sinh và hai chữ mất tin.
Ông Thới dừng tay ở một trang giữa sổ. Ông lấy ngón tay khô, chỉ xuống một dòng mực đã hơi nhòe theo năm tháng.
- Đây. Dòng này. - Ông nói.
Phước cúi xuống. Trước mắt anh là dòng chữ viết tay nắn nót: Lê Văn Trực - mất tin 7/1972.
Anh đọc thêm các cột bên cạnh. Năm sinh một chín bốn chín. Năm nhập ngũ một chín sáu tám. Quê quán làng Mỹ Thủy. Phần ghi ký hiệu đơn vị ở cột bên phải ngắn và viết tắt, đúng kiểu ghi chép của địa phương thời đó. Phước lấy trong bìa hồ sơ ra tờ giấy ghi phần ký hiệu đọc được từ bi đông, đặt cạnh cuốn sổ, không để giấy chạm vào trang sổ. Anh đối chiếu từng ký tự đọc được.
Một phần khớp. Không phải khớp hết, vì phía bi đông đã mất nét, phía sổ thì ghi tắt. Nhưng những ký tự còn lại không mâu thuẫn với nhau, và khi đặt cạnh nhau, chúng hướng về cùng một đơn vị từng hoạt động ở mặt trận Quảng Trị trong tháng bảy năm một chín bảy hai. Phước ghi chép lại tỉ mỉ vào sổ công tác: vị trí trang, dòng, người chứng kiến là ông Thới và đồng chí đi cùng, ngày giờ đối chiếu.
- Dòng này, hồi trước có ai trong đội nhắc tới chưa đồng chí? - Ông Thới hỏi.
- Ở huyện có một trường hợp trùng tên, trạng thái mất tin, chính là dòng này khi đối chiếu xuống xã. - Phước đáp. - Hôm nay xuống tận nơi, tôi mới dám nói hai nguồn đó là một. Sổ của xã khớp với giám định ở mấy điểm: họ tên, năm sinh, năm nhập ngũ, thời gian mất tin và một phần ký hiệu đơn vị còn đọc được trên bi đông.
- Vậy là đúng anh Trực rồi còn gì? - Ông Thới nói, mắt ông sáng lên.
Phước lắc đầu nhẹ, giữ giọng đều.
- Chưa kết luận được, bác ạ. Mức đối khớp đã cao, nhưng kết luận danh tính liệt sĩ cần thêm đối chiếu hồ sơ đơn vị ở cấp trên và thông tin từ thân nhân. Nếu còn thiếu, ta vẫn phải chờ. Thông báo cho gia đình là việc không được sai, cũng không được vội.
Ông Thới im lặng một lúc, rồi gật đầu chậm rãi. Ông là người làm xã đội nhiều năm, ông hiểu chữ thủ tục không phải là chữ làm khó. Nó là hàng rào giữ cho việc đúng không bị biến thành việc ồn ào.
Phước hỏi tiếp về gia đình của người trong sổ. Ông Thới kể, cha mẹ của Trực đều đã mất. Nhà thờ họ Lê trong làng vẫn còn. Người thân gần nhất còn ở làng là em gái, bà Lê Thị Cúc, bảy mươi mốt tuổi, sống một mình trong nhà thờ họ. Ngày Trực nhập ngũ, bà Cúc mới mười ba tuổi. Sau chiến tranh, gia đình đi tìm nhiều lần, hỏi đơn vị cũ, hỏi đồng đội, nhưng không có tọa độ, không có di vật, nên mọi chuyến đi đều trở về tay không.
- Bà Cúc năm nào cũng ra cồn Tràm thắp hương vọng vào rằm tháng Bảy. - Ông Thới nói. - Không biết chỗ nào là chỗ anh mình nằm, bà cứ đứng ở đầu cồn mà thắp, hướng ra bãi cát. Làng ai cũng biết thói quen đó. Có năm mưa, đường cát lầy, bà vẫn đi, chống gậy mà đi.
Phước ghi lại chi tiết ấy. Nó không phải là bằng chứng trong hồ sơ theo nghĩa giấy tờ, nhưng nó cho anh thấy phía sau dòng chữ mất tin trong sổ là một người còn sống, đã chờ đợi bằng một thói quen kéo dài hơn nửa thế kỷ.
Anh đề nghị ông Thới cho chụp lại trang sổ có dòng cần đối chiếu, chụp cả trang bìa và trang trước sau để thấy ngữ cảnh, theo đúng cách lưu chứng cứ. Ông Thới đồng ý, tự tay giữ sổ cho cán bộ chụp, không cho ai mang sổ ra khỏi nhà. Trong lúc chụp, ông đứng bên cạnh, mắt không rời cuốn sổ. Phước hiểu sự cẩn thận đó. Với ông Thới, cuốn sổ không phải là giấy cũ. Nó là danh sách những người trong làng đã đi và không về.
Trước khi rời nhà ông Thới hôm đó, Phước còn hỏi thêm về cồn Tràm và khu chôn tập thể mà dân làng vẫn nhắc. Ông Thới không nói chắc vị trí, ông chỉ nói lớp già trong làng, trong đó có cụ Lựu và ông Bảy, là những người còn nhớ được nhiều nhất về đêm năm một chín bảy hai.
