RỐI DA NGƯỜI Ở BÌNH DAO - Chương 9: Cơm Đặt Cạnh Hòm
Sáng ngày thứ sáu, Tiểu Sơn dậy sớm hơn cả gánh, và trong ánh sáng mờ của buổi sớm, hắn nhìn thấy một thứ mà đáng lẽ hắn phải nhìn thấy từ rất lâu rồi.…
Nội dung chương
Sáng ngày thứ sáu, Tiểu Sơn dậy sớm hơn cả gánh, và trong ánh sáng mờ của buổi sớm, hắn nhìn thấy một thứ mà đáng lẽ hắn phải nhìn thấy từ rất lâu rồi.
Bên cạnh hòm rối chính trong phòng sau, trên một chiếc ghế đẩu thấp, có một bát cơm nhỏ, một đôi đũa tre đặt ngay ngắn trên miệng bát, và một chén nước trong. Cơm đã nguội từ lâu, mặt cơm khô lại và nguyên vẹn tới từng hạt, không một dấu vết nào cho thấy đã có người chạm đũa vào. Chỉ có chén nước là khác. Nước trong chén vơi đi một chút, chừng một ngụm nhỏ, mặt nước còn in một vệt mờ rất nhẹ ở vành chén, như thể trong đêm, khi cả rạp đã ngủ, đã có ai đó nâng chén lên, uống một ngụm cho đỡ khô miệng, rồi đặt xuống đúng chỗ cũ.
Tiểu Sơn đứng yên trước chiếc ghế đẩu rất lâu.
Hắn theo gánh bảy năm. Bảy năm ấy, đêm nào diễn xong hắn cũng là người thu dọn đèn, kiểm tra dầu, cắt tim đèn rồi về gian bên ngủ, và sáng nào hắn cũng vào phòng sau sớm để phụ sư phụ chuẩn bị đồ nghề. Vậy mà tới sáng nay, sau hai đêm diễn ở Bình Dao và sau tất cả những gì hắn đã thấy trên màn, hắn mới lần đầu tiên thật sự nhìn vào chiếc ghế đẩu vẫn luôn đứng ở góc khuất nhất bên cạnh hòm rối. Bát cơm nhỏ ấy không phải hôm nay mới có. Hắn nhớ lại, chắp nối từng mẩu nhỏ như người ta lật lại một cuốn sổ cũ: đêm nào nồi cơm của gánh cũng được nấu dư ra đúng một bát nhỏ mà không ai ăn tới. Đêm nào sư phụ cũng là người cuối cùng rời phòng sau, luôn nói một câu quen thuộc là vào kiểm tra lại khóa hòm. Và sáng nào, khi Tiểu Sơn vào phòng sau, ở góc khuất ấy cũng có một bát cơm nguội mà hắn vẫn đinh ninh là phần cơm sư phụ để dành ăn khuya rồi quên mất.
Không phải quên. Đêm nào cũng quên theo đúng một cách, cơm nguyên mà nước vơi, thì đó không còn là quên nữa. Đó là một lệ.
Hắn còn đang đứng nhìn bát cơm thì sư phụ bước vào phòng sau, tay cầm một chiếc khăn trắng vừa giặt xong. Ông không giật mình, cũng không giấu chiếc khăn đi. Ông bình thản vắt chiếc khăn lên sợi dây ở góc kín nhất của sân sau, chỗ khuất nắng và khuất cả mắt người qua lại, rồi quay vào, thấy Tiểu Sơn vẫn đứng bên ghế đẩu thì chỉ hỏi một câu rất thường:
- Dậy sớm thế. Đã ăn gì chưa?
- Chưa ạ. Sư phụ, bát cơm này...
Tiểu Sơn chỉ nói được tới đó. Hắn nhìn sư phụ giặt lại chiếc khăn trắng lần nữa vào buổi trưa hôm ấy, giặt riêng trong một chậu nhỏ, bằng nước ấm có pha một ít muối, giặt rất kỹ, vắt khô rồi lại phơi đúng chỗ kín ấy. Cả gánh chỉ có một chiếc khăn như thế, và hắn biết rõ chiếc khăn ấy dùng vào việc gì: đó là chiếc khăn sư phụ dùng để lau con rối nữ tướng, lau bằng nước ấm như lau cho người bệnh, thứ khăn không bao giờ được dùng để lau bất cứ thứ gì khác, không lau bàn, không lau tay, không lau cả mồ hôi trên mặt người sống.
