RỐI DA NGƯỜI Ở BÌNH DAO - Chương 5: Đêm Diễn Đầu Tiên
Đêm ngày thứ ba, rạp Khánh Phong sáng đèn trở lại sau mười mấy năm tối om, và ánh sáng ấy kéo người của cả trấn tới như kéo một đàn cá về phía ngọn đèn…
Nội dung chương
Đêm ngày thứ ba, rạp Khánh Phong sáng đèn trở lại sau mười mấy năm tối om, và ánh sáng ấy kéo người của cả trấn tới như kéo một đàn cá về phía ngọn đèn trên mặt nước đêm.
Từ lúc trời vừa sẩm tối, sân trước rạp đã đông nghịt. Người bán hàng rong tranh thủ kê gánh ở hai bên ngõ, bán hạt dưa, bán nước trà, bán bánh nóng bốc khói. Đám trẻ con chạy quanh cây hòe, vừa chơi vừa ngóng vào cửa rạp mỗi khi có người xách ghế ra vào. Ông Từ giữ rạp đứng ở cửa thu vé mà tay chân lóng ngóng vì lâu lắm rồi ông mới lại thấy cảnh này, miệng luôn lẩm bẩm đếm người, đếm ghế, sợ ghế trong rạp không đủ cho số khán giả kéo tới. Tới khi trống báo hiệu sắp mở màn gõ hồi đầu tiên, hàng ghế trong rạp đã chật kín, người tới sau phải đứng dọc hai bên tường và chen ở phía sau, vậy mà không một ai bỏ về.
Sau màn, thế giới thu lại chỉ còn một khoảng hẹp, một cây đèn và bốn con người.
Trương Quế Phương ngồi ở góc trái sau màn, trước mặt là chén nước ấm để dưỡng giọng, tóc búi cao gọn gàng như mọi đêm diễn, sẵn sàng hát giọng nữ tướng cho cả vở dài một canh giờ. Vương Nhị Hổ ngồi ở góc phải, trống nhỏ đặt trước mặt, phách và kèn để trong tầm tay, sẵn sàng đệm cho từng nhịp ra trận, thu quân, giao đấu của vở. Ở chính giữa, Lão Hứa quỳ trên tấm đệm cũ, ba que điều khiển chính của con rối nữ tướng đã nằm trong tay ông, các khớp tre được kiểm tra lần cuối, dây buộc ở các chi đã siết chặt theo đúng bài bản ông vẫn làm mà chưa từng giải thích cặn kẽ cho ai. Còn Tiểu Sơn ngồi sát cây đèn dầu lớn, ở vị trí gần màn nhất, lưng thẳng, hai tay đặt yên, và trong miệng, ở một bên má, là đồng xu bạc sư phụ đã trao cho hắn hôm trước.
Đồng xu lạnh và hơi tanh mùi kim loại. Hắn phải mất một lúc mới quen được với cảm giác ngậm một vật lạ trong miệng mà không nuốt nước bọt thành tiếng, không cắn răng, không để xu chạm vào răng kêu thành tiếng nhỏ sau màn. Sư phụ đã dặn: từ lúc thắp đèn cho tới lúc hạ màn, không được nói một lời nào. Hắn gật đầu ghi nhớ, và khi ngọn lửa trên tim đèn lớn bùng lên, vàng rực và đứng yên, hắn hiểu rằng sự im lặng của mình từ giây phút này cũng là một phần của vở diễn.
Trống nổi lên. Màn sáng bừng.
Ở phía bên kia của tấm vải trắng, khán giả chỉ nhìn thấy những cái bóng. Nhưng từ phía sau màn, Tiểu Sơn nhìn thấy cả hai thế giới cùng một lúc: thế giới của da và tre trong tay người, và thế giới của bóng đang sống trên mặt vải. Con rối nữ tướng cao hai thước bước ra từ phía cánh gà bên trái, mười một khớp tre chuyển động nhịp nhàng theo ba que trong tay sư phụ, gươm trong tay phải của nàng giơ lên chào khán giả theo đúng nghi thức mở đầu của vở Bạch Hạc Nữ Tướng. Giọng hát của Quế Phương cất lên ngay sau đó, trong, sáng và đầy lực, lấp kín cả rạp hát cũ vừa tỉnh giấc sau mười mấy năm ngủ yên.