- Việc vị trí chôn, hôm nay tôi chưa ghi vào hồ sơ này. - Phước nói rõ. - Hôm nay ta chỉ làm phần danh tính và sổ sách. Nếu kết luận danh tính đủ căn cứ, phần khảo sát thực địa sẽ là bước sau, có phương án riêng, có nhân chứng riêng. Không gộp hai việc vào một buổi cho nhanh.
- Đồng chí làm vậy là phải. - Ông Thới gật đầu. - Làng này, chuyện gì đồn ra trước giấy tờ là y như rằng nó đi xa hơn sự thật ba quãng đường. Cứ giấy tờ đi trước, người đi sau.
Phước ghi nhận lời dặn ấy như một kinh nghiệm của địa phương. Anh cũng nhờ ông Thới, trong những ngày tới, nếu có người làng hỏi về chuyến xuống làng của cán bộ huyện, ông chỉ nói là cơ quan đang rà soát hồ sơ liệt sĩ cuối năm như thường lệ. Câu trả lời đó không sai sự thật, và nó đủ để giữ yên làng cho tới ngày thông báo chính thức.
Trên đường về huyện, đồng chí phụ trách hỏi anh vì sao không tranh thủ ghé qua nhà bà Cúc luôn cho tiện một chuyến đi. Phước nhìn ra cửa kính xe, nơi những cồn cát trắng lùi dần phía sau.
- Vì hôm nay ta chưa có gì để đặt lên bàn thờ nhà người ta ngoài một khả năng. - Anh nói. - Một khả năng thì chưa đủ để bước vào nhà một người đã chờ năm mươi bốn năm. Khi ta tới, ta phải mang theo ít nhất là hồ sơ đã đối chiếu xong một vòng, và một kế hoạch rõ ràng cho bước tiếp theo. Bà cụ xứng đáng được nghe như vậy.
Đồng chí phụ trách im lặng, rồi gật đầu. Phước mở sổ công tác, ghi thêm một dòng về việc bảo mật thông tin thân nhân trong giai đoạn đối chiếu.
Những ngày sau đó, từ cuối tháng mười hai sang những ngày đầu tháng một, Phước ở huyện hoàn tất thêm một vòng đối chiếu hồ sơ đơn vị. Phần ký tự đọc được trên bi đông, khi đặt cạnh thông tin lưu trữ về các đơn vị hoạt động ở khu vực Hải Lăng trong tháng bảy năm một chín bảy hai. Nó không cho ra một kết luận đơn vị đầy đủ tới từng cấp nhỏ, nhưng cũng không mâu thuẫn với dòng ghi trong sổ xã. Ngược lại, các trường hợp trùng tên khác trong phạm vi tra cứu lần lượt bị loại ra vì lệch năm sinh, lệch năm nhập ngũ hoặc lệch địa bàn.
Hồ sơ dày lên từng ngày, nhưng Phước vẫn giữ một khoảng trống có chủ ý ở phần kết luận. Anh chưa điền. Anh biết mình còn cần một lần làm việc với thân nhân, để hỏi những điều chỉ gia đình mới biết: hình dáng bi đông, thói quen của người lính trước ngày nhập ngũ, những dấu riêng nếu có. Chính vì vậy anh chưa cho báo tin về làng. Anh dặn xã và ông Thới giữ kín việc đối chiếu cho tới khi cơ quan có thông báo bước đầu chính thức.
- Bác Thới, việc hôm nay, nhờ bác chưa nói với bà Cúc vội. - Phước nói trước khi ra về trong ngày làm việc đầu tiên. - Không phải giấu lâu. Chỉ là khi tới nhà bà, ta phải tới với tư cách cơ quan, có giấy tờ, có lời lẽ đàng hoàng. Không để bà nghe qua lời đồn ngoài chợ.
- Tôi hiểu. - Ông Thới tiễn anh ra cổng. - Năm mươi mấy năm người ta chờ được. Chờ thêm mấy ngày cho chắc, là đúng.
Ngày năm tháng một, Phước ngồi một mình ở phòng làm việc, mở bìa hồ sơ đã dày hơn hẳn so với hôm mới tiếp nhận. Anh lấy bút, ghi lên bìa hồ sơ một dòng chữ ngắn, rõ ràng, như một lời nhắc cho chính mình và cho bất kỳ ai trong đội mở hồ sơ ra sau này.
Thân nhân: Lê Thị Cúc, em gái, cùng làng. Chưa thông báo.
Anh nhìn dòng chữ một lúc lâu. Phần việc trên giấy đã đi được một quãng dài: tên đã đọc rõ, sổ xã đã khớp một phần ký hiệu, hồ sơ đơn vị đã đối chiếu thêm một vòng. Nhưng phần việc với con người thì chưa bắt đầu. Ngày mai hoặc ngày kia, anh sẽ phải xuống làng, gõ cửa nhà thờ họ Lê, và nói với một bà cụ bảy mươi mốt tuổi rằng chiếc bi đông nhặt được ở cồn Tràm rất có thể là của anh trai bà. Phước biết, từ lúc cánh cửa đó mở ra, hồ sơ này sẽ không còn nằm yên trên bàn được nữa.