Buổi chiều, hắn được đứng gần nhìn sư phụ dùng chính chiếc khăn ấy lau con rối trước đêm diễn. Ông nhúng khăn vào bát nước ấm pha muối, vắt vừa ẩm, lau từ mặt rối xuống cổ, xuống hai cánh tay, qua từng khớp tre một trong mười một khớp, chậm rãi và đều tay như người ta lau rửa cho một người bệnh lâu ngày không tự ngồi dậy được. Tới phần thân, ông dừng lại lâu hơn, đổi mặt khăn, lau lại lần thứ hai. Con rối cao hai thước treo yên trên giá, ba que điều khiển đặt bên cạnh chưa lắp vào, vậy mà trong lúc sư phụ lau tới cổ tay phải, Tiểu Sơn thấy đầu con rối hơi nghiêng sang một bên, nghiêng rất khẽ, về phía bàn tay đang cầm khăn của sư phụ. Hắn tự nhủ đó là do giá treo rung khi sư phụ chạm vào thân rối. Hắn tự nhủ như thế tới ba lần, mà tới lần thứ ba thì chính hắn cũng không còn tin hẳn vào lời tự nhủ của mình nữa.
Đến chiều muộn, khi chỉ còn hai thầy trò trong phòng sau, hắn mới lấy hết can đảm hỏi thẳng một lần:
- Sư phụ, con theo gánh bảy năm, tới hôm nay con mới để ý. Đêm nào sư phụ cũng đặt một bát cơm, một đôi đũa và một chén nước bên cạnh hòm rối. Cơm thì không ai ăn, mà nước thì đêm nào cũng vơi đi một chút. Khăn lau rối thì giặt riêng, phơi riêng. Sư phụ làm những việc ấy cho ai?
Hắn đã chuẩn bị tinh thần cho một trận nổi giận như lần vệt hoa sau lưng tấm da. Nhưng lần này sư phụ không giận. Ông ngồi xuống chiếc ghế bên hòm rối, im lặng một lúc lâu, tay đặt trên nắp hòm như đặt trên vai một người bạn già, rồi nói chậm rãi, giọng mệt mỏi hơn là nghiêm khắc:
- Nghề này có những thứ phải nuôi như nuôi người, con ạ. Nuôi thì phải cho ăn, cho uống, phải lau rửa, phải để ý lúc nó trái gió trở trời. Con chưa tới tuổi biết vì sao phải nuôi. Tới tuổi, tự khắc con sẽ biết. Còn bây giờ, con chỉ cần nhớ một điều: đã đặt cơm xuống thì không được hỏi cơm ấy dành cho ai, và đã thấy nước vơi thì cũng đừng đếm xem nó vơi đi bao nhiêu.
- Nhưng một con rối thì...
- Con rối thường thì không cần. Con rối này thì cần.
Ông chỉ nói tới đó rồi đứng dậy đi kiểm tra lại khóa hòm, chấm dứt câu chuyện bằng đúng cách ông vẫn chấm dứt mọi câu chuyện không muốn kể tiếp: quay lại với công việc của đôi tay.
Tiểu Sơn mang câu trả lời dở dang ấy ra hiên sau, ngồi xuống bên chậu nước rửa mặt, lòng rối hơn cả lúc chưa hỏi. Trương Quế Phương đang phơi mấy chiếc áo diễn ở sân sau, nhìn thấy mặt hắn thì hiểu ngay. Chị xếp lại chiếc áo cuối cùng, kéo hắn ngồi xuống bậc thềm, hạ giọng xuống mức chỉ đủ cho hai người nghe:
- Ngươi đừng trách sư phụ giấu ngươi. Cả gánh này, có những chuyện chỉ một mình ông ấy mang. Ta theo gánh sau ngươi không lâu, mà ta cũng chỉ biết có một điều này thôi, nghe rồi thì để trong bụng, đừng hỏi lại ông ấy nữa, tội nghiệp ông ấy.