Khán giả nín thở.
Tiểu Sơn đã giữ đèn cho vở này ở không biết bao nhiêu sân đình và sân kho của thôn, thuộc lòng từng đoạn như thuộc lòng nhịp tim của chính mình. Đoạn nữ tướng nghe tin giặc tới biên ải, đoạn nàng từ biệt người thân, đoạn nàng một mình múa gươm luyện võ trong đêm trước ngày ra trận, đoạn nàng giao đấu với tướng địch ở giữa vở, mỗi đoạn hắn đều biết trước que của sư phụ sẽ đi thế nào, bóng trên màn sẽ hiện ra ra sao. Chính vì thuộc lòng như thế, hắn mới là người đầu tiên nhận ra điều bất thường, và cũng là người duy nhất sau màn ở vị trí có thể nhận ra nó một cách rõ ràng nhất.
Ở đoạn giữa vở, khi nữ tướng chuyển từ thế thủ sang thế công, một đường gươm lẽ ra phải đi liền theo một cái vẩy cổ tay của sư phụ, cái bóng trên màn bỗng chậm lại.
Không phải chậm vì que đi chậm. Tiểu Sơn nhìn rất rõ tay của sư phụ: cổ tay ông vẩy đúng nhịp trống, que chính đã đi hết đường của nó, các khớp tre trên thân rối đã chuyển động đúng bài. Vậy mà cái bóng in trên mặt vải trắng lại tới sau đúng một nhịp. Như thể bóng có ý riêng của nó, nó dừng lại một khoảnh khắc ngắn để tự quyết định sẽ đi theo đường gươm này hay một đường gươm khác, rồi mới chầm chậm theo sau, hoàn thành động tác một cách hoàn hảo, thậm chí còn đẹp hơn và dứt khoát hơn cả những đêm diễn bình thường ở các trấn khác.
Lưng Tiểu Sơn lạnh toát dù hắn đang ngồi sát ngọn đèn dầu lớn đang cháy rực.
Hắn liếc nhanh sang sư phụ. Và điều làm hắn sợ hơn cả cái bóng chậm nhịp chính là vẻ mặt của ông lúc ấy. Ở mọi đêm diễn trước đây, sư phụ luôn là người điềm tĩnh nhất sau màn: mắt nhìn rối, tay đi đều, thỉnh thoảng còn khẽ gật đầu theo nhịp hát của Quế Phương như một người chủ nhà đang thong thả tiếp khách quen. Còn đêm nay, mặt ông đẫm mồ hôi, từng giọt lăn xuống từ thái dương dù hậu trường không hề nóng tới mức ấy, hai vai căng lên, mắt nhìn chằm chằm vào tấm màn như thể ông đang điều khiển không phải một con rối quen thuộc đã theo mình mười mấy năm, mà là một con ngựa bất kham vừa tuột cương giữa đường dốc, chỉ cần lơi tay một nhịp là nó sẽ đi theo hướng của riêng nó.
Đoạn chậm nhịp ấy chỉ lặp lại thêm hai lần nữa trong suốt quãng còn lại của vở, mỗi lần đều đúng một nhịp, không hơn không kém. Khán giả ở phía trước màn không một ai nhận ra, vì với họ, cái bóng vẫn múa gươm uyển chuyển, vẫn ra trận, vẫn chiến thắng, vẫn hạ màn trong tư thế nữ tướng chắp tay tạ ơn trời đất. Khi câu hát cuối cùng của Quế Phương vừa dứt và trống gõ hồi kết, cả rạp vỡ òa trong tiếng vỗ tay như sấm. Người ta đứng cả dậy, người ta gọi tên vở, người ta bàn tán không ngớt về con rối nữ tướng múa gươm như người thật, về giọng hát làm người nghe nổi da gà, về một gánh rối lưu động sao có thể diễn hay hơn cả những đoàn hát lớn từng qua trấn. Tiền thưởng được người xem ném lên sân khấu nhiều gấp ba lệ thường ở các trấn khác, những đồng xu lăn trên ván gỗ kêu lanh canh, lăn cả về phía mép màn như một cơn mưa kim loại nhỏ.
