RỐI DA NGƯỜI Ở BÌNH DAO - Chương 6: Luật Của Phường Rối
Sáng ngày thứ tư, rạp Khánh Phong yên tĩnh tới mức Tiểu Sơn nghe rõ tiếng chổi của ông Từ quét sân ngoài cửa, từng nhát một, chậm và đều như người ta…
Nội dung chương
Sáng ngày thứ tư, rạp Khánh Phong yên tĩnh tới mức Tiểu Sơn nghe rõ tiếng chổi của ông Từ quét sân ngoài cửa, từng nhát một, chậm và đều như người ta quét một nơi đã lâu không có ai quét.
Đêm diễn đầu tiên đã qua. Tiền thưởng Nhị Hổ đếm đi đếm lại hai lần rồi cất vào túi vải buộc miệng, Quế Phương ngủ muộn hơn thường lệ vì phải ngâm giọng bằng nước ấm, còn Tiểu Sơn thì cả đêm nằm nghe tiếng tim mình đập và nhớ lại sợi tóc đen quấn quanh tim đèn. Hắn đã định bụng sáng nay sẽ tìm cách hỏi sư phụ một câu thật khéo, nhưng chưa kịp mở miệng, sư phụ đã gọi hắn vào phòng sau ngay sau bữa cháo loãng.
- Hôm nay không tập vở. Hôm nay học luật.
Phòng sau đóng kín cửa. Con rối nữ tướng treo trên giá ở giữa phòng, mặt trước quay ra ngoài sáng như hôm phơi nắng, ba que điều khiển đặt ngay ngắn trên bàn. Bên cạnh nó, sư phụ bày sẵn ba thứ trên một chiếc khay gỗ: một cuộn dây tơ mảnh màu vàng sậm, một bát nước gừng tươi còn bốc hơi cay nồng, và một chiếc khăn vải trắng gấp làm bốn. Mùi gừng xộc lên làm Tiểu Sơn cay mắt, át cả mùi sáp ong thoang thoảng vẫn luôn có trong phòng này.
- Lấy đồng xu bạc của con ra đây.
Tiểu Sơn tháo sợi dây đỏ trên cổ, đặt đồng xu bạc đã được phát chiều hôm kia vào lòng bàn tay sư phụ. Đồng xu ấy hắn đã đeo suốt từ hôm được phát, đêm diễn đầu tiên đã ngậm nó trọn một canh giờ theo bài học giữ đèn, tới sáng nay mặt xu vẫn còn in cảm giác lạnh tanh trên đầu lưỡi mỗi khi hắn nuốt nước bọt. Hắn tưởng sư phụ chỉ dạy mỗi một lệ ngậm xu ấy là xong phần của người giữ đèn. Nhưng sư phụ đặt đồng xu trở lại tay hắn, lắc đầu.
- Hôm kia con mới học một lệ, lệ của người giữ đèn. Hôm nay con học cả luật của phường. Người giữ đèn cho vở này không chỉ giữ lửa. Người giữ đèn còn phải biết điều gì tuyệt đối không được để xảy ra sau màn, vì có những chuyện, một khi đã xảy ra thì không ai sau màn còn cứu được nữa.
Ông cầm cuộn dây tơ lên trước.
- Luật thứ nhất. Trước khi diễn vở có rối tổ, phải buộc dây tơ tằm nhuộm nước gừng vào đủ bốn chi của con rối. Hai cổ tay, hai cổ chân. Buộc chặt, buộc đủ vòng, buộc bằng nút của phường. Thiếu một chi cũng không được thắp đèn.
Ông nói tới đâu làm tới đó. Đôi tay đã làm nghề mấy chục năm luồn sợi tơ quanh cổ tay phải của con rối, siết lại, thắt nút, rồi chuyển sang cổ tay trái, cổ chân phải, cổ chân trái, động tác chậm rãi như đang làm một nghi lễ chứ không phải buộc một con rối. Sợi tơ mỏng manh tới mức Tiểu Sơn phải ghé sát mới nhìn rõ, mà sư phụ buộc xong thì đưa tay giật thử từng nút một, gật đầu khi thấy không nút nào tuột.