Chị nhìn ra khoảng sân vắng một lúc, như đang cân nhắc xem câu sắp nói có nên nói ra hay không, rồi chị nói:
- Sư phụ ngươi ngày xưa không khó tính thế này đâu. Người trong nghề kể lại, hồi trẻ ông ấy vui tính, hào phóng, dạy học trò tới nơi tới chốn, không giấu một ngón nghề nào. Ông ấy thành ra thế này, thành ra cái người mà ngươi thấy bây giờ, là từ sau một năm mất người. Mất một người mà cả đời ông ấy không nhắc tới tên, không để ai trong gánh nhắc tới, chỉ lặng lẽ nuôi một thói quen cơm nước khăn áo như ngươi vừa thấy đấy. Ta biết tới đó thôi. Ngươi cũng chỉ nên biết tới đó thôi.
Tiểu Sơn không hỏi thêm. Hắn ngồi yên trên bậc thềm, nghe tiếng nước nhỏ giọt từ chiếc khăn trắng phơi ở góc kín của sân sau, và lần đầu tiên hắn thử nhìn sư phụ của mình bằng một con mắt khác: không phải một phường chủ khó tính với những luật lệ kỳ quặc, mà là một người đã mất đi một người nào đó cách đây rất lâu, và từ đó tới nay, đêm nào cũng đặt một bát cơm cho sự mất mát ấy, lặng lẽ tới mức bảy năm trời người ở gần nhất cũng không hề nhận ra.
Buổi chiều hôm ấy, ông Từ giữ rạp mang tới một tin làm cả gánh phải họp lại ngay ở gian trước. Khách ở các thôn quanh trấn nghe tiếng vở diễn, kéo nhau tới hỏi suốt từ sáng, nhiều người đi đường xa mà hai đêm liền không mua được chỗ ngồi, cứ năn nỉ xin gánh diễn thêm một buổi nữa. Rạp cũng muốn giữ khách, trấn cũng muốn giữ tiếng. Nhị Hổ tính tiền, Quế Phương tính giọng, còn sư phụ thì im lặng nghe hết rồi gật đầu: gánh nhận thêm một buổi diễn nữa vào ngay đêm nay, đêm ngày thứ sáu, vẫn vở Bạch Hạc Nữ Tướng, vẫn cây đèn dầu lớn và vẫn đủ ba luật của phường như mọi đêm.
- Diễn thêm một đêm thì tiền thêm một đêm. Người ta đã đi mấy dặm đường tới đây, đuổi họ về thì thất đức.
Ông nói vậy, nhưng khi mọi người đã tản ra chuẩn bị, Tiểu Sơn thấy ông đứng lại một mình trong phòng sau rất lâu, tay đặt trên nắp hòm rối, không nói một lời nào. Hắn không biết ông đang mừng vì gánh thêm thu nhập, hay đang lo cho một điều mỗi đêm diễn thêm là mỗi lần cái bóng trên màn lại được thắp đèn gọi dậy thêm một lần.
Đêm đó, buổi diễn thêm đông không kém hai đêm trước, và vở diễn trôi qua trọn vẹn trong tiếng vỗ tay. Khi khán giả đã về hết, Tiểu Sơn làm phần việc của người giữ đèn như mọi đêm, rồi trước khi về gian bên ngủ, hắn ghé qua phòng sau một lần cuối để kiểm tra khóa cửa. Bát cơm sư phụ đặt bên cạnh hòm sau buổi diễn vẫn còn đó, đôi đũa đặt ngay ngắn trên miệng bát, chén nước đầy. Hắn nhìn một lần, tự nhủ sáng mai cơm sẽ lại nguội nguyên và nước sẽ lại vơi đi một ngụm như mọi đêm, rồi khép cửa lại.
Nhưng đêm đó, bát cơm cạnh hòm không còn nguyên như mọi đêm nữa. Gần nửa đêm, trở dậy vì khát nước, Tiểu Sơn đi ngang qua phòng sau và thấy cửa khép hờ, hắn đẩy nhẹ cửa nhìn vào: trên mặt bát cơm trắng nguội, ở chính giữa, có một dấu đũa gắp rất mờ, một khoảng lõm nhỏ như vừa có ai gắp đi một miếng cơm rồi đặt đũa xuống, dù từ sau buổi diễn tới giờ, cả gánh không một ai bước vào phòng sau này.