RỐI DA NGƯỜI Ở BÌNH DAO - Chương 21: Diễn Thử Trong Dinh
Ngày thứ mười ba, gánh Hứa Ký diễn thử một trích đoạn vở Bạch Hạc Nữ Tướng ở sảnh phụ của tư dinh họ Triệu. Đây là buổi diễn đã ghi trong giao kèo: nhà…
Nội dung chương
Ngày thứ mười ba, gánh Hứa Ký diễn thử một trích đoạn vở Bạch Hạc Nữ Tướng ở sảnh phụ của tư dinh họ Triệu.
Đây là buổi diễn đã ghi trong giao kèo: nhà chủ xem trước một đoạn để yên tâm về màn, về đèn và về chỗ ngồi của khách trong đêm thọ. Sảnh phụ nhỏ hơn sảnh tiệc chính nhiều, nhưng cũng đủ kê ba hàng ghế bọc nệm cho người nhà và một dãy ghế dài cho đám quản sự cao cấp trong dinh. Tiểu Sơn theo sư phụ vào sảnh từ sớm, phụ dựng khung màn ở đầu phòng, căng lại tấm màn vải trắng của gánh, kiểm tra cây đèn đồng lớn từng mối nối. Hắn tự tay đặt đèn vào đúng vị trí đã đánh dấu trên nền gạch, tự tay cắt bấc, châm dầu, rồi ngồi thử vào chỗ giữ đèn của mình mà ngắm: ngọn lửa đứng thẳng, không một hơi gió nào trong phòng kín lùa tới được, bóng của khung màn đổ xuống nền đều và sắc như vẽ bằng mực.
Ở bức tường bên phải của sảnh phụ, nhà họ Triệu dựng một chiếc gương đồng lớn làm vật trang trí, mặt gương đánh bóng tới mức soi rõ mặt người, khung gỗ chạm trổ sơn son. Đó là thứ đồ đắt tiền của nhà giàu, đặt ở đó để khách dự tiệc soi lại áo mũ trước khi vào sảnh chính. Tiểu Sơn liếc nhìn chiếc gương một cái rồi quay đi. Hắn không biết rằng chỉ một lát nữa, chính vị trí của chiếc gương ấy sẽ làm hắn lạnh gáy.
Trong lúc chờ người nhà họ Triệu vào sảnh, hắn còn làm một việc mà hắn đã làm thành thói quen từ sau đêm diễn ở rạp Khánh Phong: kiểm tra lại sợi tơ tằm nhuộm nước gừng buộc ở bốn chi con rối nữ tướng. Cả bốn mối buộc đều chặt, đều đúng lệ. Cây đèn đồng đầy dầu, đủ cháy trọn buổi diễn thử và còn dư. Hòm rối đặt bên tay phải của sư phụ, khóa đã mở sẵn theo lệ phường trước giờ diễn. Mọi thứ trong tầm mắt của một người giữ đèn đều yên ổn, ngăn nắp, không một chi tiết nào báo trước rằng buổi chiều nay sẽ khác mọi buổi chiều dợt dờ khác. Chỉ có một điều làm Tiểu Sơn hơi lạ: sư phụ kiểm tra con rối lâu hơn thường lệ, và khi treo nó lên giá chờ sau màn, ông đứng nhìn nó một lúc, khẽ nói một câu mà Tiểu Sơn nghe không rõ, như người ta dặn dò một người thân sắp phải ra chỗ đông người.
Người nhà họ Triệu vào sảnh khi đèn trong phòng đã thắp đủ. Triệu phu nhân Tôn Ngọc Liên ngồi ở ghế đầu hàng giữa, áo dài gấm sẫm màu, tay cầm một chuỗi hạt gỗ, mặt trang điểm kỹ mà vẫn không giấu được vẻ mệt của người nhiều đêm mất ngủ. Triệu Sĩ Văn, con trai thứ của nhà họ Triệu, ngồi ở hàng ghế bên, ngáp một cái không thèm che miệng, vẻ mặt của người bị bắt tới xem một thứ trò rẻ tiền cho có mặt. Quản gia Mã Phúc Toàn không ngồi; ông ta đứng ở cửa sảnh, tay chắp sau lưng, ở đúng cái vị trí mà từ đó ông ta nhìn được cả người xem lẫn tấm màn. Lão Hứa ra trước màn chào phu nhân bằng một cái cúi người rất đúng lễ, nói đoạn diễn thử hôm nay chỉ là một trích đoạn ngắn, đoạn nữ tướng vấn tóc trước gương đồng trong lều trại rồi khoác giáp ra trận, mong phu nhân xem cho và dạy bảo chỗ nào chưa vừa ý để gánh sửa trước đêm thọ.
