QUỶ NHẬP TRÀNG BÊN SÔNG ĐÁY - Chương 45: Giấy trắng mực đen
Tháng mười một, sau lễ chung thất ít ngày, ông Lương quyết định làm cho xong việc mà cha ông đã dặn từ tháng bảy. Và cũng là việc ông đã hứa trước họ…
Nội dung chương
Tháng mười một, sau lễ chung thất ít ngày, ông Lương quyết định làm cho xong việc mà cha ông đã dặn từ tháng bảy. Và cũng là việc ông đã hứa trước họ trong đêm họp họ: lập di chúc miệng của cụ cố thành văn bản, có chữ ký các chi, có công chứng tại xã. Để từ nay không còn ai có thể nói ra nói vào về đất đai họ Trần được nữa.
Ông Lương hiểu rõ, di chúc miệng có hai nhân chứng là trưởng họ Trần Văn Phúc và thầy Đỗ Văn Nhẫn, lại được cả họ nghe lại trong đêm họp họ, về tình về lệ đã rất rõ ràng. Nhưng tình lệ là việc trong họ. Đất đai là việc có sổ, có bản đồ, có tên người đứng. Nếu không thành văn bản, vài năm nữa, khi người già lần lượt yếu đi, khi con cháu đời sau không còn nhớ rõ đêm họp họ đã nói những gì, một lời đồn, một người ngoài xúi giục, cũng có thể làm nhà này xáo trộn lần nữa. Ông không muốn để lại cho con gái mình một gánh nặng như thế.
Buổi sáng hôm làm việc với cán bộ xã, Hà đi cùng cha. Cô mang theo cuốn sổ ghi chép của mình, trong đó có dòng ghi ngày tháng cụ cố công bố di chúc miệng, tên hai nhân chứng. Và nội dung chính: nhà cổ ba gian và đất mặt sông giao chi trưởng giữ hương hỏa, cấm bán; đất vườn và ruộng chia theo chi; phần chi thứ là ruộng ven bãi. Trưởng họ Phúc và thầy Nhẫn cũng đến trụ sở xã từ sớm, ngồi ở phòng tiếp dân, sẵn sàng xác nhận từng lời.
Cán bộ tư pháp xã là người quen biết họ Trần từ lâu. Anh đọc kỹ bản dự thảo mà Hà đã soạn trước ở nhà theo lời ông Lương đọc, rồi hỏi lại từng mục cho rõ.
- Mục nhà cổ và đất mặt sông, các bác ghi là tài sản hương hỏa, giao chi trưởng quản giữ, cấm chuyển nhượng. Ghi như thế này thì sau này muốn bán cũng không bán được, các thành viên các chi có đồng thuận hết không ạ?
Ông Lương đáp ngay, không cần suy nghĩ.
- Đồng thuận. Đây là lời cha tôi dặn lúc còn minh mẫn. Nhà này dựng từ năm một nghìn chín trăm mười một, đất mặt sông là đất hương hỏa của họ Trần. Giữ để thờ cúng, không phải để chia tiền.
Trưởng họ Phúc gật đầu xác nhận.
- Tôi là một trong hai người nghe cụ công bố hồi tháng bảy. Thầy Nhẫn đây là người thứ hai. Lời cụ nói đúng như trong bản thảo, không thêm không bớt.
Thầy Nhẫn cũng nói, giọng chậm rãi.
- Tôi chứng cho lời ấy. Cụ dặn giữ nhà, giữ đất, anh em chia nhau phần ruộng mà làm ăn, đừng vì đất mà mất tình họ hàng.
Phần khó hơn là phần chia đất vườn và ruộng. Theo di chúc miệng, chi thứ được phần ruộng ven bãi, là phần kém màu mỡ nhất, xa nước, năm được năm mất tùy theo mưa lũ sông Đáy. Suốt nhiều tháng qua, chính sự chênh lệch ấy là một trong những gốc rễ làm Hiệp bất mãn, dù bất mãn không bao giờ là lý do để tha cho tội của hắn. Ông Lương đã suy nghĩ về việc này nhiều đêm sau chung thất. Ông nhớ lời cha dặn đi dặn lại: giữ nhà, giữ đất mặt sông. Cha không hề dặn phải giữ riêng phần ruộng tốt cho chi trưởng, cũng không dặn phải ghét anh em.
