TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 10: Lời Dặn Canh Đình

Cũng đêm hai mươi ba tháng Chạp, sau lễ đưa ông Táo, khi dân làng đã về hết và sân đình chỉ còn ban hội ở lại, cụ Thiệm gọi mọi người vào nhà ngang họp…

Nội dung chương

Cũng đêm hai mươi ba tháng Chạp, sau lễ đưa ông Táo, khi dân làng đã về hết và sân đình chỉ còn ban hội ở lại, cụ Thiệm gọi mọi người vào nhà ngang họp một buổi họp ngắn cuối ngày. Ngoài trời, sương xuống dày, mái đình ướt lạnh. Trong nhà ngang, bếp than còn hồng, ấm trà mới pha đặt giữa bàn. Có mặt trong buổi họp là trưởng thôn Đức, ông Lực, chị Hảo, bà Mận, ông Trí và Hằng ghi sổ. Ai cũng mệt sau một buổi lễ dài, nhưng cụ Thiệm nói việc này không để tới mai được, vì từ mai làng bước vào những ngày gói bánh, dọn nhà và chuẩn bị Tết, ban hội sẽ khó tập hợp đông đủ như đêm nay.

Cụ Thiệm mở lời bằng giọng chậm rãi và rõ ràng. Cụ nói, từ nay tới ngày hội làng tháng Giêng còn gần một tháng. Trong gần một tháng ấy, đình sẽ thắp nhang liên tục, khói nhang nhiều hơn thường lệ nhiều lần, nhất là vào những ngày lễ lớn như tất niên, giao thừa và các ngày đầu năm. Ở hậu cung và nhà ngang của đình đang giữ nhiều đồ tế khí quý: bát hương đồng, chân đèn, bình hoa, trống chiêng, cùng kiệu Thành Hoàng vừa kiểm xong. Những vật ấy là tài sản chung của cả làng, nhiều món đã có từ lâu đời, mất hay hỏng một món cũng không dễ gì thay thế.

Vì vậy, cụ đề nghị và cũng là lời dặn chính thức của người giữ đình: từ đêm nay tới ngày hội, đêm nào cũng phải có người canh đình. Không phải canh cho có lệ, mà canh thật sự: có người thức ở nhà ngang, đi kiểm cửa nẻo vài lần trong đêm, kiểm hậu cung, kiểm kho và kiểm sân. Lịch canh phải chia rõ ràng, ghi vào sổ, ai trực đêm nào phải có mặt đúng đêm ấy, có việc đột xuất phải báo trước để ban hội cử người thay, không được tự ý bỏ trống một đêm nào.

Đức đồng ý ngay. Anh nói việc canh đình không chỉ là giữ đồ tế khí, mà còn là giữ sự yên tâm cho dân làng trong những ngày Tết và hội. Đình là trái tim của làng, đêm nào đình cũng có người thức, có đèn sáng ở nhà ngang, dân làng đi qua sẽ yên tâm hơn. Anh đề nghị lịch canh chia theo nhóm: mỗi đêm hai người, một người trong ban tế hoặc ban hội và một thanh niên khỏe mạnh phụ giúp, luân phiên nhau để không ai phải trực quá nhiều đêm liền trong những ngày cuối năm bận rộn.

Ông Lực là người lên tiếng nhận phần đầu tiên. Ông nói mình là phu đòn già, nhà gần đình, con cháu đã lớn, đêm nằm ở nhà cũng khó ngủ yên trong những ngày này. Ông nhận phần canh luân phiên cùng ban hội, bắt đầu từ những đêm cuối tháng Chạp, và đề nghị cứ ghi tên ông vào lịch cố định xen kẽ với các nhóm khác, đêm nào cần người có tuổi và biết việc đình thì ông có mặt. Ông nói điều ấy không phải vì lo chuyện gì lớn, mà vì ông thuộc từng ổ khóa, từng bậc thềm và từng góc tối của đình hơn lớp trẻ, canh đình với ông là việc hợp sức và hợp thói quen.