Màn sáng lên. Trương Quế Phương cất giọng hát nữ tướng, Vương Nhị Hổ giữ nhịp phách và trống nhỏ, Lão Hứa điều khiển con rối bằng ba que chính, còn Tiểu Sơn ngồi giữ đèn ở sau màn, đồng xu bạc ngậm chặt trong miệng, không nói một lời như luật phường đã dạy. Con rối nữ tướng cao hai thước, mười một khớp tre, hiện lên trên màn trong suốt và sống động như mọi đêm diễn ở rạp Khánh Phong: nó đi một vòng trong lều trại bằng những bước chân nhỏ mà dứt khoát, nó dừng lại, nó ngẩng đầu nhìn ra phía trận tiền xa xăm. Khán giả trong sảnh phụ im phăng phắc. Ngay cả Sĩ Văn cũng thôi ngáp.
Rồi tới đoạn vấn tóc trước gương.
Theo bài bản của vở, ở đoạn này nữ tướng sẽ dừng lại trước chiếc gương đồng trong lều trại đúng ba nhịp thở, ngắm mình một thoáng cuối cùng trong hình hài người con gái, rồi mới vấn cao mái tóc, đội mũ tướng và khoác giáp ra đi. Ba nhịp thở ấy, Tiểu Sơn đã giữ đèn qua không biết bao nhiêu lần trong bảy năm theo gánh, hắn thuộc tới mức nhắm mắt cũng đếm được. Một. Hai. Ba. Hắn chờ sư phụ chuyển đoạn.
Con rối không chuyển đoạn.
Cái bóng trên màn vẫn đứng yên trước vị trí của chiếc gương, và vị trí ấy, Tiểu Sơn bỗng nhận ra, không phải vị trí của chiếc gương giả trong tích ở phía trái màn như mọi khi. Cái bóng đã dịch sang phía phải, dừng lại đúng ở khoảng màn thẳng với chiếc gương đồng trang trí thật của sảnh phụ dựng ở bức tường bên. Đầu của nữ tướng từ từ cúi xuống, cúi thấp hơn bất kỳ động tác nào trong bài bản, như đang nhìn vào một mặt gương mà chỉ mình nó thấy, nhìn rất lâu. Tiểu Sơn ngồi sau màn, nhìn rõ cả hai phía: thân rối thật treo trên ba que trong tay sư phụ, và hắn thấy tay phải của sư phụ đã giật nhẹ que hiệu lần thứ nhất để gọi rối chuyển đoạn. Que hiệu rung lên. Con rối không đi. Tay sư phụ giật lần thứ hai, mạnh hơn, tới mức sợi tơ tằm nhuộm nước gừng buộc ở cổ tay con rối căng ra kêu một tiếng rất khẽ. Con rối vẫn đứng yên, đầu vẫn cúi, mái tóc vẽ trên tấm da như dài thêm ra trong ánh đèn chao nhẹ.
Tiểu Sơn đếm thầm trong đầu, vì miệng hắn đang ngậm đồng xu bạc không hé được một chữ. Bốn nhịp thở. Năm. Sáu. Sau màn, Trương Quế Phương cũng đã nhận ra sự chệch nhịp: câu hát của bà kéo dài thêm một hơi để chờ cái bóng, giọng hát vẫn tròn mà bàn tay cầm phách của Vương Nhị Hổ thì khựng lại nửa chừng, cả phường sau màn nín thở chờ một mình con rối. Có những lúc trong nghề rối mà người diễn biết chắc mình không còn là người điều khiển nữa, mà chỉ là người đi theo, và Tiểu Sơn hiểu rằng ba người lớn sau tấm màn này đều đang cảm thấy đúng khoảnh khắc ấy, chỉ là không ai nói ra. Tới nhịp thở thứ mười, hắn thấy bả vai của sư phụ căng lên như người đang ghì một con ngựa bất kham bằng cả thân mình, và đúng lúc ấy con rối mới từ từ ngẩng đầu lên, quay người, đi tiếp đoạn khoác giáp ra trận như chưa từng có mười nhịp thở thừa ra kia. Trích đoạn diễn nốt phần còn lại nhanh và gọn, hạ màn trong tiếng vỗ tay thưa thớt mà lịch sự của người nhà họ Triệu.
Nhưng Triệu phu nhân không vỗ tay.
Bà ngồi ở ghế đầu, mặt trắng bệch tới mức lớp phấn cũng không che nổi, một tay vịn chặt vào thành ghế, một tay bấu lấy chuỗi hạt. Khi Lão Hứa bước ra trước màn cúi chào, bà mới lên tiếng, giọng nhỏ và khàn đi:
- Phường chủ. Vừa rồi, lúc nữ tướng đứng vấn tóc, ta nhìn thấy một điều lạ. Trong một thoáng thôi, cái bóng của nữ tướng trên màn không đội mũ tướng nữa. Tóc nó xõa. Tóc xõa dài xuống lưng, như tóc người con gái vừa gội xong chưa kịp vấn. Ta nhìn lầm chăng?