Khi cán bộ đọc tới mục chia ruộng, ông Lương giơ tay xin nói.
- Mục này, tôi xin điều chỉnh một phần so với lời chia miệng ban đầu, với sự đồng ý của cả họ. Phần ruộng tốt ở gần mương nước, nhà tôi xin ghi thêm một phần cho chi thứ sinh nhai. Chi trưởng giữ phần ruộng chính theo lời cụ, nhưng chi thứ không chỉ có ruộng ven bãi nữa. Anh em trong nhà, nhà tôi giữ hương hỏa là giữ cái gốc, còn ruộng để làm ăn thì chia cho đỡ chênh lệch, đời sau đỡ sinh lòng.
Cả phòng im lặng một nhịp. Ông Bính, ngồi ở hàng ghế bên cạnh cùng bà Sen và Hiệp, ngẩng lên nhìn anh cả, mắt ông đỏ dần. Ông không ngờ anh mình lại nói câu ấy ở đây, ngay tại trụ sở xã, trước mặt cán bộ và trưởng họ, để ghi thành giấy trắng mực đen chứ không phải một lời hứa miệng cho qua chuyện.
- Anh Lương, anh nói thật chứ? Phần ruộng gần mương là phần tốt nhất ngoài đất mặt sông đấy.
- Tôi nói thật, và ghi vào văn bản thì không rút lại được nữa. Cha dặn giữ nhà, không dặn ghét anh em. Tôi giữ đúng lời cha ở chỗ cần giữ, còn chỗ cha không dặn khắt khe, tôi chia cho em cháu đỡ khổ, thế mới giữ được họ lâu dài.
Ông Phúc nhìn hai anh em một lúc, rồi gật đầu.
- Anh Lương nói thế, tôi là trưởng họ, tôi chứng và đồng ý ghi vào.
Đến lượt ký. Đại diện các chi lần lượt ký vào văn bản. Ông Lương ký đầu tiên, nét chữ chắc. Ông Bính ký, tay hơi run. Bà Liên từ làng bên cũng về ký với tư cách con gái của cụ cố, xác nhận đồng thuận với di chúc của cha. Cuối cùng là Hiệp.
Hiệp ngồi trước bàn, tờ văn bản trải ngay ngắn. Hắn đọc lại một lần nữa mục về đất mặt sông: tài sản hương hỏa, giao chi trưởng quản giữ, cấm chuyển nhượng, phần quyền của hắn đối với phần đất này treo mười năm theo phán quyết họp họ, giao trưởng họ quản lý. Hắn đọc kỹ, không bỏ dòng nào. Rồi hắn cầm bút bằng tay trái, ký tên mình vào cuối trang. Tay phải của hắn đặt trên bàn, các ngón hơi co lại, không cầm được bút cho vững nữa nên hắn đã tập ký bằng tay trái từ ngày ký tờ cam kết trong đêm họp họ. Nét chữ tay trái còn vụng, nhưng rõ ràng, không tẩy xóa.
- Cháu không có ý kiến gì ạ. Cháu ký đồng thuận.
Hắn nói câu ấy trước mặt mọi người, giọng bình tĩnh. Không ai trong phòng vỗ tay hay khen ngợi. Việc ký của hắn là việc phải làm, là một phần của phán quyết, nhưng ông Lương nhìn cháu mình ký xong, lòng ông nhẹ đi một phần rất thật. Một chữ ký không xóa được tội cũ, nhưng nó đóng lại con đường tranh chấp trong tương lai. Từ nay, nếu có ai ngoài họ xúi giục Hiệp đòi lại đất mặt sông, tờ giấy này sẽ đứng ra trước.