- Tơ này ngâm nước gừng già giã nát rồi phơi khô, ngâm đi phơi lại đủ bảy lần mới dùng được. Gừng cay làm thần thức trong da tán ra, không tụ lại được ở một khớp nào. Dây tơ là dây cương duy nhất của người điều rối. Que là để thiên hạ nhìn thấy tay người làm, còn dây này mới là thứ giữ cho con rối đi theo bài, không đi theo ý của nó.
Tiểu Sơn nghe tới chữ cuối thì ngẩng lên.
- Ý của nó ạ? Rối thì làm gì có ý.
Sư phụ không trả lời ngay. Ông lấy đầu ngón tay vuốt dọc sợi tơ ở cổ chân con rối, kiểm tra lại lần nữa, rồi mới nói, giọng đều đều như đang giảng một bài thuộc da:
- Có những tấm da, thuộc xong rồi thì nó không còn yên như da nữa. Con cứ ghi nhớ luật trước, hiểu sau.
- Luật thứ hai con đã biết một nửa. Người điều rối và người giữ đèn, cả hai đều phải ngậm đồng xu bạc trong miệng suốt lúc diễn. Bạc chặn đường tiếng nói. Quỷ rối muốn mượn đường tiếng nói của người sống để cắn ngược vào cuống họng, ngậm bạc thì nó không mượn được. Đêm đầu tiên con làm đúng: không nói một lời. Từ nay, đêm nào diễn vở này, con cũng phải làm đúng như thế, dù sau màn có cháy đèn hay đứt dây cũng không được mở miệng gọi ai. Cần ra hiệu thì gõ phách, còn miệng thì phải giữ kín như miệng người đã khóa.
Tiểu Sơn gật đầu, cất đồng xu vào túi áo trong, chỗ gần tim nhất. Hắn nhớ lại cảm giác đồng xu lạnh áp vào má trong suốt đêm diễn đầu tiên, và lần đầu tiên hắn hiểu cảm giác ấy không phải một lệ kỳ quặc cho vui, mà là một lớp cửa đóng lại giữa hắn và cái bóng trên màn.
Sư phụ bỗng hạ giọng xuống thấp hơn hẳn.
- Luật thứ ba là luật nặng nhất. Nghe cho kỹ, nhớ cho suốt đời. Tuyệt đối không để máu người sống chạm vào tấm da của con rối này. Dù chỉ một giọt. Dù là máu của ta, máu của con, hay máu của bất kỳ ai sau màn.
Ông ngừng lại, nhìn thẳng vào mặt Tiểu Sơn.
- Máu người sống chạm vào da là điểm huyết khai nhãn, là bí thuật cấm lớn nhất của phường rối da. Máu sống sẽ đánh thức thứ ở trong tấm da tỉnh hẳn dậy, như người ngủ bị gọi đúng tên mà mở mắt. Một khi nó đã mở mắt bằng máu sống, nó không còn nghe lệnh của người điều rối nữa, không dây tơ nào buộc được, không đồng xu nào chặn được. Tới lúc ấy, cách duy nhất còn lại là lửa. Thiêu tấm da đi, thiêu ngay, thiêu trước khi nó kịp làm điều nó muốn.
Phòng sau im lặng một lúc lâu. Ngoài sân, tiếng chổi của ông Từ đã dừng. Tiểu Sơn nghe rõ tiếng các khớp tre của con rối kêu khẽ một tiếng, dù cửa đóng kín và trong phòng không có một hơi gió nào.
Hắn cố tìm một câu hỏi cho ra dáng một đứa học trò đang học nghề chứ không phải một đứa trẻ đang sợ:
- Sư phụ, con hỏi một câu này thôi. Một con rối bằng da lừa, sao lại cần tới ba thứ luật nặng như thế? Buộc tơ gừng, ngậm xu bạc, cấm cả máu người. Gánh mình diễn vở này bao nhiêu năm ở các trấn khác, có bao giờ xảy ra chuyện gì đâu.