Cả sảnh phụ lặng đi. Sĩ Văn bật cười gượng một tiếng, nói chen vào rằng trong dinh thắp nhiều đèn, bóng chồng lên nhau nên mắt người dễ hoa, một con rối vấn tóc thì làm gì có chuyện xõa tóc. Mã Phúc Toàn đứng ở cửa không nói một lời, nhưng Tiểu Sơn thấy sắc mặt ông ta còn tệ hơn cả phu nhân. Lão Hứa thì điềm tĩnh tới lạ. Ông cúi người, đáp chậm rãi rằng phu nhân thứ lỗi, ấy là lỗi của gánh: cây đèn ở sảnh phụ này đặt hơi lệch so với lệ thường của phường, ánh lửa hắt xiên nên cái bóng trên màn bị kéo méo đi, đoạn vấn tóc trông mới thành như xõa tóc. Đêm thọ gánh sẽ kê lại đèn cho thật chuẩn, quyết không để phu nhân phải khó chịu lần nữa.
Tiểu Sơn nghe sư phụ nói mà mồ hôi lạnh chảy dọc sống lưng. Đèn không hề lệch. Chính tay hắn đã đặt cây đèn đồng vào đúng dấu phấn trên nền gạch, chính tay hắn cắt bấc và thử lửa trong căn phòng kín không một hơi gió. Ngọn lửa cháy thẳng từ đầu buổi tới cuối buổi. Nhưng luật phường và đồng xu bạc còn ngậm trong miệng không cho hắn nói, và dù có được nói, hắn cũng hiểu một điều giản đơn mà bảy năm theo gánh đã dạy hắn: khi sư phụ đã nói một câu để che một chuyện, thì phận đệ tử là phải để câu nói ấy đứng yên, dù trong lòng mình biết nó sai ở đâu.
Buổi diễn thử kết thúc sớm hơn dự định. Phu nhân nói bà hơi mệt, cần về phòng nghỉ, và được người hầu dìu đi, bước chân chậm và nặng như người vừa qua một cơn choáng. Trước khi ra khỏi sảnh, bà dừng lại một chút ở ngưỡng cửa, quay đầu nhìn tấm màn đã tắt đèn lần cuối, rồi mới đi hẳn.
Về tới nhà ngang, Vương Nhị Hổ vừa xếp lại trống phách vừa lắc đầu nói buổi diễn thử hôm nay lạ, có một quãng sau màn bỗng nặng trĩu như có người níu cả phường lại. Trương Quế Phương thì bảo hắn đừng nói gở trong nhà người ta, nhưng chính bà cũng ngồi lặng một lúc lâu, tay vẫn cầm chiếc khăn lau mặt chưa khô mồ hôi. Lão Hứa không tham gia vào câu chuyện nào cả. Ông tự tay cất con rối nữ tướng vào hòm, khóa lại, rồi ngồi xuống ghế, uống một chén nước chè nguội, mặt bình thản như thể mười nhịp thở thừa ra trên màn kia chưa từng xảy ra. Tiểu Sơn nhìn sư phụ mà trong lòng càng thêm rối: ông càng bình thản, hắn càng tin rằng ông đã biết trước cả những điều bất thường này, biết và vẫn dắt cả gánh đi tiếp vào sâu trong ngôi nhà này.
Chiều hôm ấy, khi cả gánh đang thu dọn đồ nghề ở nhà ngang, một a hoàn thân cận của phu nhân mang tới một khay bánh quế hoa còn ấm và một bầu nước chè ngon, nói là phu nhân thưởng cho gánh sau buổi diễn thử. A hoàn còn kể thêm, bằng giọng thì thầm của người hầu trong nhà, rằng phu nhân về phòng rồi vẫn chưa hết run, đã dặn người nhà thắp thêm đèn trong phòng ngủ đêm nay, vì bà nói hễ tắt đèn là bà lại sợ mình sẽ mơ thấy điều bà vừa thấy trên màn. Kèm theo khay bánh, a hoàn truyền lại nguyên văn một câu dặn của phu nhân, câu dặn kỳ lạ nhất mà Tiểu Sơn từng nghe từ miệng một bà chủ nhà giàu gửi cho một gánh rối:
- Phu nhân dặn thưa lại với phường chủ một điều. Đêm thọ, xin phường chủ cho nữ tướng vấn tóc gọn vào, đừng để xõa. Phu nhân nói, bà sợ nhìn thấy tóc xõa trên màn lắm.