Hằng mở sổ hội làng, kẻ một bảng lịch canh đình riêng ở những trang cuối của phần tháng Chạp. Cô ghi tên từng người theo từng đêm, ghi giờ bắt đầu canh từ chập tối và giờ kết thúc vào sáng hôm sau, ghi cả người dự bị cho từng đêm. Cô đọc lại toàn bộ lịch một lần cho cả buổi họp nghe, ai nghe rõ tên mình và đêm của mình thì gật đầu xác nhận. Bà Mận nhận thêm phần chuẩn bị cho người trực đêm: chăn ấm để ở nhà ngang, ấm nước và chè khô để sẵn, đèn dầu dự phòng và một chiếc đèn pin trong tủ kho. Chị Hảo nhận phần cơm tối cho người trực vào những đêm lễ đông việc.

Ông Trí ngồi nghe, gật đầu và nói thêm một câu từ kinh nghiệm của người già trong làng: canh đình những ngày giáp hội không chỉ là canh trộm, mà còn là canh lửa. Nhang thắp nhiều, nến thắp nhiều, vàng mã đốt nhiều, chỉ một tàn lửa bay vào rèm vải hay đống lá khô sau đình cũng đủ gây chuyện lớn. Người canh đình vì thế phải kiểm lửa cẩn thận như kiểm cửa. Lời dặn ấy được Hằng ghi thêm vào đầu bảng lịch canh, gạch chân, để nhóm trực đêm nào cũng đọc lại trước khi nhận ca.

Trong buổi họp, Đức còn nhắc lại một việc mà ban hội đã thống nhất từ trước: lịch canh đình phải được phổ biến cho các xóm trưởng. Để dân làng biết đêm nào ai trực ở đình, có việc cần báo thì tới thẳng nhà ngang tìm người trực, không phải đi tìm từng nhà trong đêm tối. Hằng nhận việc chép lịch canh thành một bản riêng vào sáng mai, dán ở bảng tin trước cổng đình và gửi một bản cho từng xóm. Bà Mận đề nghị mỗi nhóm trực khi nhận ca phải kiểm đếm lại chìa khóa đình, đèn dầu và sổ trực, ký nhận vào sổ rồi mới bắt đầu đêm canh, để nếu có việc gì xảy ra thì biết rõ trách nhiệm thuộc về nhóm nào. Đề nghị ấy được cả buổi họp đồng ý và được ghi ngay vào phần quy định ở đầu bảng lịch.

Ông Lực nghe những quy định ấy, trong lòng yên tâm. Ông đã chứng kiến nhiều mùa hội, có mùa việc canh gác chỉ nói miệng với nhau, tới đêm cần người lại không tìm thấy ai. Năm nay, với cuốn sổ của Hằng và bảng lịch ghi rõ từng đêm, ông tin việc canh đình sẽ nề nếp hơn hẳn. Ông cũng tự dặn mình phải giữ sức trong những ngày tới, vì từ nay tới ngày hội, những đêm thức ở đình sẽ còn nhiều, và ông không muốn mình là người đầu tiên phải bỏ ca vì ốm mệt trong lúc cả làng đang trông vào ban hội.

Cụ Thiệm, trước khi khép lại buổi họp, còn dặn thêm một điều cuối cùng bằng giọng rất nhẹ: người canh đình ban đêm, dù thấy chuyện gì lạ nhỏ trong đình. Cũng phải ghi vào sổ trực trước, rồi sáng hôm sau báo lại cho cụ và Đức, không tự ý đồn ra ngoài làm dân làng hoang mang trong những ngày giáp Tết. Ghi sổ là để giữ việc cho rõ ràng, cụ nói, còn chuyện đúng sai thế nào thì ban hội sẽ cùng xem xét vào ban ngày, khi đầu óc tỉnh táo và có đủ người chứng kiến. Ông Lực gật đầu ghi nhớ lời dặn ấy. Với ông, đó là một lời dặn khôn ngoan của người giữ đình lâu năm, và ông tự hứa sẽ làm đúng như thế trong mọi đêm canh của mình.

