MA TRƠI BÃI CÁT TRẮNG - Chương 33: Dòng khắc mờ
Từ ngày hai mươi hai tới ngày hai mươi tám tháng mười hai, hồ sơ bi đông đi qua những ngày chờ đợi mà người ngoài nhìn vào sẽ thấy rất yên tĩnh. Không có…
Nội dung chương
Từ ngày hai mươi hai tới ngày hai mươi tám tháng mười hai, hồ sơ bi đông đi qua những ngày chờ đợi mà người ngoài nhìn vào sẽ thấy rất yên tĩnh. Không có đoàn xe nào ra cồn Tràm. Không có thông báo nào về làng Mỹ Thủy. Chỉ có công văn đi, điện thoại gọi, và một chiếc hộp niêm phong được gửi tới cơ quan giám định chuyên môn rồi lại được nhận về theo đúng thủ tục.
Phước ghét sự chờ đợi, nhưng anh tôn trọng nó. Trong nghề quy tập, chờ đợi đúng thủ tục còn tốt hơn chạy nhanh sai một bước. Một kết luận danh tính liệt sĩ không phải là tin vui để báo cho nhanh. Nó là một việc sẽ gắn với bia mộ, với bằng Tổ quốc ghi công, với một gia đình đã chờ hơn nửa thế kỷ. Sai một lần, không có cơ hội làm lại cho tử tế.
Ngày đầu, anh dành cho việc rà danh sách trong phạm vi huyện. Đồng chí phụ trách hồ sơ mang tới mấy cuốn danh sách đã được số hóa một phần và cả những tập giấy cũ còn giữ ở tủ hồ sơ. Họ tra theo họ và tên đọc được trên bi đông, theo năm hy sinh, theo khu vực Quảng Trị. Màn hình máy tính cũ chạy chậm, quạt kêu rè rè. Ngoài cửa sổ, mưa nhỏ làm sân cơ quan loang nước.
Kết quả rà soát bước đầu cho ra một trường hợp trùng. Một liệt sĩ quê ở làng Mỹ Thủy, cùng huyện, hy sinh trong thời gian chiến dịch Quảng Trị năm một chín bảy hai. Nhưng hồ sơ của trường hợp đó không ghi rõ hy sinh tại đâu và không có hài cốt. Trạng thái ghi là mất tin. Không có di vật đối chiếu. Không có thông tin đơn vị đầy đủ trong bản sao lưu tại huyện.
Phước đọc đi đọc lại mấy dòng ngắn ngủi đó. Mất tin. Hai chữ ấy anh đã gặp rất nhiều lần trong các hồ sơ cũ. Nó có nghĩa là một người ra đi, đơn vị không còn liên lạc được, gia đình không nhận được giấy báo tử rõ ràng như những trường hợp khác, và suốt nhiều năm sau, mọi câu hỏi đều dừng ở hai chữ ấy.
- Trùng tên thì chưa phải là người của mình. - Phước nói với đồng chí phụ trách. - Tên này trong vùng không phải hiếm. Phải chờ giám định và phải đối chiếu thêm ký hiệu đơn vị. Anh đánh dấu trường hợp này là ứng viên, không ghi là kết luận.
- Dạ. Nhưng nếu giám định đọc rõ tên thì sao, thưa anh?
- Đọc rõ tên cũng mới là một chân. - Phước đáp. - Bi đông có thể đổi tay trong chiến tranh. Một người có thể dùng bi đông của đồng đội. Ta phải tìm chân thứ hai, thứ ba. Hồ sơ đơn vị, sổ của xã, lời khai thân nhân, vị trí phát hiện. Thiếu một chân, bàn vẫn đứng được trong phòng họp, nhưng ra trước gia đình thì không.
Trong lúc chờ giám định, Phước tranh thủ gọi cho Hợi một lần, không phải để báo kết quả mà để bổ sung lời khai về vị trí phát hiện. Cuộc gọi ngắn, diễn ra lúc Hợi đang ở vựa dưa.
- Anh Hợi, tôi là Phước ở Ban Chỉ huy Quân sự huyện, đội quy tập. - Anh tự giới thiệu rõ ràng. - Hồ sơ bi đông anh nộp đang ở chỗ tôi. Tôi cần hỏi lại một điểm: lúc anh nhặt bi đông, nó nằm ngay dưới vệt bánh xe, hay cách vệt bánh một khoảng?