Sư phụ nhìn hắn rất lâu, lâu tới mức Tiểu Sơn tưởng ông sẽ nổi giận như lần vệt hoa sau lưng tấm da. Nhưng lần này ông không giận. Ông chỉ thở ra một hơi dài, đặt bàn tay lên vai con rối như đặt lên vai một người bệnh lâu năm, rồi đáp bằng một câu mà sau này Tiểu Sơn còn nhớ mãi:
- Có những tấm da thuộc xong thì không còn là da nữa, con ạ. Nó là một thứ phải nuôi, phải giữ, phải canh chừng mỗi đêm, như canh một người đang ngủ mà mình không biết lúc nào người ấy sẽ tỉnh. Luật của phường không phải để làm cho vở diễn hay hơn. Luật là để cho người sau màn còn sống mà đi ra khỏi rạp sau mỗi đêm diễn.
Vương Nhị Hổ bưng vào một ấm nước chè đúng lúc ấy, nghe được câu cuối thì cười xòa theo thói quen thô lỗ của mình:
- Thằng nhỏ này hỏi nhiều từ hôm về trấn tới giờ. Ngày xưa ta vào gánh, sư phụ ngươi dạy ta đúng một câu: bảo làm gì thì làm nấy, hỏi ít thôi thì sống lâu. Nhớ lấy mà theo.
- Nhị Hổ nói không sai đâu. Học luật thì học bằng tay trước, bằng miệng sau.
Buổi chiều, cả gánh tập lại đoạn vung đao khó nhất của vở, đoạn nữ tướng một mình đối mặt với tướng địch ở giữa màn. Không thắp cây đèn lớn, chỉ dùng ánh sáng ban ngày hắt qua cửa sổ phòng tập, bóng của con rối in mờ lên tấm màn vải cũ treo thử. Sư phụ điều rối, Tiểu Sơn đứng ở vị trí giữ đèn để canh nhịp, Nhị Hổ gõ phách giữ tiết tấu. Đường đao ấy phải đi một vòng trọn vẹn qua trước mặt người giữ đèn ở khoảng cách rất gần, gần tới mức Tiểu Sơn thuộc lòng là mình phải đứng yên, không được lùi, vì lùi một bước là lệch vị trí đèn.
Que đi tới. Gươm trong tay phải con rối vung lên, lướt qua trước mặt hắn ở khoảng cách chỉ chừng một gang tay. Da rối sượt qua không khí, mát lạnh, và đúng lúc ấy, mười một khớp tre trên cánh tay rối đồng loạt kêu lên một loạt tiếng nhỏ, dồn dập và khô khốc, nghe không giống tiếng tre cọ vào nhau chút nào. Nghe như tiếng một người nghiến chặt hàm răng trong lúc cố nén một lời không được nói ra.
Tiểu Sơn đứng yên đúng như bài đã dạy, nhưng sống lưng hắn lạnh buốt từ gáy xuống tới thắt lưng.
Tập xong, sư phụ giữ hắn ở lại một mình trong phòng sau để thu dọn. Ông tự tay tháo từng sợi tơ ở bốn chi con rối, cuộn lại cẩn thận, rồi buộc lại một lần nữa theo đúng thứ tự đã dạy ban sáng, như thể ông muốn khắc bài học ấy vào mắt học trò bằng cách làm lại trọn vẹn trước mặt hắn. Khi buộc tới sợi tơ ở cổ tay phải, sợi tơ cuối cùng của buổi học, Tiểu Sơn nhìn thấy rõ một điều mà suốt bảy năm theo gánh hắn chưa từng thấy ở đôi tay điệu nghệ nhất mà hắn biết.
Tay sư phụ run nhẹ. Những ngón tay đã thuộc lòng hàng trăm nút buộc của nghề rối bỗng lóng ngóng trên một nút thắt đơn giản, phải làm lại tới lần thứ hai mới xong, và trong suốt lúc ấy, mắt ông không nhìn vào sợi tơ mà nhìn vào mặt con rối, như nhìn một người đang ngủ mà mình sợ sẽ choàng tỉnh dậy ngay trong tay mình.
Và Tiểu Sơn lần đầu tiên trong đời hiểu ra một điều làm hắn sợ hơn mọi dị tượng trên màn: sư phụ của hắn, người đã làm chủ con rối này suốt mười mấy năm, đang sợ chính con rối của mình.