Trong lúc vở diễn còn đang ở đoạn cao trào, Tiểu Sơn đã có một thoáng muốn tự trấn an mình rằng mắt hắn hoa đi vì ngồi gần đèn quá lâu, rằng khói dầu và hơi nóng đã làm hắn nhìn lầm nhịp của cái bóng. Hắn đã giữ đèn bao nhiêu đêm, hắn biết rõ những đêm trời trở gió, ngọn lửa chao đi cũng làm cái bóng trên màn méo đi và chậm lại trong mắt người giữ đèn. Nhưng đêm nay cửa hậu trường đóng kín, gió ngoài sân không lọt được vào sau màn, ngọn lửa trên tim đèn lớn đứng yên một cách khác thường từ đầu vở tới cuối vở, và tay sư phụ thì không hề run. Ba điều ấy cộng lại làm cho lời tự trấn an của hắn gãy ngay từ khi nó mới thành hình. Hắn nuốt nước bọt quanh đồng xu bạc lạnh trong miệng, giữ nguyên tư thế ngồi, giữ cho ngọn đèn không chao, và tự nhủ chỉ một điều duy nhất cho tới lúc hạ màn: dù cái bóng có tự quyết định điều gì, việc của hắn vẫn là không được mở miệng và không được để đèn tắt.
Nhị Hổ thu tiền thưởng mà cười không khép được miệng. Quế Phương uống một hơi hết chén nước ấm đã nguội, giọng khàn đi vì hát trọn một canh giờ mà mắt vẫn sáng. Ông Từ đứng ở cửa rạp, vừa tiễn khán giả ra về vừa luôn miệng nói câu mà ông đã lặp lại không biết bao nhiêu lần trong đêm: rạp này sống lại rồi, rạp này thật sự sống lại rồi.
Chỉ có sư phụ là không chung vui cùng mọi người.
Sau khi khán giả đã về hết, rạp đã tắt bớt đèn ở hàng ghế, sư phụ vẫn ngồi một mình rất lâu sau màn, ở đúng vị trí ông vừa điều rối, ba que điều khiển đã đặt xuống bên cạnh, hai tay buông thõng trên đầu gối. Quế Phương bưng vào cho ông một bát cơm nóng, ông lắc đầu, nói để đó lát nữa ăn cũng được, nhưng tới khi Tiểu Sơn quay lại dọn dẹp lần cuối thì bát cơm vẫn còn nguyên, đã nguội hẳn. Sư phụ chỉ uống mấy ngụm nước chè nguội trong chiếc ấm nhỏ ông mang theo, mắt nhìn vào tấm màn đã tối, nơi cái bóng của nữ tướng vừa sống dậy suốt một canh giờ rồi biến mất khi đèn hạ xuống, như thể ông đang chờ xem nó có quay lại thêm một lần nào nữa trong đêm nay hay không.
Tiểu Sơn không dám hỏi gì. Bài học ngậm xu đã hết hiệu lực khi vở hạ màn, nhưng hắn vẫn giữ im lặng như còn đang ngậm đồng xu bạc trong miệng, lặng lẽ làm phần việc cuối cùng của người giữ đèn: hạ cây đèn lớn xuống mức lửa nhỏ nhất, kiểm tra dầu, cắt phần tim đèn đã cháy đen để đêm mai lửa lại cháy đều và sạch.
Hắn cúi xuống rất gần chụp đèn, đưa chiếc kéo nhỏ lên cắt tim đèn, và đúng lúc ấy, hắn khựng tay lại.
Trong phần bấc đèn vừa cháy dở, quấn chặt quanh tim đèn đen xì và vẫn còn đang âm ỉ cháy ở một đầu, là một sợi tóc dài, đen nhánh, đang cháy dở mà chưa đứt hẳn, dù sau màn đêm nay không có người phụ nữ nào ngoài Quế Phương, mà tóc của cô búi cao và đã hoa râm.