- Ngay dưới vệt bánh, phía bánh sau bên phải. - Hợi đáp ngay, không ngập ngừng. - Xe ra khỏi hố rồi tôi mới quay lại nhặt ván lót, thấy nó lộ nửa thân. Tôi chụp ảnh rồi mới cầm lên.
- Anh có dời vật gì khác ở chỗ đó không? Có đào bới gì thêm không?
- Không. Tôi chỉ nhặt bi đông. Cát ở đó tôi không đào. Ông Bảy đứng gần đó, ổng thấy.
- Tốt. Từ nay tới khi đội có thông báo, anh và gia đình đừng ra chỗ đó đào tìm thêm gì. Nếu thấy người khác ra đào, anh báo ngay cho xã. Khu vực đó có thể còn liên quan tới hài cốt liệt sĩ, phải giữ nguyên trạng.
- Tôi hiểu. - Hợi nói, rồi ngập ngừng. - Thưa anh, cái tên trên đó, đọc được không anh?
Phước im lặng một nhịp. Anh đã chuẩn bị trước cho câu hỏi này.
- Đang giám định, chưa có kết luận chính thức nên tôi chưa nói được. Khi nào có căn cứ, đội sẽ thông báo đúng người, đúng nơi. Anh đã làm đúng phần của mình rồi. Phần còn lại để cơ quan làm, nhưng sẽ không bỏ dở đâu.
- Dạ. Nghe anh nói vậy tôi yên tâm.
Cuộc gọi kết thúc, Phước ghi lại nội dung vào nhật ký: người phát hiện xác nhận lại vị trí, cam kết giữ nguyên hiện trường, chưa được thông báo kết quả giám định. Dòng ghi ngắn, nhưng nó khóa thêm một mắt xích quan trọng. Vị trí bi đông nằm dưới vệt bánh xe ở giữa bãi tha ma sẽ là điểm mốc đầu tiên nếu sau này hồ sơ đủ căn cứ để khảo sát thực địa.
Anh cũng gọi cho xã, nhắc lại yêu cầu giữ nguyên khu vực quanh vị trí phát hiện, không để người dân tự ý đào bới vì tò mò. Xã báo lại rằng từ ngày Hợi nộp bi đông, làng đã có lời đồn, có mấy người hiếu kỳ ra đầu cồn đứng nhìn, nhưng chưa ai đào gì. Phước dặn xã cử người để ý trong những ngày cuối năm, nhất là lúc chạng vạng, khi dân ít qua lại. Anh nói rõ, đây là biện pháp bảo vệ hiện trường theo thủ tục, không phải là chuyện gì ghê gớm để làng phải hoang mang.
Ngày hai mươi sáu, kết quả giám định bước đầu được gửi về qua đường công văn kèm theo trao đổi điện thoại để đội nắm trước. Phước đọc kết luận trong phòng làm việc đóng kín cửa, một mình, như thói quen của anh với những giấy tờ quan trọng.
Kết luận thứ nhất: bi đông là loại nhôm quân dụng đúng thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, kiểu dáng, độ dày và cách gia công phù hợp với trang bị cá nhân của bộ đội trong giai đoạn đó. Không có dấu hiệu làm giả hiện đại.
Kết luận thứ hai: dòng khắc trên thân là khắc tay, thực hiện bằng vật nhọn, đã lâu năm, cùng thời kỳ sử dụng của hiện vật, không phải khắc mới gần đây. Dưới lớp gỉ, các nét còn lại đọc rõ được bốn chữ: LÊ VĂN TRỰC. Phước dừng ở đó rất lâu. Bốn chữ trên giấy giám định, nét chữ in đen, rõ ràng hơn nhiều so với khi anh nhìn bằng mắt thường dưới đèn bàn. Cái tên đã bước ra khỏi lớp gỉ.
Kết luận thứ ba làm anh phải ngồi thẳng dậy. Phần ký hiệu đi sau tên, được cho là ký hiệu đơn vị, chỉ còn đọc được một phần ký tự. Một số nét đã bị gỉ ăn mất hoàn toàn, một số nét chồng lên vết xước cũ. Cơ quan giám định nêu rõ: phần đọc được có giá trị để tra cứu định hướng, nhưng tự nó không đủ để kết luận đơn vị cụ thể. Muốn đi tiếp phải đối chiếu với hồ sơ lưu trữ và danh sách của địa phương.