Cán bộ xã đóng dấu, vào sổ công chứng, trao cho mỗi chi một bản sao. Bản chính, theo ý ông Lương và trưởng họ, sẽ được cất ở nhà cổ, cùng với những giấy tờ quan trọng nhất của họ.
Chiều hôm ấy, về tới nhà cổ, ông Lương gọi Hà mang hộp gia phả ra. Hộp gỗ đặt ở buồng thờ, bên trong đã có cuốn gia phả bọc vải điều, tờ cam kết của Hiệp ký bằng tay trái trong đêm họp họ, và những giấy tờ cũ của nhà. Ông Lương tự tay đặt tờ văn bản di chúc vừa công chứng vào hộp, ngay cạnh tờ cam kết.
Hai tờ giấy nằm cạnh nhau. Một tờ là lời hứa của người cháu lầm lỗi, ký trong đêm bị phán xử, cam kết không tranh chấp và tự trả nợ. Một tờ là lời dặn của người cha đã khuất, nay thành văn bản của cả họ, giữ nhà và đất cho đời sau. Một tờ giữ người, một tờ giữ đất. Ông Lương nhìn hai tờ giấy một lúc lâu rồi mới khép nắp hộp lại.
Ông Bính đứng ngay sau anh cả, cầm bản sao văn bản của chi mình mà khóc. Ông khóc không thành tiếng lớn, chỉ là nước mắt chảy xuống trên tờ giấy ông cầm bằng hai tay.
- Em không nghĩ anh lại chia cho nhà em phần ruộng tốt như thế. Sau tất cả những chuyện thằng Hiệp nó gây ra.
Ông Lương đặt tay lên vai em trai.
- Thằng Hiệp nó sai, nó đang trả. Còn tôi với chú là anh em. Cha mất rồi, tôi không giữ họ bằng cách đẩy em cháu ra xa được. Giữ được cả nhà, mới là giữ đúng lời cha.
Hà đứng ở cửa buồng thờ, nghe cha nói, tay cô giữ nắp hộp gia phả vừa khép. Cô hiểu, từ hôm nay, di chúc của cụ cố không còn là một lời kể lại nữa.
Tối hôm ấy, ông Lương ngồi một mình ở hiên nhà rất lâu. Ông nghĩ về cha mình, về những năm cha giữ mảnh đất mặt sông qua bao lần cò đất tới gạ giá, có lần người ta trả cao đến mức cả làng xôn xao mà cha vẫn chỉ lắc đầu. Ngày ấy ông từng không hiểu hết vì sao cha khăng khăng đến vậy. Nay, khi chính ông phải ngồi vào chỗ của cha, ký tên giữ đất trước mặt các chi và cán bộ xã, ông mới hiểu cái khăng khăng ấy không phải vì tiếc tiền. Đất mặt sông bán đi thì tiền chia nhau một lần là hết, còn nhà cổ mất gốc hương hỏa thì họ Trần sẽ tan dần theo tiền. Giữ đất là giữ một chỗ để con cháu còn biết đường về, còn biết mình thuộc về đâu mỗi khi nhà có việc.
Ông cũng nghĩ về phần ruộng tốt vừa ghi cho chi thứ. Có người trong họ có thể sẽ nói ông mềm, rằng chi thứ gây ra biến lớn như thế mà vẫn được chia phần hơn dự kiến. Ông chấp nhận lời nói ấy. Ông làm trưởng họ không phải để thắng em cháu trong một tờ giấy. Ông làm trưởng họ để sau khi cha mất, anh em vẫn còn ngồi được với nhau trong ngày giỗ, con cháu vẫn còn gọi nhau bằng tiếng anh em. Nếu một phần ruộng tốt đổi được điều đó, ông thấy đáng.
Tờ văn bản được cất cùng hộp gia phả, ngay cạnh tờ cam kết của Hiệp ký bằng tay trái.
---