Buổi họp ngắn kết thúc bằng việc phân công đêm đầu tiên ngay trong đêm nay. Vì đã quá nửa đêm sau lễ ông Táo, nhóm trực đầu tiên gồm ông Lực và một thanh niên trong đội phu đòn ở lại đình tới gần sáng, kiểm một vòng cuối quanh hậu cung, kho và sân trước khi khóa hẳn. Những người còn lại ra về trong sương đêm, tiếng chân và tiếng gậy của ông Trí xa dần trong ngõ.

Ông Lực ở lại nhà ngang, pha ấm chè mới, ngồi nghe tiếng đêm của đình. Từ nhà ngang nhìn ra, sân đình vắng và lạnh, mái đình tối sẫm trên nền trời không trăng. Trên góc đao, con mèo trắng đã quay về hốc ngói sau buổi lễ, nằm yên trong chỗ ngủ quen thuộc của nó. Ông nhìn lên mái một lúc, nhớ lại bao đêm canh đình trong đời mình vào những mùa hội trước: những đêm ấy yên bình, chỉ có tiếng gió, tiếng sông và tiếng gà gáy xa. Ông mong mùa hội năm nay cũng yên bình như thế, với lịch canh đã ghi thành chữ trong sổ của Hằng làm nền cho mọi đêm trực về sau.

Trước khi trời sáng, ông đi kiểm một vòng cuối cùng quanh đình: cửa hậu cung đã cài then, khói nhang trong bát hương chỉ còn một vệt mỏng, cửa kho khóa chặt, cửa nhà ngang khép gọn. Ông ghi vào sổ trực mấy dòng ngắn: đêm hai mươi ba tháng Chạp, lịch canh đình luân phiên chính thức bắt đầu, ông Lực nhận phần canh cùng ban hội, đêm đầu yên, không có việc gì lạ. Hằng sẽ chép dòng ấy vào sổ hội vào buổi sáng hôm sau.

Gần sáng, thanh niên trực cùng ông Lực ngáp dài sau một đêm thức trắng, nhưng vẫn cùng ông đi kiểm lại toàn bộ cửa nẻo một lần cuối trước khi bàn giao. Hai người đi qua sân còn ướt sương, qua hiên nhà ngang, qua bậc thềm hậu cung, mỗi nơi đều dừng lại một nhịp để nhìn và nghe. Không có tiếng động lạ nào, không có dấu hiệu gì bất thường ngoài mùi khói nhang còn vương và những vệt tro vàng mã chưa quét hết ở góc sân sau lễ tối qua. Ông Lực bảo người thanh niên về nhà ngủ bù, còn mình thì ở lại chờ Hằng tới để bàn giao sổ trực và chìa khóa theo đúng quy định vừa lập. Khi nắng yếu đầu ngày vừa lên khỏi mặt đê, Hằng tới đình với cuốn sổ ôm trước ngực, nghe ông đọc lại biên bản đêm trực đầu tiên và chép vào sổ hội bằng nét chữ ngay ngắn quen thuộc của mình.

Đình An Bài khép lại những ngày đầu chuẩn bị hội trong yên tĩnh như thế. Phía trước làng là ngày gói bánh chưng ở sân đình, là Tết, là giao thừa bên sông Cầu và là cả một tháng Giêng hội hè đang chờ. Trên mái đình, con mèo trắng ngủ trong hốc ngói, đốm đỏ giữa trán nằm yên trong bóng tối. Dưới sân, lịch canh đã lên, đèn nhà ngang còn sáng tới gần sáng, và người phu đòn già đã nhận lấy phần việc canh giữ ngôi đình của làng mình trong những đêm sắp tới.

Chương khác

Xem thêm