Kết luận thứ tư ngắn nhất, và là điều Phước chờ nhất. Dấu nhỏ ở mặt sau bi đông được nhận định là vết khắc tay, gồm hai nét giao nhau, không phải vết xước ngẫu nhiên do va chạm hay ăn mòn. Tuy nhiên giám định không xác định được người khắc, thời điểm khắc chính xác, cũng không giải thích được ý nghĩa của dấu. Nói cách khác, dấu chữ thập có thật, là do người khắc, nhưng nó chỉ lên tiếng khi có người còn nhớ ra nó.
Phước gấp kết luận lại, đặt vào bìa hồ sơ. Anh không gọi điện về làng. Anh cũng chưa gọi cho Hợi. Tin chưa đủ chín. Một cái tên đọc rõ là bước tiến lớn, nhưng trường hợp trùng tên ở huyện vẫn nằm đó, với trạng thái mất tin và khoảng trống về đơn vị. Nếu bây giờ báo về, gia đình sẽ mừng, làng sẽ đồn, rồi nếu đối chiếu sau này lệch đi, nỗi mừng hụt đó sẽ thành một vết thương mới. Phước đã chứng kiến một lần như vậy ở một xã khác nhiều năm trước. Anh không cho phép mình lặp lại.
Thay vào đó, anh làm hai việc trong những ngày cuối năm bận rộn. Việc thứ nhất, anh cho gửi yêu cầu tra cứu hồ sơ đơn vị theo phần ký tự đọc được, kèm theo thời gian và địa bàn hoạt động là khu vực Hải Lăng, Quảng Trị, tháng bảy năm một chín bảy hai. Việc thứ hai, anh quyết định tự xuống xã lấy sổ gốc danh sách liệt sĩ và gặp người giữ sổ, thay vì nhận bản chụp qua điện thoại hay bản sao không rõ nguồn.
- Sao không để xã gửi bản sao lên trước cho nhanh, thưa anh? - Đồng chí phụ trách hỏi khi thấy lịch công tác.
- Bản sao chỉ cho ta thấy chữ. - Phước nói. - Xuống tận nơi, ta còn thấy được sổ đó được ghi từ bao giờ, ai ghi, có sửa chữa gì không, và người giữ sổ còn nhớ được gì ngoài trang giấy. Hồ sơ liệt sĩ của xã nhiều khi nằm trong trí nhớ của người giữ sổ nhiều hơn trong tủ.
Anh gọi điện xuống xã hẹn ngày làm việc sau kỳ nghỉ đầu năm mới, đồng thời đề nghị xã liên hệ trước với ông Nguyễn Văn Thới, nguyên xã đội trưởng, người đang giữ cuốn sổ. Anh dặn xã chưa thông báo gì cho thân nhân về kết quả giám định. Dặn xong, anh ghi lời dặn đó vào nhật ký công tác.
Tối hai mươi tám, Phước ở lại muộn để sắp xếp hồ sơ trước khi khóa sổ năm. Hai hồ sơ khác của đội vẫn đang chờ bổ sung, anh đều có ghi chú riêng, không để hồ sơ bi đông lấn hết. Nhưng khi xếp chồng giấy tờ vào tủ, tay anh vẫn dừng lại ở bìa hồ sơ mỏng nhất. Bên trong nó là ảnh một chiếc bi đông nằm trong cát, một biên bản của người tài xế, một kết luận giám định với bốn chữ đã đọc rõ, và một dấu chữ thập ở mặt sau chưa có lời giải.
Phước rút bút, mở trang đầu của tập hồ sơ, ghi thêm một dòng vào phần việc cần làm tiếp theo. Anh viết chậm, rõ ràng để người khác trong đội đọc cũng hiểu.
Tên thì có rồi. Cần thêm một thứ nữa để gọi đúng người về.
Anh đóng bìa hồ sơ, khóa tủ, ra khỏi phòng. Hành lang cơ quan tối và lạnh. Tết đang tới gần theo những tờ lịch bị xé mỗi ngày, nhưng với hồ sơ này, Phước biết mình không được phép để thời gian tự quyết định. Qua đầu năm mới, anh sẽ xuống làng Mỹ Thủy, mở cuốn sổ của ông Thới, và đi tìm thứ còn thiếu đó.